بایگانیِ آوریل 2011

صفحه انتشار آثار هنری زنان ایرانی

  •  نمونه هایی از آثار منتشر شده:

داستان نویسی > مهشید امیر شاهی > سار بی بی خانم

شعر >  ديده‌ام من كه ماه مي‌رويد > نوشته  صديقه وسمقي

– ‌‌گفت‌‌وگو > با ميترا الياتي، نويسنده،‌  گفت‌وگو را ميتوانيد از < اینجا بشنوید

ترجمه > محبوبه حسین زاده> جاي خالي زنان در رسانه ها

نقاشی > آلا دهقان >  15Years Thomas Erben Gallery

.

داستان نویسی > نگار…عشق…امید…شعر > نوشته  س. کهل


رمز چمدونو گم کرده بودم. هرچی به مغزم فشار می آوردم یادم نمی اومد. نمی دونم چرا همه ی کارا گره خورده بودن. هر چی وسایلمو جمع و جور می کردم, تمامی نداشت. کتابا , دفترا و کارهای تحقیقاتی رو باید دور بریزم.

تصمیم خودمو گرفته بودم. باید عملیش می کردم. کاری نداشتم, کی چی می گه, کی چی نمی گه. باید خودمو از همه  چیزهای دست و پا گیر دور می کردم. اینهمه خوندمو خوندم که چی؟  آخرش یه نفر بیادوبه اسم همسر از اعتماد ت استفاده بکنه و بعدش بذاره بره پی کارش و انگار نه انگار اتفاقی افتاده. صدای زنگ در می آد. حتما راننده ی تاکسی. چرا اینقدر زود. من که گفته بودم سر ساعت پنج.  دنبال ساعتم می گردم. ای وای, ساعت پنج و ده دقیقه است. تازه ده دقیقه هم دیر اومده. دور و برم آنقدر شلوغه که  دیگه فرصت فکر کردن ندارم. چمدونو بر می دارم تا به طرف در برم. یکدفعه در چمدون باز میشه و همه وسایلم می ریزن بیرون. کلافه می شم. کیفمو محکم می کوبم رو زمین. تلفن هم شروع می کنه یه بند زنگ زدن. نمی خوام جواب بدم. حرفهای تکراریش تو گوشمه. مثل همیشه.

_ نرو! ترو خدا نرو! یه دفعه ی دیگه به من فرصت بده!

اما ایندفعه با دفعه های دیگه فرق داره. پای کس دیگه ای وسطه. یه عشق تو تمام وجودم لونه کرده. یه امید توی نا امیدی هام. اینقدر قویه که می تونه جلوی تمام تردیدها و دودلی هامو برای رفتن یا نرفتن بگیره.

بد جوری دلو میزنم به دریا. همه متعجب می شن. برادرامو خواهرامو مادرم مدام تو گوشم می خونن: ” تو دیگه مثل سابق نیستی. معلوم نیست کی تو گوشه ت چی می خونه که اینطوری هوایی می شی. اصلا گوشه ت به هیچ حرفی بدهکار نیست! “

دلم می خواد به همشون بگم: ” اون فقط تو گوشم چیزی نمی خونه, اون تو تمام وجودم چیزی می خونه که توی دلم پره آتیش میشه.”

 بیقرارشم, نمی تونم یه لحظه بدون اون ادامه بدم. باید برم پیشش. توی این فکرهاو حرفها م که صدای زنگ در دوباره بدون اینکه قطع بشه بلند میشه. می رم بطرف آیفون.

_کیه؟ مگه سرآوردی؟

_ خانم مگه شما تاکسی نخواسته بودید؟ پس چرا نمی آین؟

تند به ساعتم نگاه می کنم. باورم نمی شه. ساعت پنج و نیمه و من هنوز دارم دور خودم می چرخم. وسایل و  لباسام از تو چمدون تو اتاق پخش و پلا شدن. کیفمو برمی دارم.  به خودم میگم: ” ولش کن بابا! می خوام چیکار؟ همون بهتر که با خودم نبرمشون. هر کدومشون منو یاد یه خاطره ی تلخ می ندازن. “

این طوری خودمو از شرفکر جمع و جور نکردن وسایل و لباسام خلاص می کنم. تلفن داره همینطور یه ریز رنگ می زنه. کسی نیست جواب بده. می رم سوار تاکسی بشم. راننده سعی  می کنه خودش  مودب  نشون بده. بدون اینکه به من نگاه کنه

 میگه : ” امیدوارم دیر نرسیم! “

نمی دونم چرا این حرفش منو یه دفعه لرزوند. هنوز در ماشینو باز نکردم. انگار یکی به من داره میگه: ” برو تلفنو جواب بده! “

به راننده میگم: ” آقا, اگه میشه چند دقیقه ی دیگه صبر کنید. برای شما چه فرقی میکنه. من حساب می کنم.”

راننده با یه نگاه مشکوکی جواب میده: ” باشه خانم. من که چیزی نگفتم.”

با عجله برمی گردم. تو دلم خدا خدا می کنم. زیر لب دارم میگم: ” زنگ بزن! قطع نشو! “

می رسم پای تلفن. هنوز زنگ می زنه. گوشی و برمی دارم.

_ الو, الو…

یه صدای ناشناش اونور خط جواب می ده.

_الو, می تونم شما رو ببینم و باهاتون حرف بزنم.

_ شما کی هستید؟

صدای یه مرد جوونه. عجله داره, تند تند می گه: ” من سر خیابون شما هستم. منتظر می مونم. یه شلوار جین با کفش های اسپرت. “

صدا قطع میشه.

_الو, الو آقا, الو, الو.

گوشی و می ذارم. نمی دونم چیکار می کنم. شاید مزاحم تلفنی باشه. یه حسی داره قلقلکم می ده. داره بهم میگه: ” برو سر خیابون! “

میرم پیش راننده تاکسی. بهش پول می دم. سراسیمه میرم سر خیابون. یه مرد با شلوار جین و کفش اسپرت قهوه ای نزدیک باجه تلفن وایستاده. پشتش به منه. انگار می خواد دیده نشه. میرم  طرفش. از پشت سرش صداش میزنم: ” آقا, آقا!  “

اون داره برمیگرده. نگاش داره پرت میشه رو صورتم. نمی دونم چرا خودمو دارم میکشم عقب. اون جوون نیست. میانساله. ولی صداش خیلی جوونه. چرا نمی شناسمش. جای نگاش روی صورتم می مونه. موج نگاهش داره  چشمامو نوازش میده.. داره یواش یواش بهم نزدیک میشه. نگاهم داره می خوره به لباش. لباش تکون می خورن .صداش پخش میشه تو گوشام.

_نترس! می خوام باهات حرف بزنم.

دارم سعی می کنم خودمو کنترول کنم. یه مشت لغت برمیدارم. برای خودم موج مثبت می فرستم “: اتفاقی نمی افته. فوقش از پرواز عقب میوفتی. یا اصلا فردا می ری.”

حالا با این جریان چیکار می کنم. خود به خود صدام صاف میشه. انگار که اتقاقی نیفتاده. اما در واقع یه جورا یی داره اتفاق می افته. می پرسم: ” شما کی هستید؟ چرا خودتون معرفی نمی کنید. “

 اون دستپاچه است. به اطرافش نگاه می کنه و میگه: ” میشه بریم روی اون نیمکت توی پارک بشینیم؟ “

چه چیز عجیبی می خواد. من با هاش برم روی نیمکت پارک بشینم. نمی دونم چرا دارم میگم: ” باشه.”

دنبالش راه می افتم و می رم. دارم از پشت می بینمش. چقدر هیکلش آشناست. روی نیمکت می شینم. اونم کنارم می شینه.  انگار سالهاست می شناسمش. چرا ازش چیزی نمی پرسم. چرا منتظرم اون شروع کنه. دستشو می کنه توی جیبه شلوارش.

ومیگه: ” دستتو بیار جلو!”  دستمو می برم جلو. توش یه زنجیر می ندازه با یه پروانه کوچیکه طلا. یه گردن بنده. اونو میگیرم بالا جلوی چشمام. با نگاهم  گردنبندو می خورم. بهش خیره میشم.

 بیست و پنج ساله پیش. دو هفته از باز شدن مدرسه ها میگذشت. روی این نیمکت, تو همین پارک. روز تولدم بود. هنوز بگیر بگیر نبود. هنوز میشد با خیال راحت با یه پسر حرف زد  یا باهاش بیرون رفت و بستنی خورد.

نگاهمو می برم توی چشماش. نگاهشو می دوذ ده. سرشو میندازه پایین. من از وقتی که یادم می آد این گردنبد عزیزین چیزی بود که داشتم. اما نمی دو نم چی شد که یهو گم شد. هر جا که میشد گشتم. اما پیداش نکردم.

حالا بعد بیست و پنج سال اونو درست همون جایی که گرفته بودمش پیداش می کنم. اونم از دست کسی می گیرمش که برام ناشناسه یا شایدم  آشناس.

گردنبندو محکم تو دستم می گیرم. می پرسم: ” چرا نمی گی, کی هستی؟

_ نگار!  من هوشنگم.

با ناباوری میگم: ” چی گفتی؟ “

اون با تمام باورش دوباره میگه: ” منم هوشنگ. “

سرم داره گیج می ره. زیر لب می گم: ” هوشنگ؟ “

با لبخند جواب میده: ” آره, هوشنگ. “

 ♥♥♥

نگار ادامه ی اسم کوچیکم بود. هوشنگ عاشق این اسمم بود. فقط اون و گاهی هم مادرم  منو به این اسم صدا می زدن.

صدای زنگ مدرسه. صدای د وستم  شیرین .

_ امروز قراره همدیگرو ببینید, مگه نه؟ میشه منم بیام!

_ نه. تو چرا همش به من چسبیدی.

شیرین هم با زیرکی خاص خودش به آواز میگه: ” آخه تو نگارمی. گل گل گزارمی.”  بعد کیفمو از دستم قاپ می زنه و میره.

دنبالش نمی رم. چیز مهمی توش نیست. کیف پولم تو جیب روپوشمه.  می دونم  غروب سر و کله اش در خونمون پیدا میشه.

راه می افتم به طرف محل قرارم با هوشنگ.

هوشنگ پسر عمه ام بود. ما تو بچگی همدیگرو زیاد ندیده بودیم. اونا تو شیراز زندگی می کردند. وقتی تو دبیرستان بودم عمه ام تصمیم میگیره بعد از سالها برگرده پیش فامیلش. اونها پیش ما موندن تا خونه بخرن و جابجا بشن. هر شب مهمون داشتیم. همه می اومدن تا اونا رو ببینن. خونمون شلوغ بود. اما هوشنگ همش با من  حرف می زد. اون چهار سال از من بزرگتر بود. دو بار مجبور شد برای دیدن دوستاش بره شیراز. به دوستاش وابسته بود. هر دو بار برام سوغاتی آورد. هنوز اونا رو دارم. یک گل سر با نگین های رنگی. یه سنجاق سینه به شکل سنجاقک. هر دو شون توی یه رنگ و مایه هستن. هر دو شون قشنگن. هوشنگ خیلی مهربون بود. نقاشی خیلی قشنگ می کشید. بخصوص اسبو. هر وقت دستش به من می خورد, مثل آتیش داغ بود.  اونا خونه خریدن و رفتن. اما اون بازم هر روز می اومد خونه ی ما. به خیالم می اومد با برادرام دم خور بشه. با اونا جور بود. اما بعدا معلوم شد به خاطر من می اومد.  خودش یه روز بهم گفت: ” نمی تونم یک لحظه بدون تو باشم. “

  اگه خودش نگفته بود, هیچوقت اینو نمی فهمیدم.  فردا روز تولدم بود. اومد خونمون. باهام قرار گذاشت.

_ بعد از مدرسه ات می آم دنبالت با هم بریم بستنی بخوریم.

تو خونه ی ما مسئله ای نبود که من با پسر عمه ام, اونم هوشنگ برم بیرون و چیزی بخورم یا حتی سینما برم. ما بچه ها ی فامیل  با هم مثل خواهر و برادررفتار می کردیم. هوشنگ اونقدر مهربون بود که همه بهش اعتماد داشتن. منم هوشنگو دوست داشتم. یه سادگی و مهربونی قشنگی داشت. خود خواه نبود. شیله پیله نداشت. اهل کلک و چرب زبونی نبود. دل و زبونش یکی بود. دلم براش تنگ میشد. درست مثل خودش. هر روز می اومد خونمون. دیگه جزوی از ما شده بود. حتی گاهی مادرم باهاش درد و دل میکرد.

بالاخره سر قرار رسیدم. اون اونجا بود. منتظره من. منو دید بهم خندید. منم خندیدم.  گفت: ” بیا بریم رو اون نیمکت توی پارک بشینیم. “

دنبالش راه افتادم. تا حالا متوجه نشده بودم. هیکلش چقدر آشناست. مثل هیکل پدرم بود. با هم روی نیمکت نشستیم. دست کرد تو جیب شلوار جین اش و به من گفت: “دستتو بیار جلو!  دستمو آوردم جلو.  گفت: ” بازش کن! “

یه زنجیر بود با یه پروانه ی طلا. یه گردنبند بود. نگاهمو بردم تو چشماش. نگاهشو دزدید . به زمین نگاه کرد و گفت: ” یه هدیه کوچولو برای تولد یه عشق بزرگ که تمام دنیا رو براش می خوام. دوستت دارم! تولدت مبارک! “

به دستاش نگاه کردم. انگشتاش تو هم گره می خوردن و باز می شدن. از خوشحالی بهش گفتم: ” میشه بندازیش تو گردنم! “

گردنبند و دادم بهش و چشمامو بستم. از جاش بلند شد. موهامو کنار زد. قفل گردنبند و بست. یه لحظه دستش به من خورد. چقدر داغ بود. روی گونه ام  لباشو  حس کردم.

 ♥♥♥

دستمو می برم روی گونه ام. به دستاش نگاه می کنم. انگشتاش بهم گره خوردن. حالا دارن باز میشن. دستمو باز می کنم تا گردنبند و بر داره. چشمامو می بندم. دستش به دستم می خوره. چقدر داغه. چشامو باز می کنم. گردنبند هنوز تو دستمه. اما هوشنگ اونجا نبود. فقط یه پاکت نامه روی نیمکت بود. هر چی چشامو چرخوندم اونو ندیدم. گیج میشم. احساس کرختی می کنم. یک آن فکر می کنم که خواب دیدم. اما خواب نبود. اتفاق تو راه بود و پاکت نامه هم علامتش بود.

اول گردنبند و دور گردنم بستم. نامه رو برداشتم. پروانه ی گردنبند و لمس کردم. منو باز می بره به بیست و پنج ساله پیش. چقدر برام عزیزه. دلم می خواست برم تو اون روزا. اما علامت سئوال هوشنگ و نامه اش می آد جلوی چشام.  باید زودتر نامه رو می خوندم.  اونو باز می کنم. همون خط قشنگ با یه نقاشی از صورت من. چشام روی نامه رژه میرن.

_ می دونم که همیشه برات سئوال بود که این گردنبند چی شد. فقط وقتی می رفتی حموم, اونو از خودت جدا می کردی. من اونو می خواستم چون همیشه دوره گردن قشنگت بود. اون از همه چیز به تو نزدیک تر بود. وقتی تو دستم بود, انگار ترو تو بغلم داشتم. من مجبور شدم اینکارو بکنم. اون تنها چیزی بود که می تونست تسکینی برای رنج دوری تو باشه. اما همیشه می دونستم که باید یه روز اون بهت برگردونم. همین باعث شد در بدترین و سخت ترین لحظه ها به عشق دیدن تو و دادن این گردنبند بهت, تا حالا طاقت بیارم. تو حق داشتی منتظر من نباشی. همتون فکر می کردید تو جنگ موقع سربازی کشته شدم. چند تا استخوان و یه پلاک شد جنازم. دفنش کردید. یه سنگ قبر شد نصیبم از این دنیا و جوانی. شما از کجا خبر داشتید که من سر از کجا ها در آوردم. حالا با یه هویت جعلی به عنوان تبعه ی کشور دیگه ایی برگشتم. جرات ندارم برم پیش مادرم و خانواده ام. اما پیش تو اومدم. سالها به این امید زنده بودم. حالا اگه می خوای بامن باشی,  فردا,  همین موقع بیا همینجا. یه راننده تاکسی تو رو با خودش می آره پیش من. نگران نباش! آدم مطمئنیه. اگر هم نیومدی, میدونم که … فقط به کسی چیزی نگو! بذار موقعش بشه, خودم میام  و همه چیزو بهشون می گم.  دوستت دارم همیشه و همه جا, حتی وقتیکه از قلبم بخوای بری بیرون!

  ♥♥♥

تو خونه بودم. تو آشپزخونه دنباله یه لیوان. دلم آب خنک می خواست. از تو داشتم آتیش می گرفتم. تاپ تاپ قلبم درست مثل بیست و پنج سال پیش شده بود. حالا با سعید چیکار کنم. اون منتظرمه که برم پیشش. اصلا عشق اون به خاطر عشقه به هوشنگ به سراغم اومد. راستی چرا اینقدر قیافه هوشنگ تغییر کرده. انگار جراحی کرده بود. برا همین نشناختمش. سعید خیلی شبیه هوشنگه.  درست مثله برادر دو قلو. اگه عمه ام ببیندش, دیگه ولش نمی کنه. سعید مثل هوشنگ مهربون بود. اسمش تو وجودم گرمای قشنگی پخش میکرد. بهم یه حس طراوت و تازگی می داد. اما حالا خود هوشنگ اومده بود. شکی نداشتم که اون هوشنگ من بود. از گردنبند, از خط قشنگش. از جمله ی آخر نامه اش. این جمله رو اون فقط برای من می گفت و می نوشت.

_ دوستت دارم همیشه و همه جا, حتی وقتی که از قلبم بخوای بری بیرون!

♥♥♥

ساعت پنج و نیمه. باورم نمی شه. تمومه خونه مرتبه. چمدونم بسته اس. رمزش یادمه. گردنبند توی گردنمه. دست می کشم به پروانه اش. کیفمو بر می دارم. چمدونو می کشم طرفه در. تلفن داره یه بند زنگ می زنه. حتما سعید. می خواد بدونه امروز پروازم ساعت چنده و کی میرسم پیشش.

چرا نمی رم جواب تلفونو بدم. دارم به اذیت هاش فکر می کنم. میدونم منو خیلی دوست داره و عاشقمه اما با حرفهاش منو اذیت می کنه. مهربونه ولی انعطاف نداره. یه جورایی خود خواهه. می گه دنباله لحظه است اما نیست. من  دنباله لحظه هایی هستم که دلمونو نوازش بده  تا درونمونو پر از عشق , پر ازاحساس , پراز انرژی بشه. اما اون همیشه می خواد یه روز یه کار بزرگ برای بشریت بکنه. اون همیشه یه استاد خوبه اما نه یه همدل.

 ♥♥♥

حالا همه چیز خود به خود جور میشه. روی نیمکت توی پارک می شینم.

 کسی داره میگه: ” نگار خانوم؟ “

 دوباره دارم صدای پای عشق و امید و تو قلبم میشنوم. بعد از مدتها دلم میخواد شعر بگم.

با هجوم کلمات میرم به سمت صدا…

.

نمونه آ ثار منتشر شده:

سار بی بی خانم

مهشید امیر شاهی

“بی‌بی آمد! بدو آمد!

سار بی‌بی خانم روی لبة طشت رختشويي نشست و دو تا نوك محكم تو پرهای پف كردة سينه‌اش زد. بعد با عجله سرش را چرخاند و پشتش را نوك زد. سرش را كج كرد و توی چشم‌های بی‌بی خانم نگاه كرد و گفت: “آمد! بی‌بی آمد!”

بی‌بی خانم دستش توی آب صابون بود و به پرنده گفت: “از كنار طشت پاشو خانمچه – آب صابون می‌پره تو چشات – پا شو عزيزم، پا شو.”

سار، روی كنگره‌های لبة طشت جفتك جفتك زد و كنار ساق دست بی‌بی خانم ايستاد –  با كلة كج و با اصرار توی چشم‌های بی‌بی خانم خيره شد و تكرار كرد: “آمد! بی‌بی آمد! بدو آمد!”

ماه منظر خانم، همسايه بی‌بی، كه كنار چاهك چندك زده بود و بهت‌زده سار را نگاه می‌كرد، گفت: “بسم‌الله‌الرحمن‌الرحيم – به حق چيزای نديده و نشنيده!”

بی‌بی خانم گفت: “حالا باور كردی؟” و چشم‌هايش از ذوق برق زد.

“تو گفته بودی مثه آدما حرف می‌زنه، اما من تا با گوشای خودم نشنيده بودم، باورم نمی‌شد والله. ننة من اون وقتا يه طوطی داشت كه حرف می‌زد – يعنی نن جون می‌گفت حرف می‌زنه – طوطيه فقط جيغ می‌كشيد، نن جون می‌گفت حالا تشنشه، يا حالا فحش می‌ده، يا حالا قند می‌خواد. به گوش من همة جيغاش يه صدا بود. اگه ننه‌م معنی نمی‌كرد، هيچی نمی‌فهميدم. اما اين دُرُس مثه آدما حرف مي‌زنه.”

ماه منظر خانم مثل اين‌كه جن ديده باشد، با وحشت سار بی‌بی خانم را تماشا كرد و يك‌بار ديگر گفت: “بسم‌الله‌الرحمن‌الرحيم!”

بی‌بی خانم آب طشت را توی چاهك خالی كرد. پنجه‌های پرنده لبة طشت را با صدای تيزی خراشيد اما ناخن‌ها لبه را ول نكرد و سار پرپر كوتاهی زد و همان‌جا ماند. بی‌بی، سينی رخت‌های شسته را كنار حوض گذاشت و دست‌هايش را آب كشيد.

سار پريد و روی شانه اش نشست.

“خب، حالا بگو ببينم چی می‌گی خانومچه؟”

“آمد! آمد! بی‌بی آمد!”

بی‌بی خانم هنوز به در نرسيده بود كه در زدند. سار فقط برای علی آقا، شوهر بی‌بی خانم، اين قدر بی تابی می‌كرد و هيجان نشان می‌داد. بی‌بی می‌دانست علی آقا پشت در است و به خودش درد سر نداد كه چادرش را از كمر باز كند و روی سرش بكشد. كلون در را كشيد و علی آقا با يا الله و دو تا سرفة كوتاه معمولش وارد شد.

ماه منظر خانم كنار چاهك ايستاد و رويش را محكم گرفت، كنار در آمد، به علی آقا سلام داد و با اشارة سر و كله از بی‌بی خانم خدا حافظی كرد و از در، كه هنوز پشت علی آقا بسته نشده بود، بيرون رفت.

بی‌بی گفت: “زن محمود خان بود، محمود خان مباشر. باور نمی‌كرد خانومچه حرف می‌زنه. داش شاخ در می‌آورد.”  شانه‌ای را كه خانمچه روش نشسته بود بالا آورد و صورتش را به طرف سار بر گرداند. خانمچه گردن كشيد و نوكش ر ا روی لب‌های بی‌بی خانم گذاشت. بعد از روی شانة بی‌بی خانم بلند شد، يك لحظه در يك نقطة ثابت در فضا بال بال زد. بعد توی هوا ول شد، يك نيم دايره زد، آن‌وقت روی طناب رخت نشست. بی‌بی خانم با ذوق خنديد و زبان سرخ كوچكش را مثل گربه روی لب‌هايش ماليد.

بی‌بی خانم در مجموع شبيه گربه بود – چشم‌های زردش با نور بادامی‌ يا گرد می‌شد؛ دماغش چهارگوش و كوچك، مثل نخود، وسط صورت گردش بود؛ لب‌ها و زبانش به پشت گلی می‌زد. علی آقا هر وقت با بی‌بی خانم راجع به خانمچه شوخی می‌كرد، می‌گفت: “چطور اين حيوون نمی‌بينه تو عين گربه‌ای؟ اگه می‌بينه چطوری باهات این‌قدر اخت شده؟ يا للعجب!”

خانمچه، روی طناب رخت، بالا و پائين جست و گفت: “لام! لام!”

علی آقا به قصد شوخی و آزار بی‌بی خانم گفت: “اين آدم بشو نيس – بالأخره سين ياد نمی‌گيره.”

بی‌بی خانم، مثل دفعاتی كه علی آقا از دست پختش ايراد می‌گرفت، پشت چشم‌هايش را نازك كرد و گفت: “خبه آقا ترو خدا! از يه الف پرنده چه توقعا داری!” دست‌های خيسش را ، كه از خودش دور نگه داشته بود، با جلو چادرش خشك كرد و پشتش را به علی آقا كرد و راه افتاد. لمبرهايش از زير چادر، كه محكم به كمرش بسته بود، بالا و پايين می‌رفت. از طرز راه رفتنش پيدا بود كه جدی قهر كرده است. علی آقا می‌دانست كه بايد نازش را بكشد. به خانمچه گفت: “سلام، سلام – بيا بريم تو ناهار بخوريم.”

سار گفت: “بريم تو! بريم تو!”

بی‌بی خانم وقتی برای علی آقا ناز می‌كرد، بيش از هميشه شكل گربة براقی می‌شد كه قصد حمله دارد.

علی آقا كفش‌هايش را توی درگاه در آورد و كلاهش را، كنار سينی و قاب استكان‌های نقره، روی طاقچه گذاشت و پای سفره نشست. بی‌بی خانم با نوك كفگير از باقلاهای روی پلو جمع كرد و توی بشقاب خانمچه ريخت و ظرف ته ديگ را به طرف شوهرش سراند.

علی آقا گفت: “حالا قهری؟ ناز نكن – باز به اسبش گفتن يابو. من بلد نيستم سين بگم، خوب شد؟”

بی‌بی خانم فقط پشت چشمش را يكبار ديگر نازك كرد. رويش را به خانمچه كرد و پرسيد: “چرا نمی‌خوری؟”

خانمچه مشغول خوردن بود – علی آقا هنوز شروع نكرده بود. علی آقا از گوشة قاب، توی بشقابش پلو ريخت. بی‌بی خانم از زير چشم نگاهش می‌كرد. تا علی آقا سرش را برگرداند، بی‌بی يك تكه گوشت از زير پلو بيرون كشيد و آن را توی بشقاب علی آقا سر داد.

قفس خانمچه سر بخاری بود، درش هم باز. خانمچه روی ميله‌های بام قفس نشست و گفت: “بريم تو! بريم تو!”

بی‌بی خانم گفت، “ما كه آمديم تو خانومچه.”

خانمچه چهچه بلندی كشيد و دور اطاق پرواز كرد و بعد روی در باز قفس آرام گرفت و تاب خورد.

“اين حيوون هيچ وقت تو قفس نيس. روز و شب توی حياط پلاسه. ببين كی يه بهت ميگم: اگه خودت نخوريش، يه گربة ديگه پيدا می‌شه كه يه لقمة چپش كنه.”

بی‌بی خانم از گوشة چشمش نگاه كرد و ديد كه علی آقا باز دارد سر به سرش می‌گذارد. خنده‌اش گرفت و قهرش تمام شد. گفت، “من خودم مواظبشم، نترس. تو از كی دلت به حال خانومچه سوخته؟!”

خانمچه چند بار با هيجان پشت شيشهٌ پنجره پر كشيد و داد زد: “بی‌بی! برد! بی‌بی برد!”

بی‌بی، با ملايمت و خونسردی پرسيد: “چی برد؟ كی برد، خانومچه؟”

خانمچه به شيشه نوك كوبيد و باز پر و بال زد و جيغ كشيد: “برد! برد!”

بی‌بی بلند شد و از پنجره بيرون را نگاه كرد. بعد دويد بيرون و گفت: “دِ، پدر سوخته! بندازش!” و به اطاق بر گشت. “اگه دير رسيده بودم كلاغ زاغی برده بودش آ.”

علی آقا با دهن پر پرسيد: “چيو؟”

“قالب صابونو. فقط چار تا تيكه رخت باهش شسته بودم.” صابون را لای يك تكه كاغذ روزنامه پيچيد و انگشت‌هايش را با گوشة كاغذ پاك كرد و بسته را روی سر بخاری گذاشت. خانمچه را توی دو دستش گرفت و سرش را بوسيد و دوباره گذاشتش پشت پنجره.

ماه منظر خانم لقمة نان و پنير را گوشة لپش جا داد و با پشت دست موهايش را، كه روی صورتش ريخته بود، پس زد و گفت: “همين‌طوری كه من و شما حرف می‌زنيم، حرف می‌زنه. وقتی ذليل مرده گفت: بی‌بی آمد، من يه ذرع از جام جستم – خيال كردم يكی ديگم تو حياطه، من خبر ندارم.”

ننة ماه منظر گفت، “عينهو طوطی من. يادت مياد منظر؟”

“نه، نن جون – طوطی شما كه، خدا بيامرز، فقط قار و قور می‌كرد. ميگم اين مثه آدميزاد حرف می‌زنه.”

محمود خان پرسيد، “چی مي‌گه؟ همة حرفا رو می‌زنه؟”

ماه منظر خانم پنجه‌اش را تو هوا غنچه كرد و زير دماغ محمود خان بازش كرد و گفت: “همه چی مي‌گه. من اون‌جا نشسته بودم، با بی‌بی خانم حرف می‌زدم، يه دفه حيوون اومد وسط ما دو تا نشس و گفت: بی‌بی بيا درو وا كن، علی آقا اومد.”

ننة ماه منظر گفت: “چه حرفا!”

“كور شم اگه دروغ بگم. بی‌بی خانمم انگار اين حيوون پارة جيگرشه. هم چی قربون صدقش مي‌ره و تروخشكش می‌كنه كه بيا و تماشا كن. من كی با ممدی این‌قده ور می‌رفتم؟”

ننه گفت: “زنای عقيم همه‌شون حيوون باز می‌شن. منظر، ملكه، زن اوستا رضا، سر كوچه مون، يادت مياد؟ چل تا گربه داش!”

ممدی انگشتش را كرد توی كاسة ماست و ماه منظر خانم محكم زد پشت دستش و دست ممدی تا مچ رفت تو كاسه و زِر زِرش بلند شد. “دَس خر كوتا! ماس می‌خوای، بگو ماس می‌خوام.”

ممدی دست ماستيش را توی صورت كثيفش ماليد و شستش را كرد توی دهنش.

محمود خان از سر سفره پا شد.

ماه منظر خانم پرسيد، “داری می‌ری آقا؟”

“آره – ارباب گفته بعد از ناهار برم باغ، كارم داره. كاری داشتی، ممدی رو بفرست.

“برو به سلامت.”

بعد از ظهر، بی‌بی خانم تازه پای سماور نشسته بود كه چای بريزد، در زدند. خانمچه، كه روی قفس چرت می‌زد، چشم‌هايش را باز كرد و گفت: “آمد! آمد!” و باز چشم‌هايش را بست و افتاد به چرت زدن.

بی‌بی خانم گفت: “بسم‌الله! اين ديگه كيه اين وقت روز؟”

علی آقا گفت، “شايد حسنه از ده بر گشته.”

بی‌بی خانم از جايش بلند شد و گفت: “اين گور به گور يه هفته مرخصی گرفته بود. امروز درست ده روزه ترو دست تنها گذاشته –  بی خود نيست هر روز خسته و مرده از سر دكون بر می‌گردی.”

بی‌بی خانم در را باز كرد و محمود خان آمد تو. علی آقا تا جلو درگاه به پيشباز محمود خان رفت و گفت، “خيلی خوش اومدين، صفا آوردين –  چی شده اين وقت ماه از اين ورا؟”

محمود خان چهار زانو دم درگاه نشست. علی آقا به اصرار دستش را گرفت و بالای اطاق نشاندش.

محمود خان گفت: “اون ماهی يه دفه رو به حساب دوستی چندين و چند سالة خودمون نذار، علی آقا – من والله روسيام.”

“ابداً، ابداً – خيليم روسفيد. حساب حسابه، كاكا برادر. تازه مگه پولش تو جيب شما مي‌ره محمود خان؟ المأمور و معذور.”

محمود خان قوطی سيگارش را از جيبش بيرون كشيد و به علی آقا تعارف كرد. علی آقا دو دستی دست محمود خان را رد كرد و گفت: “نه، سلامت باشی محمود خان. خودت كه می‌دونی من سيگاری نيستم. ای، اگه گاهی بی‌بی قليونی چاق كنه می‌كشيم، نكنه نمی‌كشيم. خلاصة كلام دودی نيستم.” نگاهی به بی‌بی كرد و دستی به ته ريشش كشيد.

بی‌بی خانم يك استكان چای برای محمود خان ريخت و جلوش گذاشت و از اطاق رفت بيرون كه قليان شوهرش را حاضر كند.

وقتی بی‌بی خانم توی اطاق بر گشت، شنيد كه محمود خان دارد به علی آقا می‌گويد: “مادر ممدی سر ناهار حرف‌شو زد. منم از دهنم در رفت، به ارباب گفتم. حالا ارباب پاشو كرده تو يه كفش، ساره رو می‌خوادش. منم اومدم پيش خود شما كه راهی جلو پام بذارين.”

بی‌بی خانم، قليان به دست، پايين اطاق ايستاد. يك لحظه نفسش را توی سينه حبس كرد، چشم‌هايش گرد شد و نگاه تندی به شوهرش كرد.

خانمچه از روی قفس پرواز كرد و آمد روی نی قليان نشست. چشم‌هايش را توی چشم‌های بی‌بی دوخت و چهچه بلندی زد. بی‌بی قليان را جلو شوهرش گذاشت، خانمچه را بلند كرد و انداختش توی قفس و در قفس را بست.

خانمچه داد زد: “بی‌بی! بی‌بی!”

بی‌بی خانم گفت: “چته؟ يه دقه نمی‌تونی صداتو ببری؟”

علی آقا سرش را انداخت پايين و با قاشق چايخوری روی نعلبكی ضرب گرفت و گفت، “والله، محمود خان، ما هر چی داريم از دولت سر ارباب داريم. ارباب صاحب اختياره. ارباب امر كنن، من چل تا سار لنگة اين تقديم‌شون می‌كنم. اين كه قابل نداره. چيزی كه هس، بی‌بی با اين يكی اخته.”

بی‌بی استكان خالی را از جلو محمود خان بر داشت و محمود خان صدای نفس‌های كوتاه و تند بی‌بی خانم را شنيد و فهميد كه نبايد اصرار كند و بلند شد.

دم در به علی آقا گفت: “علی آقا، اصلاً موضوع رو نشنيدی – من امروز اصلاً شما رو نديدم، فهميدی؟”

علی آقا جواب داد: “زنده باشی محمود خان – آره. نه تو گفتی، نه من شنيدم.”

خانمچه توی قفس هياهو می‌كرد: “بی‌بی رفت! بی‌بی رفت!”

بی‌بی خانم در قفس را باز كرد و با آسودگی خيال گفت: “آره خانومچه، رفت. خوب شد تو رو نبرد.”

خانمچه تكرار كرد: “نبرد! نبرد!”

اما صبح بعد هم آمدند. روز بعد از آن هم آمدند. يك هفتة تمام، درست مثل اين‌كه بخواهند دختری را خواستگار كنند، تمام كسان ارباب به سراغ سار بی‌بی خانم آمدند.

صبح روز هشتم، خانمچه طبق معمول بی‌بی را بيدار كرد: “بی‌بی پا شو! بی‌بی لام! بی‌بی پا شو!”

بی‌بی با دلهره از خواب پريد. خانمچه روی متكايش نشسته بود و توی موهايش نوك می‌زد. بی‌بی نفس راحتی كشيد و خانمچه را روی سينه اش گذاشت.

“خانومچه سلام. صبح شما به خير خانومچه. ديشب همه اش خوابتو ديدم. خواب ديدم بردنت. چقد هول كردم. چرا می‌خوان تو رو از من بگيرن؟” اشك توی چشم‌هايش حلقه زد. “اگه خواستن ببرنت، نرو خانومچه، نرو.”

“نرو! نرو!”

“تو سار منی.”

“آر! آر!”

“حالا ببين باز سين شو نگفتی، علی آقا خلقش تنگ می‌شه؟ بگو: سار.”

“آر! آر!”

بی‌بی خانم خنديد و از توی رختخواب بيرون آمد. خانمچه دور اطاق پرواز كرد و چهچه زد. بی‌بی رفت سر قفسه اش و بعد بر گشت و گفت: “بگو سلام، بعدش بيا اين دونو از دستم بخور. بگو سلام.”

خانمچه گفت، “لام! لام!” بعد روی مچ دست بی‌بی خانم نشست و نوكش را توی انگشت‌های بستة بی‌بی خانم فرو كرد. انگشت‌های بی‌بی سخت به هم چسبيده بود و راه نمی‌داد. خانمچه سرش را بلند كرد و توی چشم‌های بی‌بی خانم زل زد و با جيغ گفت: “لام! لام!”

بی‌بی دستش را باز كرد و سر خانمچه  به سرعت پايين آمد و بالا رفت و دانه ديگر كف دست بی‌بی خانم نبود.

خانمچه نوكش را توی خال‌های سفيد جلو سينه اش فرو برد و پرهای سياه دور گردنش راست ايستاد و چشم‌های گرد بی پلكش را به كف دست بی‌بی خانم دوخت. بی‌بی خانم دوباره انگشت‌ها را مشت كرد و خانمچه باز نوكش را بين انگشت‌ها فشار داد.

بی‌بی خانم گفت، “ديگه نيس.”

“نی! نی!”

“بگو: نيس.”

“نی! نی!”

بی‌بی پياز و سيب زمينی حلقه حلقه را روی گوشت طاس كباب گذاشت و گرد ليمو عمانی را كف دستش ريخت كه پيمانه كند. صدای خانمچه بلند شد: “بی‌بی آمد! بی‌بی بدو! بی‌بی آمد!”

بی‌بی خانم سراسيمه گرد ليمو عمانی را كنار اجاق، روی زمين خالی كرد و بدو از آشپزخانه بيرون آمد.  سار را از روی هرة جلو پنجرة آشپزخانه قاپيد و به اطاق رفت و خانمچه را توی قفس انداخت و در قفس را بست. سار خودش را با وحشت به ديوارة قفس زد و جيغ كشيد: “بی‌بی آمد! بی‌بی!”

بی‌بی نفس زنان كلون در را كشيد. علی آقا پشت در بود. بی‌بی تمام هوايي را كه در شش‌هايش گره خورده بود با يك نفس عميق بيرون داد و گفت: “زهره ام آب شد! خيال كردم باز اومدن پی خانومچه. با اون سر و صدايي كه خانومچه در آورد بايد می‌فهميدم تويي – اما از بس اين روزا خيالم ناراحته، فكرم كار نمی‌كنه.”

علی آقا نه يا الله گفت و نه سرفه كرد و آمد تو. بی‌بی تند به اطاق برگشت. خانمچه هنوز داشت قيل و قال می‌كرد. بی‌بی در قفس را باز كرد و گفت، “چيزی نيس خانومچه. جيغ نزن خانوم، جيغ نزن عزيزم.”

خانمچه مثل تير شهاب از قفس بيرون پريد و دور اطاق مدتی پر پر زد و آواز خواند و بعد مثل حبابی‌بی وزن، روی سر بخاری نشست.

علی آقا سرش پايين بود و به نوك دم پايي زنش نگاه می‌كرد. با صدايي خسته و آهسته گفت: “بی‌بی جان يه قليون برا من چاق كن بيار بينم.”

بی‌بی راه افتاد و پرسيد: “صبح ناشتايي نخورده رفتی؟ چرا منو صدا نكردی؟”

“تازه سر سحر خوابت برده بود – دلم نيومد.”

بی‌بی از اطاق بيرون رفت و وقتی بر گشت، نه علی آقا بود، نه خانمچه.

توی باغ ارباب، قفس طلايي بلبل امپراتور چين نبود، ولی چيزی شبيه به آن برای سار بی‌بی خانم تهيه ديده بودند. فواره‌های حوض وسط باغ باز بود و زلف بيدهای مجنون روی آب پريشان بود و بين دو تا از اين بيدها، پايه‌ای گذاشته بودند و قفس خانمچه روی آن بود.

خانمچه توی قفس كز كرده بود و آب و دانة كف قفس، از بال زدن‌ها و حركات بی تابانة دو روز اول سار، در هم ريخته بود. خانمچه به آب و دانه اش نوك نزده بود. روز اول فقط جيغ كشيده بود؛ روز دوم جيغ نكشيده بود، فقط سراسيمه از روی ميلة ميان قفس روی لبة كاسة آب و بشقاب دانه‌اش پريده بود و خودش را به در و ديوار قفس زده بود؛ امروز حتی پر و بال هم نمی‌زد و يك كنج خميده بود.

ارباب و پسر كوچكش و محمود خان پای قفس ايستاده بودند. پسر ارباب به پدرش گفتة “آقا جون پس بگو حرف بزنه ديگه – بگو حرف بزنه.”

ارباب گفت: “آخه هنوز به جای تازه اش عادت نكرده. چند روز صبر كن، درست می‌شه.”

محمود خان دست‌هايش را به هم ماليد و سينه اش را صاف كرد و گفت: “قربان اين حيوون به قفس عادت نداره. منزل علی آقا هميشه ول بود. شايد قفس ترسوندتش، نطقش كور شده.”

ارباب كنار قفس رفت و برای سار موچ كشيد. خانمچه پرهايش را پف داد و گردنش را بيشتر تو سينه‌اش فرو كرد.

محمود خان گفت: “بگو: بی‌بی. بگو: بی‌بی.”

پرنده چشم‌هايش را زل به صورت محمود خان دوخت و كله‌اش را كج كرد. بعد پريد روی ميله نشست و باز به محمود خان خيره شد. محمود خان، كه از عكس‌العمل خانمچه تشويق شده بود، دوباره از سار خواست: “بگو: بی‌بی.”

پسر ارباب هم با ذوق داد زد: “بگو بی‌بی!  بگو بی‌بی!”

خانمچه چند بار چشمش را از محمود خان گرفت و به پسر ارباب دوخت، باز به محمود خان نگاه كرد. بعد دوباره به كنج قفس بر گشت و كز كرد.

ارباب گفت: “من كه گفتم اينا حرف مفته. سار كه حرف نمی‌زنه!”

محمود خان گفت، “خير قربان، حرف می‌زنه. ولی همون طور كه عرض كردم، بايد از قفس درش آورد – آزاد باشه.”

ارباب در قفس را به اندازة قطر دستش باز كرد و دست را از آن شكاف در قفس سراند و بال سار را با انگشت‌هايش گرفت و دستور داد: “يه قيچی بيارين.”

محمود خان گفت، “اين تو منزل علی آقا آزاد بود، هيچ جام نمی‌رفت قربان.”

ارباب قيچی را لای خوشة پرهای خانمچه كرد و فشار داد و از لای دندان‌هايش گفت: “اون‌جا آشنا بود – این‌جا غريبه.”

قرچ قرچ صدا بلند شد و پرهای سار، قلم قلم، از دور و بر دست ارباب بر كف قفس و روی زمين ريخت. “خب، حالا واسة خودت بگرد.” و خانمچه را با احتياط روی بام قفس گذاشت.

بی‌بی خانم دو روز اول گريه اش بند نيامده بود. هر وقت فرصت می‌كرد، كنار ديوار چسبيده به باغ ارباب می‌رفت تا شايد خبر يا صدايي از خانمچه به او برسد و با علی آقا حرف نمی‌زد.

امروز بين هق هق‌های گريه با تشر به علی آقا گفت: “تو اگه يه بچه داشتی، این‌قد راحت به مردم می‌داديش؟ خانمچه بچة من بود. تو هيچ وقت دوسش نداشتی. هميشم بهش سركوفت می‌زدی – چرا سين بلد نيس بگه! – هيچ وقت بهش گفتی بارك‌الله حيوون؟ مگه به تو چی كرده بود؟ مگه من به تو چی كرده بودم كه خانمچه رو ازم گرفتی؟”

علی آقا، سرافكنده و با صبر و تحمل، گوش كرد و بعد گفت: “والله بی‌بی جان منم دوستش داشتم. من كه نمی‌خواستم اينجوری بشه. به علی مولا، تقصير من نبود. تو جای من بودی چی می‌كردی؟”

“من جای تو بودم، يه جو غيرت به خرج می‌دادم و نمی‌دادمش. ارباب واسة خودش اربابه، ارباب تو كه نيس. يه سر دكون بهت اجاره داده، پولشم ماه به ماه می‌گيره، ديگه نون و آبتو كه نمی‌ده – مي‌خواسی بگی نمی‌دم.

“بالأخره بزرگتری گفتن، كوچيك‌تری گفتن. آدم مأخوذ به حيا می‌شه. والله رو در موندم. حالام عزا نداره، عوضش امسال با هم می‌ريم مشهد، نمی‌خوای می‌ريم كربلا. غصه نخور. زندگی رو بهمون زهر مار نكن. سپردم برات يه سار بيارن. اونم بعد چند صباح می‌شه لنگة خانومچه.”

بی‌بی با بغض گفت، “تو حاضر بودی بچتو بدی يه بچة ديگه بيگيری؟ من هيچ حيوون ديگه‌ای رو تو اين خونه راه نمی‌دم. هيچ چی جای خانومچه رو نمی‌گيره. هر وقت يادم مياد اون روزای آخر چقده تشرش زدم، دلم آتيش مي‌گيره. از هولم هر كی از سر گذر رد شد، اين زبون بسه رو تپوندمش تو قفس، نيمه جونش كردم. تا اومد جيك بزنه، صداشو بريدم.” و هق هق گريه اش باز بلند شد.

مدت‌ها بعد از اين‌كه علی آقا سر دكان بر گشت، بی‌بی خانم همان‌طور كنار سفرة پهن نشست. از توی درگاه، حياط را نگاه می‌كرد. ماتش برده بود. ناگهان به نظرش آمد صدای خانمچه بلند شد. اول يكه خورد و بعد گفت، “لا‌الله‌الا‌الله. صدای اين حيوون همين‌طور تو گوشمه.”

اين دفعه واضح تر شنيد: “بی‌بی برد!  بی‌بی برد!”

بی‌بی خانم از درگاه اطاق خودش را انداخت توی حياط. دور و برش را نگاه كرد. هيچ چيز آن‌جا نبود. دو سه بار گفت، “لاالله‌الاالله. لاالله‌الاالله.”

رفت لب حوض. آب پايين رفته بود و بدنة حوض خزة سبز و سياه بسته بود. بی‌بی خم شد كه به صورتش آبی بزند. يك دفعه حس كرد سايه سنگينی روی سرش افتاد. قبل از اين‌كه سرش را بلند كند، سايه از روی سرش گذشت و بر آب سبز رنگ حوض افتاد و يك لحظه، لرزان، همان‌جا ماند. پرندة بزرگی بود كه بال‌هايش را باز كرده بود و ميان هوا خشك شده بود. توی چنگالش يك چيز گلوله مانند تاب می‌خورد.

بی‌بی به اين طرح روی آب خيره ماند. درست روی همين نقش، دو پر كوچك سياه و سفيد بر آب نشست و مثل قاصدك، سبك و تند، روی سطح حوض به حركت در آمد. بی‌بی خانم با وحشت سرش را بلند كرد. پرندة بزرگ اوج گرفت و بی‌بی يكبار ديگر شنيد: “بی‌بی برد!”

 از کتاب«سار بی‌بی خانم»

.

شعر >  ديده‌ام من كه ماه مي‌رويد > صديقه وسمقي

ديده‌ام من كه ماه مي‌رويد

صديقه وسمقي

ديده آيا كسي كه چوبه ي دار،
چوبه ي خشك دار گردد سبز؟!
ديده ام من قسم بر آن سر سبز
چوبه ها چون چنار گردد سبز

ديده آيا كسي كه در شب تار
سبز گردد ز چوبه ي داري،
آفتابي، ستاره اي، ماهي؟
ديده ام من قسم به او، آري!

ديده ام من كه ماه مي رويد
آفتاب و ستاره مي رويد
هر كجا ريخت خون پاك شهيد،
لاله از سنگ خاره مي رويد

ديده ام من كه ديو مي شكند
مثل يك شيشه ي ترك خورده
زير پاي سكوت مي ريزد
ديو بي رحم، زرد و پژمرده

ديده ام من بنفشه مي رويد
در دل برف، در دل سرما
يعني اي دوستان سبز انديش!
شد بهاران ز گرد ره پيدا

 .

‌‌گفت‌‌وگو با ميترا الياتي، نويسنده،‌ درباره‌ي‌ نقش‌ خيانت‌ در ادبيات‌ داستاني

نقش خيانت در ادبيات داستاني - 225

نقش خيانت در ادبيات داستاني

ميترا الياتي، نويسنده‌ي‌ مجموعه‌ داستان‌ «مادماوزل‌ كتي» بر اين‌ اعتقاد است‌ كه‌ نويسندگان‌ زن‌ ايراني‌ براي‌ حفظ‌ امنيت‌ اجتماعي‌‌شان‌ كمتر به‌ نوشتن‌ درباره‌ي‌ خيانت‌ روي‌ مي‌‌آورند. از الياتي‌ تا كنون‌ فقط‌ مجموعه‌ داستان‌ «مادماوزل‌ كتي» منتشر شده‌ كه‌ در سال‌ ۸۰ موفق‌ به‌ دريافت‌ جايزه‌ي‌ بهترين‌ مجموعه‌ داستان‌ خانه‌‌ي داستان‌ شد.
همچنين‌ جايزه‌ي‌ اولين‌ مجموعه‌ داستان‌ بنياد گلشيري نيز در سال‌ ۸۱ به‌ اين‌ نويسنده‌ تعلق‌ گرفت. گفت‌وگوي زمانه را با ميترا الياتي‌ بخوانيد.


گفت‌وگو را مي‌توانيد از <اینجا بشنوید > .

.

جنسیت و تصویرسازی رسانه ای از زنان در جهان سوم

جاي خالي زنان در رسانه ها

نویسنده:خاتمبی کینوتی  …. ترجمه: محبوبه حسین زاده

كانون زنان ايراني -در مبارزه برای برابری جنسیتی، رسانه ها باید دوست و هم پیمانی قوی باشند. ولی متاسفانه، آنها به خصوص در کشورهای جهان سوم، به شدت وضعیت کنونی را استحکام می بخشند.

پانزده سال بعد از برنامه اقدام پکن، همچنان صدای زنان تا حد زیادی در رسانه های متداول و عامه پسند غایب است. با شناخت نقش نیرومند رسانه ها در شکل دهی به چشم اندازها و جنبه های فکری، کنفرانس پکن پیشنهادهای جامعی برای ارتقای تصویر زنان و صدای آنان و توسعه متوازن و تصویر غیرکلیشه ای از زنان آماده کرد. برخی از این پشنهادها عبارتند از:

*تغییر تصاویر همواره منفی و تحقیرآمیز از زنان در برنامه سازی ها

_*ارتقاء مهارت های زنان، آگاهی و دسترسی آنها به تکنولوژی اطلاعاتی در راستای بهبود قابلیت هایشان برای مبارزه با تصاویر منفی از زنان

*جریان سازی جنسیت در برنامه ریزی و سیاست های رسانه

با انجام مطالعه مانیتورینگ رسانه در 12کشور آفریقای جنوبی، مشخص شد که کلیشه های فراوانی وجود دارند که شدیدا بوسیله رسانه ها ترویج شده اند. نویسنده های این گزارش می نویسند:« رسانه ها که به صورت بالقوه نقش عظیمی در آزادی اذهان دارند، بیشتر از این که راه حلی در این زمینه باشند خود بخشی از مشکل بوده اند». زنان در رسانه ها به عنوان شیئ جنسی، اغواکنندگان، مادر یا همسر به تصویر کشیده می شوند. وقتی که روزنامه ها، رادیوها و یا ایستگاه های تلویزیونی برای موضوعی به کارشناس نیاز دارند، احتمال این که با زنان تماس بگیرند، کمتر است. در این تحقیق مشخص شده که زنان سیاستمدار که به طور میانگین 18درصد پارلمان های منطقه ای را تشکیل می دهند، به ندرت منبع خبرها بوده اند و فقط در 8درصد موارد نقل قول ها از جانب آنان بود.

اگرچه دولتها برنامه اقدام پکن را امضا کرده اند، اما رسانه های آنها بهتر از بنگاه های تجاری خصوصی نیستند، و در حقیقت، مطابق این گزارش، اغلب خیلی بدتر عمل می کنند. در حققیت به برابری جنسیتی به عنوان موضوع عامه پسند قابل پخش و انتشار نگریسته نمی شود و اشاره خیلی کمی به حقوق زنان و یا دستگاه هایی می شود می شود که تضمین کننده این حقوق اند. گزارش مطالعه آفریقای جنوبی کاریکاتوری را که در روزنامه تانزانیایی وجود داشت، مجددا چاپ کرده است. این تصویر کلیشه های منفی را در مورد حامیان حقوق زنان که در پکن حضور داشتند، ترویج می کند؛ به صورت طعنه آمیزی اولین فروم جهانی بزرگی که به صورت جامع و مبسوط به رسانه و تصاویر و وضعیت جنسیت می پردازد.

زنان بهره و سهم مناسبی از آزادی های بسط یافته ای که در یک دهه گذشته به حوزه های اطلاعات و ارتباطات رسیده است، نداشته اند. گزارش مانیتورینگ رسانه در آفریقای جنوبی ابراز تاسف می کند:« در همه کشورهای این منطقه و دنیا، شاغلان حوزه رسانه_زن و مرد_ در معرض نوعی خودسانسوری قرار دارند که حتی شاید خودشان هم از آن آگاه نباشند چون عمیقا در طول دوره های رشد و پرورش مان، ثابت و مستحکم شده است».

هنوز هم به برابری جنسیتی به عنوان «موضوع مربوط به زنان» نگریسته می شود. مطابق پروژه مانیتورینگ جهانی رسانه، این مساله به ندرت در رسانه ها مورد توجه قرار می گیرد و در چند مورد معدودی هم که این امر صورت می گیرد، احتمالا گزارشگر تهیه کننده گزارش، زن است- جز در آسیا. رسانه ها در آمریکای لاتین و جزایر دریای کارائیب به نحو فزاینده ای در گزارش موضوعات برابری جنسیتی، کارهای بهتری انجام می دهند. پروژه مانیتورینگ جهانی رسانه گزارش می دهد که بهبود چشمگیری در آمریکای لاتین_از 4درصد بخش های خبری در سال 2005 به 47درصد در سال 2010 و در جزایر کارائیب از کمتر از 5درصد در سال 2005 به 28درصد در سال 2010 وجود داشته است.

این گزارش مقدماتی بیان می کند:« پیشرفت ها در آمریکای لاتین در طول پنج سال گذشته که به نحو مثبتی مشارکت زنان را در مشاغل عالی سیاسی تحت تاثیر قرار داده است شاید تا اندازه ای توضیح افزایش شگفت انگیز تمایل گزارشگران به برجسته تر کردن مسائل مربوط به برابری جنسیتی در پوشش های خبری شان باشد».

رسانه در سراسر دنیا کلیشه ها را تقویت می کند، اما آنها در خاورمیانه بدترین مقصران و متهمان در اين زمینه هستند چرا که که 98درصد از گزارشها در این منطقه از کلیشه های جنسیتی حمایت می کنند. فقط 4درصد از گزارش ها در پاسیفیک با کلیشه ها مبارزه می کنند و آنها را به چالش می کشند. رسانه های آمریکای لاتین مجددا در به چالش کشیدن و مبارزه با کلیشه ها پیشرو هستند، در 14درصد گزارشها، فعالانه این اقدام صورت می گیرد، ولی هنوز نسبتا بیشتر از 24درصد کلیشه ها را تقویت می کند.

همچنان بیشتر کارکنان رسانه ها در کلیه سطوح، مردان هستند چه گزارشگر باشند و چه تصمیم گیرنده. تنها حوزه ای که زنان در آن به برابری دست یافته اند، به عنوان مجری تلویزیون است- ولی آنها هم تاریخ انقضا دارند؛ سن 34سالگی و یا کمتر از آن. مطابق مطالعه جنوب آفریقا و یافته های مانیتورینگ جهانی رسانه؛ زنان بالای سن 35سال در رسانه ها نامرئی و نامعلوم می شوند. این امر کلیشه ها را درباره خوشایند و مورد پسند بودن زنان جوان و نقص زنان مسن تر در این زمینه تقویت می کند؛ چیزی که بر مجری های مرد در همان سطوح یکسان اثری ندارد.

از بعد از برنامه اقدام پکن، صدا و تصویر زنان روزنامه نگار به مقدار کمی بهبود یافته است ولیکن به آنها به احتمال زیاد، گزارش اخبار«نرم» اختصاص داده می شود: هنر، سرگرمی و تفریحات و سبک زندگی، در حالی که اخبار« سخت»- سیاسی، اقتصادی، دولت، تا حدود زیادی در سلطه و تسلط مردان باقی می ماند. ارقام گزارش شده بوسیله مطالعه مانیتورینگ جهانی رسانه، قالب ثابتی را برای افزایش تعداد و تاثیر زنان در رسانه آماده می کند. احتمال بیشتری وجود دارد که زنان روزنامه نگار موضوعات زنان را نمایان و برجسته کنند و نسبت به روزنامه نگاران مرد به کارشناسان زن تکیه و اعتماد بیشتری می کنند. همچنین احتمال بیشتری وجود دارد که آنها معیارهای جنسیتی را در گزارشها در نظر بگیرند؛ گزارشهایی که در غیر این صورت، نابینای جنسیتی می شد.

امیدواری به دگرگونی؟

برغم همه تمایلات و گرایش های دلسرد کننده در تصویرسازی از زنان در جهان سوم، مطالعات مانیتورینگ رسانه نشان می دهد که برخی پیشرفت های مثبت هم در این میان وجود دارد. کادر موظفی از داوطلبان وجود دارد که رسانه ها را مانیتور می کنند و آنان را پاسخگو به زنان نگه می دارند. ضرورت دارد که تاثیر آنها، مورد حمایت بیشتری قرار بگیرد.

آمریکای لاتین با انجام متفاوت کارها، پیشتاز این راه است و تبادل جنوب- جنوب بین سازمان های زنان در این منطقه و سازمان های زنان در آفریقا، آسیا، سواحل کارائیب، خاور میانه و پاسیفیک، درسهای باارزشی از این سوی مرزها به آنسو عرضه خواهد کرد. رسیدن از وضعیت« از جانب زنان» به برابری جنسیتی و به طرف متداول و عمومی سازی برابری جنسیتی با داشتن روزنامه نگاران زن و مرد برای تهیه گزارش درباره موضوعات جنسیت، درسهایی است که آسیا می تواند عرضه کند. خاور میانه در تهیه گزارش از دستگاه های حقوق زنان، اطلاعاتی که باید در اخبار و اطلاعات حوادث به اندازه تحلیل و توصیف متداول و عمومی شود، رهبری بقیه دنیا را برعهده دارد.

مطالعه مانیتورینگ جهانی رسانه، پیشنهاداتی ارائه می کند که بر نقش مهم تر و عمده جامعه مدنی در ترویج تصویرسازی مثبت از زنان در رسانه اصرار دارد. تعدادی از آنها عبارتند از:

*گردآوری دفترچه های راهنمای منطقه ای از کارشناسان زن در مسائل موضوعی مختلف. زنان به صورت موردی به عنوان کارشناس فقط در موضوعات برابری جنسیتی، زیبایی، مد، خانه داری به تصویر کشیده می شوند ولی در واقعیت آنها در همه دیگر حوزه های فعالیت های انسانی حاضر هستند و باید در این موارد هم شناخته شوند.

*ایجاد دوره تحصیلات جنسیت و رسانه در مدارس روزنامه نگاری. آگاهی های جنسیتی و حقوق زنان باید در همه جنبه های کار روزنامه نگاری القا شود، پس توانمندسازی زنان فقط پوشش خبری گزارش های خاص مورد علاقه نیست بلکه موضوعی کاملا درک شده و شدیدا ترویج شده است.

_*تصمیم گیران حوزه رسانه باید آموزشهای آگاهی های جنسیتی دریافت کنند که تعصبات دیرینه عمیق و اغلب ناآگاهانه- علیه زنان را به چالش می کشد.

*قبول و اجرای سیاست های تساوی جنسیتی در رسانه. این نیاز وجود دارد که حضور زنان و مردان در همه سطوح از گزارشگری تا مدیریت برابر باشد.

*حمایت و پشتیبانی از زنان در رسانه بوسیله عرضه و پشنهاد آموزش و تصویر به آنان

_*ایجاد حساسیت جنسیتی در برنامه عمل رسانه که اصحاب رسانه را برای گزارش هایشان پاسخگو نگه می دارد- برای آنها غیراخلاقی است که به معامله تحریف نمایش زنان ادامه بدهند.

*تشویق به مانیتورینگ رسانه از سوی سازمان های جامعه مدنی

در عین حال که مانیتورینگ اولیه رسانه های رایج تصویرغم انگیزی را گزارش می دهد، اما یک نقشه راه هم برای حرکت به سمت جلو فراهم می کند. یک گام اساسی در این پروسه، مجاب کردن رسانه به درک مسئولیت اخلاقی اش است. گزارش مانیتورینگ جهانی رسانه مطابق گفته های آیدان وایت، دبیر عمومی فدراسیون بین المللی روزنامه نگاری، نقل می کند:« تصویرسازی منصفانه و بی طرف از جنسیت، آرزویی حرفه ای و اخلاقی است، مشابه احترام به درستی، عدالت و صداقت». اخلاق روزنامه نگاری نیاز دارد تا به روز شود و شامل تصویرسازی منصفانه و بی طرف از جنسیت به عنوان اصل و مرام مرکزی شود.

رفم و بغلم می‌کند. دست‌هایم دو طرفش آویزان است. انگار یک ستون لاغر دست داشته باشد و بغلت کند. چه بوی بدی می‌دهد بوی اکالیپتوس. تکان می‌دهد «تمومش کن» عمد می‌بوسدم و می‌رود بیرون. می‌دانم هنوز آن پشت است. هیچ احمقی نمی‌تواند مثل این آدم سیریش و مهربان باشد. آن‌قدر مهربان که حال آدم را بهم می‌زند. از چشمی در نگاه می‌کنم دارد با پشت دست اشک‌هایش را پاک می‌کند. شماره‌اش را توی آکواریوم می‌اندازم. انگار عمد دارد غرق می‌شود. خوشم می‌آید. بوی ترشیدگی از دست و پا و آروق و همه جایم می‌زند بیرون. می‌روم توی دستشویی. شیر آب را باز می‌کنم. نصفه تیغ را از زمین بر می‌دارم. یک مشت آب می‌ریزم روی آئینه. راست توی چشم‌های خودم نگاه می‌کنم. چشم‌هایم را می‌بندم. به درد فکر می‌کنم. در دستشویی را می‌بندم. درست از روی گلوم سُر می‌خوردو…

۱/۱۰/۸۴ تهران
به‌خاطر وفاداری به اتابکم

جنسیت و تصویرسازی رسانه ای از زنان در جهان سوم
جاي خالي زنان در رسانه ها

نویسنده:خاتمبی کینوتی ترجمه: محبوبه حسین زاده

كانون زنان ايراني -در مبارزه برای برابری جنسیتی، رسانه ها باید دوست و هم پیمانی قوی باشند. ولی متاسفانه، آنها به خصوص در کشورهای جهان سوم، به شدت وضعیت کنونی را استحکام می بخشند.

پانزده سال بعد از برنامه اقدام پکن، همچنان صدای زنان تا حد زیادی در رسانه های متداول و عامه پسند غایب است. با شناخت نقش نیرومند رسانه ها در شکل دهی به چشم اندازها و جنبه های فکری، کنفرانس پکن پیشنهادهای جامعی برای ارتقای تصویر زنان و صدای آنان و توسعه متوازن و تصویر غیرکلیشه ای از زنان آماده کرد. برخی از این پشنهادها عبارتند از:

*تغییر تصاویر همواره منفی و تحقیرآمیز از زنان در برنامه سازی ها

_*ارتقاء مهارت های زنان، آگاهی و دسترسی آنها به تکنولوژی اطلاعاتی در راستای بهبود قابلیت هایشان برای مبارزه با تصاویر منفی از زنان

*جریان سازی جنسیت در برنامه ریزی و سیاست های رسانه

با انجام مطالعه مانیتورینگ رسانه در 12کشور آفریقای جنوبی، مشخص شد که کلیشه های فراوانی وجود دارند که شدیدا بوسیله رسانه ها ترویج شده اند. نویسنده های این گزارش می نویسند:« رسانه ها که به صورت بالقوه نقش عظیمی در آزادی اذهان دارند، بیشتر از این که راه حلی در این زمینه باشند خود بخشی از مشکل بوده اند». زنان در رسانه ها به عنوان شیئ جنسی، اغواکنندگان، مادر یا همسر به تصویر کشیده می شوند. وقتی که روزنامه ها، رادیوها و یا ایستگاه های تلویزیونی برای موضوعی به کارشناس نیاز دارند، احتمال این که با زنان تماس بگیرند، کمتر است. در این تحقیق مشخص شده که زنان سیاستمدار که به طور میانگین 18درصد پارلمان های منطقه ای را تشکیل می دهند، به ندرت منبع خبرها بوده اند و فقط در 8درصد موارد نقل قول ها از جانب آنان بود.

اگرچه دولتها برنامه اقدام پکن را امضا کرده اند، اما رسانه های آنها بهتر از بنگاه های تجاری خصوصی نیستند، و در حقیقت، مطابق این گزارش، اغلب خیلی بدتر عمل می کنند. در حققیت به برابری جنسیتی به عنوان موضوع عامه پسند قابل پخش و انتشار نگریسته نمی شود و اشاره خیلی کمی به حقوق زنان و یا دستگاه هایی می شود می شود که تضمین کننده این حقوق اند. گزارش مطالعه آفریقای جنوبی کاریکاتوری را که در روزنامه تانزانیایی وجود داشت، مجددا چاپ کرده است. این تصویر کلیشه های منفی را در مورد حامیان حقوق زنان که در پکن حضور داشتند، ترویج می کند؛ به صورت طعنه آمیزی اولین فروم جهانی بزرگی که به صورت جامع و مبسوط به رسانه و تصاویر و وضعیت جنسیت می پردازد.

زنان بهره و سهم مناسبی از آزادی های بسط یافته ای که در یک دهه گذشته به حوزه های اطلاعات و ارتباطات رسیده است، نداشته اند. گزارش مانیتورینگ رسانه در آفریقای جنوبی ابراز تاسف می کند:« در همه کشورهای این منطقه و دنیا، شاغلان حوزه رسانه_زن و مرد_ در معرض نوعی خودسانسوری قرار دارند که حتی شاید خودشان هم از آن آگاه نباشند چون عمیقا در طول دوره های رشد و پرورش مان، ثابت و مستحکم شده است».

هنوز هم به برابری جنسیتی به عنوان «موضوع مربوط به زنان» نگریسته می شود. مطابق پروژه مانیتورینگ جهانی رسانه، این مساله به ندرت در رسانه ها مورد توجه قرار می گیرد و در چند مورد معدودی هم که این امر صورت می گیرد، احتمالا گزارشگر تهیه کننده گزارش، زن است- جز در آسیا. رسانه ها در آمریکای لاتین و جزایر دریای کارائیب به نحو فزاینده ای در گزارش موضوعات برابری جنسیتی، کارهای بهتری انجام می دهند. پروژه مانیتورینگ جهانی رسانه گزارش می دهد که بهبود چشمگیری در آمریکای لاتین_از 4درصد بخش های خبری در سال 2005 به 47درصد در سال 2010 و در جزایر کارائیب از کمتر از 5درصد در سال 2005 به 28درصد در سال 2010 وجود داشته است.

این گزارش مقدماتی بیان می کند:« پیشرفت ها در آمریکای لاتین در طول پنج سال گذشته که به نحو مثبتی مشارکت زنان را در مشاغل عالی سیاسی تحت تاثیر قرار داده است شاید تا اندازه ای توضیح افزایش شگفت انگیز تمایل گزارشگران به برجسته تر کردن مسائل مربوط به برابری جنسیتی در پوشش های خبری شان باشد».

رسانه در سراسر دنیا کلیشه ها را تقویت می کند، اما آنها در خاورمیانه بدترین مقصران و متهمان در اين زمینه هستند چرا که که 98درصد از گزارشها در این منطقه از کلیشه های جنسیتی حمایت می کنند. فقط 4درصد از گزارش ها در پاسیفیک با کلیشه ها مبارزه می کنند و آنها را به چالش می کشند. رسانه های آمریکای لاتین مجددا در به چالش کشیدن و مبارزه با کلیشه ها پیشرو هستند، در 14درصد گزارشها، فعالانه این اقدام صورت می گیرد، ولی هنوز نسبتا بیشتر از 24درصد کلیشه ها را تقویت می کند.

همچنان بیشتر کارکنان رسانه ها در کلیه سطوح، مردان هستند چه گزارشگر باشند و چه تصمیم گیرنده. تنها حوزه ای که زنان در آن به برابری دست یافته اند، به عنوان مجری تلویزیون است- ولی آنها هم تاریخ انقضا دارند؛ سن 34سالگی و یا کمتر از آن. مطابق مطالعه جنوب آفریقا و یافته های مانیتورینگ جهانی رسانه؛ زنان بالای سن 35سال در رسانه ها نامرئی و نامعلوم می شوند. این امر کلیشه ها را درباره خوشایند و مورد پسند بودن زنان جوان و نقص زنان مسن تر در این زمینه تقویت می کند؛ چیزی که بر مجری های مرد در همان سطوح یکسان اثری ندارد.

از بعد از برنامه اقدام پکن، صدا و تصویر زنان روزنامه نگار به مقدار کمی بهبود یافته است ولیکن به آنها به احتمال زیاد، گزارش اخبار«نرم» اختصاص داده می شود: هنر، سرگرمی و تفریحات و سبک زندگی، در حالی که اخبار« سخت»- سیاسی، اقتصادی، دولت، تا حدود زیادی در سلطه و تسلط مردان باقی می ماند. ارقام گزارش شده بوسیله مطالعه مانیتورینگ جهانی رسانه، قالب ثابتی را برای افزایش تعداد و تاثیر زنان در رسانه آماده می کند. احتمال بیشتری وجود دارد که زنان روزنامه نگار موضوعات زنان را نمایان و برجسته کنند و نسبت به روزنامه نگاران مرد به کارشناسان زن تکیه و اعتماد بیشتری می کنند. همچنین احتمال بیشتری وجود دارد که آنها معیارهای جنسیتی را در گزارشها در نظر بگیرند؛ گزارشهایی که در غیر این صورت، نابینای جنسیتی می شد.

امیدواری به دگرگونی؟

برغم همه تمایلات و گرایش های دلسرد کننده در تصویرسازی از زنان در جهان سوم، مطالعات مانیتورینگ رسانه نشان می دهد که برخی پیشرفت های مثبت هم در این میان وجود دارد. کادر موظفی از داوطلبان وجود دارد که رسانه ها را مانیتور می کنند و آنان را پاسخگو به زنان نگه می دارند. ضرورت دارد که تاثیر آنها، مورد حمایت بیشتری قرار بگیرد.

آمریکای لاتین با انجام متفاوت کارها، پیشتاز این راه است و تبادل جنوب- جنوب بین سازمان های زنان در این منطقه و سازمان های زنان در آفریقا، آسیا، سواحل کارائیب، خاور میانه و پاسیفیک، درسهای باارزشی از این سوی مرزها به آنسو عرضه خواهد کرد. رسیدن از وضعیت« از جانب زنان» به برابری جنسیتی و به طرف متداول و عمومی سازی برابری جنسیتی با داشتن روزنامه نگاران زن و مرد برای تهیه گزارش درباره موضوعات جنسیت، درسهایی است که آسیا می تواند عرضه کند. خاور میانه در تهیه گزارش از دستگاه های حقوق زنان، اطلاعاتی که باید در اخبار و اطلاعات حوادث به اندازه تحلیل و توصیف متداول و عمومی شود، رهبری بقیه دنیا را برعهده دارد.

مطالعه مانیتورینگ جهانی رسانه، پیشنهاداتی ارائه می کند که بر نقش مهم تر و عمده جامعه مدنی در ترویج تصویرسازی مثبت از زنان در رسانه اصرار دارد. تعدادی از آنها عبارتند از:

*گردآوری دفترچه های راهنمای منطقه ای از کارشناسان زن در مسائل موضوعی مختلف. زنان به صورت موردی به عنوان کارشناس فقط در موضوعات برابری جنسیتی، زیبایی، مد، خانه داری به تصویر کشیده می شوند ولی در واقعیت آنها در همه دیگر حوزه های فعالیت های انسانی حاضر هستند و باید در این موارد هم شناخته شوند.

*ایجاد دوره تحصیلات جنسیت و رسانه در مدارس روزنامه نگاری. آگاهی های جنسیتی و حقوق زنان باید در همه جنبه های کار روزنامه نگاری القا شود، پس توانمندسازی زنان فقط پوشش خبری گزارش های خاص مورد علاقه نیست بلکه موضوعی کاملا درک شده و شدیدا ترویج شده است.

_*تصمیم گیران حوزه رسانه باید آموزشهای آگاهی های جنسیتی دریافت کنند که تعصبات دیرینه عمیق و اغلب ناآگاهانه- علیه زنان را به چالش می کشد.

*قبول و اجرای سیاست های تساوی جنسیتی در رسانه. این نیاز وجود دارد که حضور زنان و مردان در همه سطوح از گزارشگری تا مدیریت برابر باشد.

*حمایت و پشتیبانی از زنان در رسانه بوسیله عرضه و پشنهاد آموزش و تصویر به آنان

_*ایجاد حساسیت جنسیتی در برنامه عمل رسانه که اصحاب رسانه را برای گزارش هایشان پاسخگو نگه می دارد- برای آنها غیراخلاقی است که به معامله تحریف نمایش زنان ادامه بدهند.

*تشویق به مانیتورینگ رسانه از سوی سازمان های جامعه مدنی

در عین حال که مانیتورینگ اولیه رسانه های رایج تصویرغم انگیزی را گزارش می دهد، اما یک نقشه راه هم برای حرکت به سمت جلو فراهم می کند. یک گام اساسی در این پروسه، مجاب کردن رسانه به درک مسئولیت اخلاقی اش است. گزارش مانیتورینگ جهانی رسانه مطابق گفته های آیدان وایت، دبیر عمومی فدراسیون بین المللی روزنامه نگاری، نقل می کند:« تصویرسازی منصفانه و بی طرف از جنسیت، آرزویی حرفه ای و اخلاقی است، مشابه احترام به درستی، عدالت و صداقت». اخلاق روزنامه نگاری نیاز دارد تا به روز شود و شامل تصویرسازی منصفانه و بی طرف از جنسیت به عنوان اصل و مرام مرکزی شود.

.

نقاشی > شیرین ملک اسماعیلی


.

گزارش >


«فراموشم مکن»
یاد یاران و بنفشه ها

روحی شفعیعی *

منبع > کانون زنان ایرانی

«مینویسم تا بخشی از واقعیت را انگونه که دیدم و تجربه کردم. مینویسم تا بخشی از بار سنگینی را بر دوش دارم بر زمین بگذارم. انچه در ان سالها برایم ازاردهنده بود، امروز بی تفاوت از کنارش میگذرم. باید یاداوری کنم که این مسائل در دوره خاصی اتفاق افتاده است و خواه و ناخواه تاثیرات ویژه ای بر من نهاده است. من بسهم خود برای روشن شدن فصل تیره تاریخ و روزها و شبهای سخت مینویسم تا فراموش نکنیم یاد یاران را و بنفشه ها را.»«فراموشم مکن».

.

خاطرات عفت ماهباز از 2345 روز زندانی بودن خود


چاپ: نشر باران ، سوئد، 1387

طی چند دهه گذشته، بزعم محدودیتها و دشواریها، زنان، در عرصه های گوناگونی که در گذشته از آن مردان بود حضورخود را تثبیت کرده اند. تاریخ، و بویژه تاریخ اجتماعی و شفاهی و خاطره نویسی از جمله حوزه هائیست که زنان بسیاری را بخود جلب کرده است.اثار منتشر شده توسط زنان،چه در قالب کتاب و یا مقاله، شاهد دگرکونی تاریخ از روایات خشک و سلسله وار، به تشریح پیکره اجتماعی و سیاسی و قایع تاریخی، با پرداختی زیبا و بدیع از ذوق زنانه است.از جمله در حوزه تاریخ، خاطره نویسی و زندگی در سایه تبعیضات پنهان و اشکارو مقاومتهای شجاعانه زنان ایرانی در برابر اینهمه که بر انان رفت و میرود، زنان بیشترین سهم را ان خود کرده است. خاطرات زنان از دوران های قبل و نحوه زندگی مادر بزرگ و مادرانشان، و یا انان که ترک وطن کردند و در دیاری دیگر سکنی گزیدند و یا زنانی که بشکلی صاحب مقامی در رژیم گذشته بودند، تا کنون شاید دهها کتاب بزبانهای مختلف انتشار یافته است.

در زمینه خاطرات زندان، حدودا تاکنون 36 جلد کتاب منتشر شده است، که 20 مجلد ان توسط زنان برشته تحریر درامده است. «فراموشم مکن» اخرین کتابیست از این رشته که بتازگی انتشار یافته است

عفت ماهباز از جمله زنانی است که خاطرات خود را از سالهائی بیادگار میگذارد، که در تاریخ ما بیادگار میماند. کتابی به زلالی جویبار، که میگوید از روزها و ماهها و سالهائی که در زندان گذشت.

. «اخرین روزهای زندگی در ان خراب اباد را خوب به خاطر دارم، زندان را میگویم. البته ان زمان گمان نمیبردم اخرین روزها باشد. اصلا تصوری از رهائی نداشتم و چیزی نمیدیدم جز مرگ، که در کنار گوشمان نفس های بلند میکشید.»

عفت ماهباز در نوشتن خاطرات زندانی شدن خود با تردیدها و سوالات بسیاری مواجه بوده است که انها را با خواننده در میان میگذارد و او را با خود همراه میکند: » از خود میپرسم برای چه مینویسم؟ چرا میخواهم گفتارها و رفتارهای الوده به نفرت و کینه های ناشی از مخالفت ها و دشمنی های سیاسی بین گروهها و دسته ها را ثبت کنم؟ ایا با نوشتن، سند و مدرکی برای تاریخ نگاران و جامعه شناسان اینده باقی میگذارم؟»

«فراموشم مکن» شانه به شانه دهها نوشته دیگر از خاطرات زنان در زندان، به جنبه های گوناگونی از زندگی در زندان میپردازد و سعی دارد از «زیر چشم بند» ،تا انجا که ممکن است، تاریخ را آ نچنان بنویسد که ضمن حفظ احساسات زنانه اش ، ترسها و دلهره ها، غمها و شادی ها ی همبندان زندان و انان که رفیقند و انان که دیگرانند و سلولهای تنهائی و جمعی و عمومی را انعکاسی بیرونی دهد و انچه را که طی سالها ی طولانی و دهشتناک بر انان رفته است برای ایندگان بیادگار گذارد .

» مینویسم تا بخشی از واقعیت را انگونه که دیدم و تجربه کردم. مینویسم تا بخشی از بار سنگینی را بر دوش دارم بر زمین بگذارم. انچه در ان سالها برایم ازاردهنده بود، امروز بی تفاوت از کنارش میگذرم. باید یاداوری کنم که این مسائل در دوره خاصی اتفاق افتاده است و خواه و ناخواه تاثیرات ویژه ای بر من نهاده است. من بسهم خود برای روشن شدن فصل تیره تاریخ و روزها و شبهای سخت مینویسم تا فراموش نکنیم یاد یاران را و بنفشه ها را.»

عفت ماهباز در خاطرات خود از لحظات دستگیری انچنان سخن میگوید که خواننده را با خود همراه میکند و هم او میشود با بغضی فروخورده و اه و افسوس از خود میپرسد چرا؟

بهار است و هوا بوی بنفشه و سبزه دارد. مردم علیرغم جنگ و نابسامانیهای بسیار، در همهمه نوروزدر خیابانها وخانه ها سال نو را گرامی داشته اند. هنگامی که روز دوم عید، عفت و شوهرش، برای دیدار فامیل و اشنایان از خانه خارج میشوند، در خیابان، شناسائی و دستگیر میشوند.ماشینی جلوی پای انها ترمز میکند و صدائی همه ارزوهای انها را با خود به پرتگاه تاریخ میکشاند.

اخرین باریست که کنار همسرش شاپور مینشیند. تازه زایمان کرده است و از بد روزگار نوزادش را ازدست داده است. امیدوار است دوباره حامله باشد.از شدت اظطراب در همان لحظه عادت ماهانه میشود و ویگر میداند که شانس داشتن فرزند ازهمسری که باو عشق میورزید را برای همیشه از دست داده است.

در طول 336 صفحه کتاب، عفت ماهبازاز جمله از هواخوری بند 209 میگوید که بزرگتر از سلولهای 209 بود. مساحتی داشت چهار متر مربع. سقفش با توری سیمی محکم چهارخانه پوشیده شده بود. گویا در سالهای 1360 و 1361 از این هواخوری بعنوان محل پانسمان و گاه شکنجه گاه استفاده میشده است و روی دیوارها یاداشتهائی بچشم میخورد. » یادداشت کسی که اخرین لحظات حیات را میگذراند و قصد وداع با زندگی و معشوق را دارد.»
- زندگی زیباست ای زیبا پسند.
- زنده اندیشان به زیبائی رسند.
- باور نمیکند دل من مرگ خویش را.

او از روزهای زندان، روزهای شکنجه های روانی و جسمی، اعدامهای فردی و جمعی، دوستی ها و همدردی های خواهرانه هم بندان، مقاومتهای دلیرانه زنان و مردان جوانی که سر یر طبق اخلاص نهاده بودند تا بزعم خود ایران را رها از دیکتاتور کنند و نان را و ازادی را بیکسان تقسیم کنند. از اعدام زنانی میگوید که گناهی جز هواداری و یا عضویت در این و یا ان سازمان سیاسی نداشتند. سازمانهائی که طبق قانون اساسی اجازه فعالیت قانونی داشتند. از اعدامها ی هزاران مرد و زن جوان در سال دهشتناک 1367 میگوید که طی چند ماه زندانها را خالی و گورستانها را پر کردند. قلم شیوای عفت ماهباز اما ما را در تلخترین لحظات به ذنیای عشق رهنمون میکند.

روزی از روزها که در بیرون دور ازاطاق بازپرسی نشسته بود و در خلوت با خود گریه میکرد. ناگهان وجود شاپور را در همان حوالی حس میکند. و درسکوت دهشتناک بلند میشود و کور مال ، کورمال براه میافتد. صدای شاپور است؟! » صدای همسرم را شنیدم، میخواهم ببینمش.» در صدایم چیزی بود که مرد چیزی نگفت. در را باز کردم. بازجوی داخل اطاق، متعجب داد: زد اینجا چکار میکنی؟

به ارامی گفتم «همسرم است»

«به سمت شاپور رفتم . اصلا انتظار دیدن مرا نداشت. نیم خیز شد. در اغوشش گرفتم»

«اگر میخواهی اینجا بشینی چشم بندت را بکش پائین و بعد پرسید : شوهرت میگه تلفن مادرش را نداره» «دانستم دلبندم حتی تلفن مادرش را هم نداده است».

عفت ماهباز از عشق رابعه به بکتاش میگوید و سبعیت حارث برادرش، که تن عاشق او را دیوار کشید و محبوبش را به چاه انداخت تا عشق بمیرد، از طاهره قراّه العین میگوید که بر حجاب قرنها شورید و در حضور مردان چادر از سر بر داشت و انان را برای همیشه مقهور قدرت موئنث خود کرد گر جه در این راه به جمع کشته شدگان راه عشق پیوست. در اینجا اما داستان دهشتناک بازجوئیها و ترس عریان است.

عفت ماهباز از نظم درونی که زندانی ها برای خود ایجاد کرده بودند تا فراموش نکنند که انسانند. از کلاسهای درس منظم، روزنامه خوانی و انتقال اخبار به یکدیگر، درد دل با زندانی اطاق مجاور از طریق مورس زدن، اواز خواندن خود از پنجره زندان بامید انکه صدایش بگوش شاپور برسد. از زمانی میگوید که از سر جوانی و شور در سلول لزگی رقصیده بود و در نتیجه مورد بازجوئی قرار گرفت. مامور شکنجه با کابل به جانش میافتد و بدن جوانش را خونین میکند. «تا مدتها نقاط مختلفی از سرم ورم کرده بود و خونابه درون انها جمع شده بود. پشتم هم زخم شده بود»

شلاق زنی شکنجه جمعی بود. زندانیان میبایست تماشا میکردند.

عفت ماهباز در «فراموشم مکن سوالات بسیاری را مطرح میکند، از انجمله که ایا زنان در زندان بخاطر زن بودن ستم مضاعفی را متحمل نمیشدند؟ و اینکه پیوستن زنان به جنبشهای سیاسی اصولا با موانع بیشتری همراه بوده است : خانواده و فرزندان و جامعه بطور کلی.

از فراز و نسیبهای دوران زندان، امیدهای کوچک و ناامیدیهای طولانی مدت، از اقدام به خودکشی و پشیمانی از ان اقدام: » به خودم گفتم برای چه چبزی تیغ میکشی؟ فکرم کار نمیکرد. طنین صداها توی سرم می پیچید. شیشه شکسته کنار پنجره کوچک را فراموش کرده بودم. عمیقا ارزوی مرگ میکردم.ولی زندگی را هم دوست داشتم. بهار و افتاب را هم دوست داشتم.دلم میخواست در استخری پر از اب بپرم. میخواستم در چمخاله ماهی بگیرم. در کوچه پس کوچه های لنگرود راه بروم. درختهای بلند خانه مان را ار دور تماشا کنم.

ناگهان دریچه باز شد و نگهبان حرفی زدو من دستهایم را پنهان کردم.به خودکشی پروین گلی ابکناری و مهین بدوئی فکر کردم که درسال 1366 خودکشی کرده بودند و چقدر زندانبانها از این واقعه خوشحال بودند و من نمیخواستم انها خوشحال باشند.»

عفت ماهباز در نوشتن 2345 روزی را که در زندان اوین روزگار گذرانده است با صداقت زنانه و قلمی شیوا بیشتر جوانب زندگی خود و همبندانش را برشته تحریر در اورده است. باشد تا این کتاب بهمراه دهها نوشته دیگر از روزگار سپری شده مردمی بیادگار بماند که سی سال است سرسختانه فریاد میزنند مرا بس است.

دی ماه 1387


*روحی شفیعی، جامعه شناس و پژوهشگر مسایل زنان است

از او علاوه بر دهها مقاله در حوزه مسایل زنان، کتابهای زیر به زبان انگلیسی انتشار یافته است:

1-Scent of Saffron (three generations of an Iranian family), Scarlet Press, 1997, United Kingdom.

2-Pomegranate Hearts (an historical novel which covers the whole of 20th century Iran), Shiraz Press, 2006, United Kingdom.

3- Migrating Birds (translation of 50 pieces of poems from Farsi into English, written by the late Jaleh Esfahani ), Shiraz Press, 2006, United Kingdom.

.

Advertisements

زنان هنرمند ایران از دیروز تا امروز

در این صفحه آثار زنان هنرمند ایرانی که درزمینه های گوناگون هنر، پیش آهنگ و  نام آور بوده اند ،  گردآوری میشوند. هدف از این کوشش ، معرفی مجموعه ای از آثار زنان هنرمند ایرانی است. این مجموعه بی تردید میتواند به خود باوری، باروری و راهگشایی نسل شب زده هنرمندان جوان یاری رساند.

بی بی پیشاپیش از همه سیمین اندیشانی که این وبگاه را در نیل به این هدف ، یاری میرسانند، سپاسگزار است.


………………………………………………………………………………………………………………………………

لطفا برای ارسال مطالب خودتان از آدرس :  bibi3736@yahoo.com  استفاده نمایید.

.

……………………………………………………………………………………………………………………………….

زنان‌ موسيقي‌ در شاهنامه‌

منبع > مریم عزیزی >

عصر ساسانيان‌ را درخشانترين‌ عصر موسيقي‌ باستاني‌ ايران‌ مي‌نامند. در اين‌ عصر است‌ كه‌ زنان‌ خنياگري‌ چون‌: آرزو، آزاده‌، ماه‌ آفريد، فرانك‌، شنبليد، دلارام‌ چنگي‌، آفرين‌ و مشگدانه‌ و … آسمان‌ را روي‌ سرشان‌ برداشته‌اند.

در ميان‌ آنها آزاده‌ كنيزك‌ چنگ‌زن‌ بهرام‌ گور چيز ديگري‌ است‌. مرگ‌ او بسيار سوگوارانه‌ است‌. بهرام‌ كه‌ اوقات‌ خود را به‌ شكار و چوگان‌ مي‌گذراند روزي‌ آزاده‌ را بر پشت‌ اسب‌ خود مي‌نشاند تا به‌ شكار روند. در شكارگاه‌ دو آهو از نزديكي‌شان‌ مي‌گذرد. بهرام‌ مي‌گويد: كداميك‌ را با تير بر زمين‌ افكنم‌? آهوي‌ ماده‌ جوان‌ يا آهوي‌ نر پير? آزاده‌ مي‌گويد: مردان‌ دلاور با آهو به‌ جنگ‌ بر نمي‌خيزند و شكار آهو گواه‌ جنگاوريشان‌ نيست‌. اگر مي‌خواهي‌ مهارت‌ خود در تيراندازي‌ را نشان‌ دهي‌، دو شاخ‌ آهوي‌ پير را با تير از سرش‌ جدا كن‌ تا همچو آهوي‌ ماده‌ بي‌شاخ‌ شود. آنگاه‌ آهوي‌ ماده‌ را دو تير بر سر بزن‌ و به‌ صورت‌ آهوي‌ نر در آور.

بهرام‌ تير در كمان‌ نهاد و از پي‌ آهوان‌ دوان‌ شد. با تير دو شاخ‌ آهو را از سرش‌ جدا كرد و آزاده‌ خود از تعجب‌ شاخ‌ در آورد! سپس‌ بهرام‌ در پي‌ آهوي‌ ماده‌ نهاد و دو تير همچون‌ شاخ‌ بر سرش‌ نشاند و گوش‌ و پاي‌ آهو را نيز با پيكان‌ به‌ هم‌ دوخت‌. آزاده‌ دل‌ بر آهو سوخت‌ و بسيار گريست‌ و به‌ بهرام‌ گفت‌ كه‌ كشتن‌ آهوان‌ آنسان‌ كه‌ تو مي‌كشي‌ رسم‌ جوانمردان‌ نيست‌.

بهرام‌ با اين‌ كلام‌ بانوي‌ چنگ‌نواز خشمگين‌ شد و آزاده‌ را از پشت‌ اسب‌ بر زمين‌ انداخت‌ و كنيزك‌ جسور در زير پاي‌ اسب‌ جان‌ داد.

اين‌ خنياگران‌ باستاني‌

اكنون‌ ديگر نه‌ از صداي‌ سودابه‌ خبري‌ هست‌ كه‌ رامشگري‌ رباب‌نواز بود و در سال‌هاي‌ 561 تا 578 ميلادي‌ اصول‌ موسيقي‌ ايراني‌، گام‌ها، پرده‌ها و نت‌نويسي‌هاي‌ قديمي‌اش‌ را به‌ دربار امپراتور چين‌ برد نه‌ از مادر حاتم‌ طايي‌ كه‌ نوازنده‌ چيره‌دست‌ عرب‌ها بود. نه‌ از خناء مرؤيه‌ سراي‌ بي‌همتاي‌ عرب‌ كه‌ مراؤي‌ خود را با نواي‌ موسيقي‌ مي‌خواند و نه‌ از ده‌ها خواننده‌ و نوازنده‌ ايراني‌ الاصل‌ موسيقي‌ عرب‌ها تا پيش‌ از اسلام‌ مثل‌ جميله‌، عريب‌، حبابه‌، سلامه‌، عزه‌ الميلا، متيم‌ هاشميه‌ و عاتكه‌ بنت‌ شهد و … صدايي‌ مانده‌ است‌. چنين‌ است‌ كه‌ گلايه‌ عبدالمسيح‌ )در المفضليات‌( در دل‌ آدمي‌ مي‌نشيند كه‌ مي‌گويد: «به‌ شنيدن‌ صداي‌ دختر آوازخوان‌ كه‌ در يك‌ روز ابري‌ ما را به‌ وجد مي‌آورد رضا دهيد.» چنين‌ است‌ كه‌ به‌ ياد جنگ‌ احد )625 م‌( مي‌افتي‌ كه‌ زنان‌ به‌ سردستگي‌ هندبنت‌ عتبه‌ با خواندن‌ آوازهاي‌ جنگي‌ و ندبه‌ بخاطر از پاي‌ افتادگان‌ جنگ‌ و نواختن‌ دفوف‌ از رنج‌ و مشقت‌ سفر كاروان‌ قريش‌ مي‌كاستند.

نگاهي‌ به‌ تحقيقات‌ هنري‌ جرج‌ فارمر در زمينه‌ «تاريخ‌ موسيقي‌ خاورزمين‌» نشان‌ مي‌دهد كه‌ در دوره‌ خلافت‌ ابوبكر )از 633 تا 634 ميلادي‌( موسيقي‌ به‌ عنوان‌ يكي‌ از لذات‌ ممنوعه‌ بشدت‌ نهي‌ شده‌ است‌. با اين‌ حال‌ قينات‌ )دختران‌ آوازه‌خوان‌( كه‌ در خانواده‌هاي‌ اشراف‌ كار مي‌كرده‌اند با برخوردهايي‌ بازدارنده‌ مواجه‌ نشده‌اند اما دختراني‌ كه‌ در ميكده‌ها و اماكن‌ عمومي‌ مي‌خوانده‌اند جمع‌آوري‌ شده‌اند. تحقيقات‌ فارمر نشان‌ مي‌دهد كه‌ خوانندگان‌ مراؤي‌ ظاهرا تحمل‌ مي‌شدند چرا كه‌ مراؤي‌ جزو موسيقي‌ غنايي‌ تلقي‌ نمي‌شده‌ است‌. تاريخ‌ طبري‌ نشان‌ مي‌دهد كه‌ در اين‌ دوره‌ دو دختر آوازه‌خوان‌ به‌ نام‌هاي‌ ئبجه‌ الضرميه‌ و هند بنت‌ يامين‌ به‌ قصاصي‌ وحشتناك‌ دچار شده‌اند. روزگار غريبي‌ بود. وقتي‌ المهاجر، يمن‌ را فتح‌ كرد و دست‌هاي‌ اين‌ دو دختر را بريدند و دندان‌هايشان‌ را كشيدند تا نه‌ بخوانند و نه‌ بنوازند، براي‌ بسياري‌ از آوازه‌خوانان‌ عبرت‌ شد. گفته‌ مي‌شود اين‌ دو آوازه‌خوان‌ با ساز و آواز مسلمانان‌ را مورد استهزا قرار مي‌دادند.

ابن‌ فقيه‌ همذاني‌ در 902 ميلادي‌ نيز از خليفه‌هايي‌ سخن‌ مي‌گويد كه‌ وقتي‌ با آواز كنيزكاني‌ دف‌ زن‌ مواجه‌ مي‌شود كه‌ «زندگاني‌ براي‌ شادي‌ ساخته‌ شده‌ است‌» به‌ توبيخ‌ آنان‌ اقدام‌ مي‌كند.

همذاني‌ از خليفه‌يي‌ ديگر روايت‌ مي‌كند كه‌ وقتي‌ شب‌ها در مدينه‌ گردش‌ مي‌كرد تا مطمئن‌ شود كه‌ قوانين‌ شكسته‌ نمي‌شود، در يكي‌ از شبگردي‌هايش‌ ساز و آواز دختركي‌ آوازه‌خوان‌ را مي‌شنود. او با خشم‌ بسيار وارد خانه‌ مي‌شود و به‌ صاحبخانه‌ مي‌گويد: شرمت‌ باد. صاحبخانه‌ به‌ خليفه‌ مي‌خروشد كه‌ «شرم‌ بر تو باد كه‌ به‌ رغم‌ كلام‌ صريح‌ خدا، حرمت‌ خانه‌ را نگاه‌ نداشته‌يي‌ و به‌ آن‌ تجاوز كرده‌يي‌.» در حالي‌ كه‌ موسيقي‌ مردان‌ در ايران‌ جا افتاده‌ بود، محققان‌ به‌ اين‌ نكته‌ اشاره‌ مي‌كنند كه‌ در روزگار بت‌پرستي‌، موسيقي‌ به‌ عنوان‌ يك‌ حرفه‌ معمولا در دست‌ زنان‌ و كنيزان‌ بود و نخستين‌ نوازندگان‌ مرد در حجاز به‌ طبقه‌ «مخنثان‌» تعلق‌ داشت‌. بدنامي‌ مخنثان‌ به‌ اصطلاحاتي‌ منفي‌ مانند معروفه‌ و زانيه‌ )زنان‌( اضافه‌ شد.

عزيز شعباني‌ در كتاب‌ «تاريخ‌ موسيقي‌ از كورش‌ تا پهلوي‌» مي‌نويسد: در زمان‌ خلفاي‌ اموي‌ كه‌ بنيانگذار امپراتوري‌ اسلام‌ بودند عده‌يي‌ از اسيران‌ جنگي‌ كه‌ به‌ موسيقي‌ ايراني‌ آشنايي‌ داشتند به‌ ترويج‌ و اشاعه‌ موسيقي‌ ايراني‌ پرداختند. آنها به‌ علت‌ نفوذ زبان‌ عربي‌، ناگزير بودند آهنگ‌هاي‌ ايراني‌ را با اشعار عربي‌ بخوانند. مشايخ‌ فريدني‌ نيز اضافه‌ مي‌كند كه‌ «اساتيد موسيقي‌ عرب‌ آوازهاي‌ پارسي‌ را با غناي‌ عربي‌ تلفيق‌ كرده‌ و موسيقي‌ قاعده‌مند عربي‌ را پي‌ريزي‌ و ديوان‌ نغمات‌ تازي‌ را تاليف‌ كردند.

به‌ نوشته‌ مشايخ‌ فريدني‌ «در عهد اميه‌ و بني‌عباس‌ تعليم‌ و تربيت‌ كنيزكان‌ خواننده‌ و نوازنده‌ و فروختن‌ آنها به‌ خلفا و اشراف‌ و امراي‌ عرب‌ از تجارت‌هاي‌ رايج‌ آن‌ زمانه‌ بود. فارمر نيز ضمن‌ تاييد اين‌ نكته‌ مي‌گويد: در دوران‌ بني‌اميه‌ بعضي‌ از نوازندگان‌ به‌ مقام‌ اعجوبگي‌ )موسيقيدان‌ طراز اول‌( مي‌رسيدند. آنها خانه‌هاي‌ خود را به‌ مدرسه‌ موسيقي‌ مبدل‌ كرده‌ و اين‌ كنسرواتورهاي‌ خصوصي‌ دوستداران‌ بسياري‌ داشت‌. ؤروتمندان‌، دختران‌ خواننده‌ خود را براي‌ آموزش‌ به‌ آنجا مي‌فرستادند زيرا هيچ‌ خانه‌ آبرومندي‌ در آن‌ روزگار بدون‌ دختر خواننده‌ نبود.»

اين‌ در حالي‌ است‌ كه‌ محققان‌، ابتكار «زوج‌ خواني‌» )دو خواننده‌ زن‌( را به‌ مسلم‌ بن‌ محرز كه‌ يك‌ نجيب‌زاده‌ ايراني‌ و اسير عرب‌ها بود نسبت‌ مي‌دهند كه‌ پايه‌گذار نخستين‌ مكتب‌ علمي‌ در موسيقي‌ زنان‌ بود. بانو عزت‌ الميلا: )معروف‌ به‌ عزت‌ چمنده‌( نخستين‌ آهنگساز و مولف‌ موسيقي‌ عرب‌ نيز اصليت‌ ايراني‌ دارد. اين‌ خواننده‌ متقدم‌ كه‌ به‌ عنوان‌ بزرگترين‌ خواننده‌ ونوازنده‌ روزگار خود شهره‌ است‌ مهمترين‌ مروج‌ موسيقي‌ ايراني‌ در دوره‌ امويان‌ است‌. او اولين‌ كسي‌ است‌ كه‌ آواز ريتميك‌ )موسيقي‌ ايقاعي‌( را در حجاز خوانده‌ است‌. محققان‌ غربي‌ او را يك‌ دختر مدني‌ از پدر ايراني‌ و مادر عرب‌ نام‌ نهاده‌ و مولفان‌ بسياري‌ او را نخستين‌ بانوي‌ موسيقيدان‌ و خواننده‌ مدني‌ ايراني‌تبار تلقي‌ كرده‌اند. عزت‌، شاگرد قينه‌ پيري‌ به‌ نام‌ رائقه‌ بود. او بعدها نزد يك‌ غلام‌ ايراني‌ به‌ نام‌ شيط‌ كه‌ در خدمت‌ عبدالله‌ بن‌ جعفر بود با اصول‌ موسيقي‌ ايراني‌ آشنا شد. او در مجلل‌ترين‌ ضيافت‌ها و مجالس‌ مدينه‌ كنسرت‌هاي‌ هفتگي‌ برگزار مي‌كرد. در اين‌ كنسرت‌ها سكوت‌ محض‌ طلب‌ مي‌شد و كمترين‌ بي‌ادبي‌ با ضربات‌ چوب‌ پاسخ‌ داده‌ مي‌شد. عزت‌ را ملكه‌ خوانندگان‌ عصر خود مي‌خواندند.

جميله‌ موسيقيدان‌ بزرگ‌ عرب‌ در قرون‌ اول‌ و دوم‌ هجري‌ نيز از زنان‌ موسيقيدان‌ ايراني‌ در دربار خلافت‌ اموي‌ بود. او را تنه‌ درخت‌ موسيقي‌ عرب‌ و بقيه‌ را شاخه‌هاي‌ آن‌ معرفي‌ كرده‌اند. او كنيز آزاد شده‌ قوم‌ بنوسليم‌ بود كه‌ موسيقي‌ را از كسي‌ تعليم‌ نگرفت‌ و هميشه‌ مي‌گفت‌ كه‌ موسيقي‌ به‌ من‌ الهام‌ شده‌ است‌. او ابتدا آوازهاي‌ همسايه‌ خود را در خانه‌ زمزمه‌ مي‌كرد اما طولي‌ نكشيد كه‌ به‌ عنوان‌ موفق‌ترين‌ معلم‌ موسيقي‌ زنان‌ در عربستان‌ شهرت‌ يافت‌. جميله‌ سالي‌ يك‌ بار سفر مي‌كرد و در اين‌ سفر همه‌ مغنيان‌ مشهور همراهي‌اش‌ مي‌كردند. اهالي‌ مدينه‌ مي‌گفتند ما هرگز كارواني‌ به‌ اين‌ شكوه‌ و ملاحت‌ و زيبايي‌ نديده‌ايم‌. بعد از پايان‌ يكي‌ از اين‌ سفرها اهالي‌ از او تقاضا كردند مجلسي‌ ترتيب‌ دهد.

جميله‌ گفت‌: براي‌ آواز يا حديث‌? گفتند: براي‌ هر دو. جميله‌ گفت‌: من‌ هرگز هزل‌ و جد را با هم‌ نياميخته‌ام‌ و حاضر به‌ تشكيل‌ مجلس‌ ساز و آواز نشد.در اين‌ سفر بانو سلامه‌ الزرق‌ خواننده‌ نغمه‌هاي‌ تازه‌ با الحان‌ ايراني‌ نيز كه‌ از سوليست‌هاي‌ زمان‌ خود بود جميله‌ را همراهي‌ مي‌كرد. از ديگر شاگردان‌ جميله‌، سلامه‌القس‌ بود، دختري‌ دورگه‌ كه‌ عبدالرحمان‌ عابدترين‌ قاري‌ مكه‌ را عاشق‌ خويش‌ كرد. مرد خداترس‌ روزي‌ به‌ غفلت‌ آواز سلامه‌ را شنيد و دل‌ از دست‌ داد . عشق‌ ايشان‌ زبانزد اهالي‌ مكه‌ شد.

مولفان‌ بدوي‌ 

نخستين‌ زنان‌ مولف‌ كتاب‌هاي‌ موسيقي‌ دو بانوي‌ ايراني‌ به‌ نام‌هاي‌ بذل‌ و دنانيز هستند كه‌ در زمان‌ مامون‌ مي‌زيستند. بذل‌ دوازده‌ هزار آواز عربي‌ را گرد آورد و ده‌ هزار سكه‌ نقره‌ پاداش‌ گرفت‌ و دنانيز نيز كتاب‌ آوازهاي‌ برگزيده‌ را تاليف‌ كرد.

بذل‌ حافظه‌يي‌ خارق‌العاده‌ داشت‌ و هميشه‌ فخر مي‌كرد كه‌ بيش‌ از سي‌هزار آواز در سينه‌ دارد. مرگ‌ اين‌ بانوي‌ موسيقي‌ عجيب‌ بود. او روزي‌ در مجلس‌ مامون‌ آواز مي‌خواند كه‌ با حمله‌ مردي‌ سبك‌ مغز به‌ نام‌ ابوالكرگدن‌ مواجه‌ شد. وقتي‌ كرگدن‌ خشمگين‌ شد همه‌ پا به‌ فرار نهادند. حتي‌ مامون‌ نيز گريخت‌. فقط‌ بانو بذل‌ به‌ سر جاي‌ خود نشست‌ و عود را كنار گذاشت‌. ابوالكرگدن‌ عود را چنان‌ به‌ فرق‌ بذل‌ كوبيد كه‌ خون‌ سرازير شد. او به‌ خانه‌ رفت‌ و تب‌ كرد و مرد. مرگ‌ دنانيز نيز عادي‌ نبود. بعد از سقوط‌ برمكيان‌، هارون‌ از دنانيز خواست‌ كه‌ خواننده‌ او باشد اما دنانيز نپذيرفت‌ كه‌ براي‌ هيچ‌كس‌ آواز بخواند.

با اينكه‌ از هارون‌ سيلي‌ خورد و به‌ زندان‌ افتاد اما نه‌ ديگر آواز خواند و نه‌ تن‌ به‌ ازدواج‌ داد. او در انزوا درگذشت‌.

از تيموريه‌ تا صفويه‌

از راتبه‌ نيشابوري‌ )سده‌ سوم‌ هجري‌( كه‌ غزل‌ مي‌گفت‌ و بربط‌ مي‌زد كه‌ بگذريم‌ به‌ بانوي‌ خنياگر «ستي‌ زرين‌ كمر» )قرن‌ پنجم‌ هجري‌ قمري‌( مي‌رسيم‌ كه‌ او را در مقام‌ آواز با مقام‌ فردوسي‌ در شعر و مقام‌ ابوريحان‌ در رياضيات‌ مقايسه‌ كرده‌اند. سپس‌ به‌ بانو فراسويه‌ )مادر ابومنصور فولادستون‌ از امراي‌ آل‌ بويه‌ در فارس‌( مي‌رسيم‌ كه‌ چون‌ پسرش‌ را زنداني‌ كردند مادر را نيز آنقدر در گرمابه‌يي‌ گرم‌ و بي‌آب‌ نگاه‌ داشتند كه‌ جان‌ داد. آنگاه‌ نوبت‌ به‌ مهستي‌ گنجوي‌ مي‌رسد كه‌ شعر مي‌گفت‌ و پرده‌شناس‌ بود و چنگ‌ و عود مي‌نواخت‌ و بالاخره‌ مطربه‌ كاشفري‌ )هم‌عصر طغانشاه‌( است‌ كه‌ آهنگسازي‌ مي‌كرد.

به‌ گفته‌ محققان‌ موسيقي‌ ايراني‌، از دوره‌ تيموري‌ تا ظهور صفويه‌ نام‌ زنان‌ از صحنه‌ موسيقي‌ ايراني‌ حذف‌ مي‌شود. گفته‌ مي‌شود موسيقي‌ در اين‌ ادوار فقط‌ براي‌ دربار مجاز بوده‌ و براي‌ بقيه‌ حرام‌. موسيقي‌ در اين‌ عصر منحصر به‌ يهوديان‌ شده‌ و شغلي‌ پست‌ و حقير شمرده‌ مي‌شود. در دوره‌ تيموريان‌ فقط‌ نام‌ «جگرچنگي‌» ديده‌ مي‌شود كه‌ خواننده‌ و چنگ‌نوازي‌ ماهر بوده‌ و در عهد سلطان‌ حسين‌ ميرزا بايقرا طرفداران‌ موسيقي‌ را حيران‌ نواي‌ چنگ‌ خويش‌ مي‌كرده‌ است‌. نوبت‌ به‌ صفويان‌ كه‌ مي‌رسد موسيقي‌ به‌ پستوها مي‌رود. جز پستوي‌ مسلمانان‌، نواي‌ موسيقي‌ تنها از خانه‌ ارامنه‌ و كليميان‌ مي‌آيد. آنجاست‌ كه‌ آرام‌ آرام‌ سازها كوچك‌ و كوچكتر مي‌شود، به‌ حدي‌ كه‌ در آستين‌ جا مي‌گيرد تا جانب‌ احتياط‌ رعايت‌ شود. در اين‌ عصر تنها شاه‌ عباس‌ است‌ كه‌ گاهي‌ به‌ محله‌ جلفاي‌ اصفهان‌ بي‌خبر سر مي‌زند و در منزل‌ بزرگان‌ ارامنه‌ به‌ تماشاي‌ ساز و آواز رامشگران‌ ارمني‌ مي‌پردازد. از بانوان‌ خواننده‌ عصر شاه‌عباس‌، فلفل‌ و غزال‌ و شمسي‌ شترغوهي‌اند. پيتر دولاواله‌ جهانگرد ايتاليايي‌ از زني‌ سالخورده‌ و بسيار زشت‌ به‌ نام‌ فلفل‌ ياد مي‌كند كه‌ شاه‌عباس‌ او را عزيز مي‌شمرده‌ و در بزرگان‌ و سران‌ دولت‌ نفوذ فراوان‌ داشته‌ است‌.

غزال‌ نيز يكي‌ ديگر از هنرمندان‌ عصر شاه‌عباس‌ است‌ كه‌ در سال‌هاي‌ آخر عمر از دربار به‌ «دير» مي‌رود و تا لحظه‌ مرگ‌ در آنجا زندگي‌ مي‌كند. از ديگر بانوان‌ خواننده‌ عصر صفويه‌ بانو ستي‌نساي‌ مازندراني‌ خواهر طالب‌ آملي‌ )شاعر معروف‌ سبك‌ هندي‌( است‌ كه‌ نزديك‌ به‌ 400 سال‌ پيش‌ در تاج‌ محل‌ هندوستان‌ درگذشت‌، اما ترانه‌هاي‌ باقيمانده‌ از او گهگاهي‌ زيرلب‌ مازني‌ها زمزمه‌ مي‌شود.

آهنگ‌ «طالبا» هنوز ورد زبان‌ مازني‌هاست‌. همان‌ موسيقي‌ لطيفي‌ كه‌ نشانگر سرگشتگي‌هاي‌ ستي‌نسا در دوري‌ از برادر فراري‌ است‌. ستي‌ از جنگل‌ و كوه‌ و صحرا و دريا سراغ‌ برادر را مي‌گيرد و وقتي‌ از كبوترهاي‌ دريا خبر مي‌گيرد كه‌ طالب‌ در هند است‌ به‌ آن‌ سرزمين‌ مي‌رود و همانجا مي‌ميرد: «اي‌ باد اي‌ ريگ‌ بيابان‌، اي‌ آهوي‌ صحرا، اي‌ ماهي‌ دريا، اي‌ خورشيد زيبا، اي‌ ماه‌ شب‌ها بگو طالب‌ را نديدي‌?»

بي‌بي‌ مرصع‌

و نوبت‌ به‌ عصر زنديه‌ مي‌رسد. رستم‌ الحكما در كتاب‌ رستم‌ التواريخ‌ از خوانندگاني‌ چون‌ بي‌بي‌مرصع‌ و ملافاطمه‌ نام‌ مي‌برد.

فاطمه‌ زني‌ خنياگر بود كه‌ در مناسبت‌ خواني‌ شهره‌ بود. او بيش‌ از بيست‌ هزار بيت‌ از منتخبات‌ اشعار شعراي‌ قديم‌ و جديد را حفظ‌ بود و در هر مجلسي‌ آنها را به‌ مناسبت‌ و موافقت‌ آواز دف‌ و نقاره‌ و ناله‌ ني‌ و نغمه‌ چنگ‌ و بربط‌ و عود و رود و سرود و رباب‌ مي‌خواند. معروف‌ است‌ كه‌ شبي‌ فاطمه‌ بر بالاي‌ تخت‌ مشغول‌ رامشگري‌ بود كه‌ ناگاه‌ صداي‌ دورباش‌ و كورباش‌ ماموران‌ كريم‌خان‌ زند رسيد. فاطمه‌ شعري‌ در وصف‌ كريم‌خان‌ خواند اما پادشاه‌ به‌ فاطمه‌ گفت‌ كه‌ شعرهاي‌ نصيحت‌آميز بخوان‌ كه‌ ما از سخن‌ راست‌ نرنجيم‌. فاطمه‌ شعر «مجو درستي‌ عهد از جهان‌ سست‌ نهاد كاين‌ عجوزه‌ عروس‌ هزارداماد است‌» را خواند و كريم‌خان‌ با آواز فاطمه‌ بسيار گريست‌ و اشاره‌ كرد كه‌ باز بخوان‌ و در پايان‌ اين‌ ترانه‌خواني‌، دهان‌ فاطمه‌ را پر از مرواريد كرد.

از مطرب‌ تا هنرمند

روزي‌ روزگاري‌ كه‌ علي‌ حاتمي‌ اين‌ جمله‌ را بر دهان‌ كمال‌الملك‌ گذاشت‌ كه‌ «دامن‌ هنر در اين‌ ملك‌ هميشه‌ آلوده‌ است‌، از حافظ‌ تا من‌»، احتمالا ما را درگير اين‌ نكته‌ مي‌كرد كه‌ در تاريخ‌ هنر اين‌ سرزمين‌ فاصله‌ هنر اصيل‌ با هنر سفارشي‌ و درباري‌ مثل‌ فاصله‌ يك‌ مطرب‌ با يك‌ هنرمند به‌ مويي‌ بند است‌. چنين‌ بود كه‌ يك‌ تحليلگر مسائل‌ موسيقي‌ درباره‌ دوران‌ قاجار گفت‌ كه‌ «عصر حجر را ما در عصر قجر پيموديم‌.»

اوژن‌ فلاندر در سفرنامه‌ خود، موسيقي‌ حاكم‌ بر اندروني‌ ملك‌ قاسم‌ميرزا يكي‌ از فرزندان‌ فتحعلي‌ شاه‌ را توسط‌ زنان‌ رقاصه‌ و قاشقك‌زن‌ توصيف‌ مي‌كند و «تاريخ‌ عضدي‌» درباره‌ مجلس‌ بزم‌ فتحعلي‌شاه‌ مي‌نويسد: «از نوروز باستاني‌ تا سيزدهم‌ عيد، خاقان‌ با تمام‌ اهل‌ حرمخانه‌ مهمان‌ تاج‌ الدوله‌ )يكي‌ از زنان‌ شاه‌( مي‌شدند و در اين‌ سيزده‌ روز، تماما به‌ عيش‌ و استماع‌ ساز و نوا مشغول‌ بودند. دختر آقا محمدرضا موسيقيدان‌ معروف‌، ملقب‌ به‌ شاه‌ وردي‌ خانم‌ و بيگم‌ رستم‌ آباديه‌ ملقب‌ به‌ يارشاه‌ با چند نفر دختران‌ جواهرپوش‌ داخل‌ خدمه‌ حرم‌ مزوجات‌ بودند.»

مهدي‌ ستايشگر كارشناس‌ موسيقي‌ مي‌نويسد: شاه‌ وردي‌ خانم‌ از معدود بانواني‌ بود كه‌ هنر خود را در جمع‌ عرضه‌ نمي‌كرد و تنها در حضور شوهرش‌ فتحعلي‌شاه‌ و ديگر زنان‌ به‌ اجراي‌ موسيقي‌ مي‌پرداخت‌. مشتري‌خانم‌، ماه‌ لقا، مينا و زهره‌ از ديگر خوانندگان‌ و نوازندگان‌ عصر فتحعلي‌شاه‌ بودند.

مشتري‌خانم‌ موسيقيدان‌، شاعر، خواننده‌ و آهنگساز و از همسران‌ شيرازي‌ فتحعلي‌شاه‌ در بديهه‌گويي‌ استاد بود و بالفطره‌ آوازي‌ سرشار داشت‌. صداي‌ آواز او در چند فرسخي‌ شنيده‌ مي‌شد. مشتري‌خانم‌ قريب‌ صدسال‌ عمر كرد و هرگز او را كسي‌ افسرده‌ نديد. خاقان‌ در سفر آخر خود به‌ اصفهان‌ چكمه‌ و شلوار پوشيد تا ميهمان‌ صداي‌ مشتري‌ خانم‌ باشد. مشتري‌ اين‌ بيت‌ را خواند كه‌: «تو سفر كردي‌ وهمه‌ خوبان‌ گيسو كندند از فراق‌ تو عجب‌ سلسله‌ها برهم‌ خورد» . خاقان‌ مضمون‌ اين‌ بيت‌ را به‌ فال‌ بد گرفت‌ و متغير شد و گفت‌:

«انا لله‌ وانا اليه‌ راجعون‌» و در همان‌ سفر از ساحت‌ اصفهان‌ به‌ آن‌ دنيا كوچيد.

ماه‌لقا نوازنده‌ و آوازه‌خوان‌ ديگر عصر فتحعلي‌ شاه‌ در حيدرآباد هند زندگي‌ مي‌كرد. او به‌ شعرا و فقرا محبت‌ داشت‌ و اغلب‌ لباس‌ و سلاح‌ مردانه‌ مي‌پوشيد و شمشير به‌ كمر مي‌بست‌ و سوار بر اسب‌ بيرون‌ مي‌ آمد. او در حيدرآباد به‌ خرج‌ خود مسجدي‌ ساخت‌ و بعد از مرگ‌ طلا ، جواهرات‌ و اسباب‌ مجلل‌ زندگيش‌ ميان‌ نوچه‌هايش‌ تقسيم‌ شد.

استاد مينا و استاد زهره‌ نيز از ديگر خوانندگان‌ و نوازندگان‌ عصر فتحعلي‌شاه‌ بودند كه‌ هر كدام‌ دسته‌ 50 نفري‌ خواننده‌، بازيگر رقاص‌ و نوازنده‌ را اداره‌ مي‌كردند. اين‌ دو دسته‌ هميشه‌ با هم‌ در رقابت‌ و عداوت‌ بودند و كركري‌ها و رجز خواني‌هايشان‌ تبديل‌ به‌ ضرب‌المثل‌ زمانه‌ شده‌ بود. بازيگرهاي‌ اين‌ دو دسته‌ طوري‌ لباس‌ مي‌پوشيدند كه‌ به‌ جز صورت‌ هيچ‌ قسمت‌ از بدنشان‌ نمايان‌ نبود و رقاصانشان‌ يك‌ قباي‌ اشرفي‌ كه‌ هزار سكه‌ طلا رويشان‌ دوخته‌ شده‌ بود بر تن‌ مي‌كردند. آرام‌ آرام‌ دوره‌ ناصرالدين‌شاه‌ مي‌رسد، دوره‌يي‌ كه‌ هنوز موسيقي‌ درباري‌ پر رنگ‌ است‌ و هنوز نوبت‌ به‌ قمر نرسيده‌ است‌ كه‌ موسيقي‌ سنتي‌ ايران‌ را دچار دگرگوني‌هاي‌ اجتماعي‌ كند. هنوز زن‌ها مي‌كوشند تا موسيقي‌ را از «لهو» در آورند و جنبه‌ هنري‌ به‌ آن‌ بدهند اما موفق‌ نمي‌شوند. هنوز موسيقي‌ از محرمات‌ است‌ و هنوز موسيقيدان‌ چيزي‌ مثل‌ مرتد است‌. هنوز مطرب‌ها حاكمند وهنوز در دسته‌هاي‌ موسيقي‌ نوازنده‌هاي‌ تار و كمانچه‌ و سنتور و ضرب‌ با پسران‌ زيبا صورتي‌ كه‌ گاه‌ لباس‌ دخترانه‌ مي‌پوشند و مي‌رقصند تلفيقي‌ ناجور دارند. هنوز زعفران‌ باجي‌ به‌ عنوان‌ مطرب‌ زنانه‌ اندروني‌ ناصرالدين‌ مي‌درخشد. در جلسات‌ هفتگي‌ كاخ‌ گلستان‌،دسته‌ موز

يك‌ دارالفنون‌ و اركستر كامران‌ ميرزاي‌ نايب‌السلطنه‌ مي‌زنند و مي‌كوبند و بيش‌ از هزار تن‌ از زنان‌ حرم‌ و خدمه‌ آنان‌ به‌ حكم‌ ناظم‌خلوت‌ سكوت‌ مي‌كنند تا دسته‌ هاي‌ «موؤمن‌ كور» و زعفران‌ باجي‌ چنان‌ بنوازند كه‌ روي‌ دسته‌هاي‌ خانم‌ ارگي‌، مطرب‌ قزويني‌ و عزيز عطا و ماشاءالله‌خان‌ و گلين‌ خانم‌ و گل‌ رشتي‌ و طاووس‌ و گوهر خمار كم‌ شود. گوهر خمار صداي‌ فراتر از حد تصور دارد و در هفتاد سالگي‌ چنان‌ چهچهه‌ مي‌زند كه‌ همه‌ انگشت‌ به‌ دهان‌ مي‌شوند.

البته‌ اينان‌ تنها نيستند. انيس‌ و مونس‌ هستند، قمر سالكي‌ هست‌. اختر زنگي‌ هست‌، زهرا دختر احد هست‌. حشمت‌ خانم‌ هم‌ هست‌. افتخار خانم‌ و عروس‌ خانم‌ و طلعت‌ خانم‌ و اميرزاده‌ و نصرت‌ شيكان‌ و ماهرخ‌ و زهرا سياه‌ نيز هستند. در اين‌ ميانه‌ بلوچ‌ خان‌ خانم‌ هم‌ هست‌ كه‌ وقتي‌ مي‌خواند آويزه‌هاي‌ لاله‌هاي‌ كاخ‌ گلستان‌ تكان‌ مي‌خورند و چند كوچه‌ آن‌ طرفتر همه‌ ساكت‌ مي‌ايستند كه‌ اين‌ زن‌ چه‌ حنجره‌يي‌ دارد.

اين‌ در حالي‌ است‌ كه‌ دسته‌هاي‌ مؤومن‌ كور و كريم‌ كور معروفتر و نخبه‌ترند. موؤمن‌ كور رديف‌ شناسي‌ بزرگ‌ است‌ كه‌ همسر و دخترانش‌ حاجيه‌ و كبري‌ نيز در اركسترش‌ حضور دارند.يك‌ شب‌ رقا «چرخ‌ زانو»ي‌ حاجيه‌ در حضور ناصرالدين‌ شاه‌ چنان‌ غوغا كرد كه‌ صد سكه‌ زر گرفت‌. وقتي‌ ناصرالدين‌شاه‌ از موؤمن‌ كور پرسيد به‌ دخترت‌ چگونه‌ رقا آموخته‌ يي‌? اين‌ سر گروه‌ نابينا با قدي‌ كوتاه‌ و جامه‌يي‌ دراز و ريشي‌ انبوه‌ چنان‌ رقا زانو كرده‌ كه‌ قهقهه‌ شاه‌، تالار برليان‌ را به‌ هم‌ ريخت‌.

دسته‌ كريم‌كور نيز پر مشتري‌ بود. دخترش‌ وجيه‌ كمانچه‌ مي‌كشيد و زني‌ ديگر مي‌خواند.

اين‌ در حالي‌ است‌ كه‌ حبيب‌ سنتوري‌ معروف‌ به‌ «سماع‌ حضور» يكي‌ از نوابغ‌ موسيقي‌ ايران‌ نيز در اين‌ عصر رشد كرد. او پسر كوكب‌ خانم‌ )معروف‌ به‌ كوكب‌ سبيلو( و ميرزا غلامحسين‌ )معروف‌ به‌ آقاجان‌ سنتوري‌( بود كه‌ هردو از خوانندگان‌ و نوازندگان‌ حاجب‌الدوله‌ فراشباشي‌ دربان‌ ناصرالدين‌ شاه‌ بودند.

از ديگر خوانندگان‌ اين‌ عصر مرضيه‌ بود كه‌ مي‌خواند و مي‌رقصيد و ضرب‌ مي‌گرفت‌. شيدا ترانه‌ سرا و آهنگساز بزرگ‌ اين‌ عصر دل‌ به‌ مرضيه‌ بسته‌ بود و تصنيفي‌ كه‌ براي‌ «مرضيه‌ خالدار» ساخت‌ اين‌ زن‌ را شهرت‌ بخشيد.

شيدا وقتي‌ دل‌ به‌ عشق‌ اين‌ دختر يهودي‌زاده‌ بست‌ دل‌ از خانقاه‌ و درويشي‌ كند و از اوج‌ تعالي‌ عارفانه‌ در آتش‌ عشق‌ زميني‌ افتاد و اين‌ عشق‌ سياه‌ ترانه‌ها و اشعار شيدا را آتشين‌ كرد. شبي‌ كه‌ حاجب‌الدوله‌ در پشت‌بام‌ خانه‌اش‌ مجلس‌ بزمي‌ تدارك‌ ديده‌ بود، شيدا تصنيفي‌ به‌ نام‌ مرضيه‌ ساخته‌ بود كه‌ وقتي‌ آن‌ را خواند مرضيه‌ كه‌ تازه‌ از زيارت‌ كربلا برگشته‌ بود چنان‌ ناراحت‌ شد كه‌ مي‌خواست‌ خود را از بام‌ به‌ پايين‌ بيندازد. اين‌ تصنيف‌ كه‌ در دستگاه‌ شور و در وزن‌ شش‌هشت‌ ساخته‌ شده‌ بود از اين‌ قرار بود:

بدو بدو بدو

اي‌ بت‌ رعنا

به‌ قلب‌ شيدا

بده‌ تسلا…

از خوانندگان‌ «هم‌عصر» مرضيه‌ مي‌توان‌ به‌ بانو اميرزاده‌ )بچه‌ جعفر آباد شميران‌( طلعت‌ خانم‌ و سلطان‌ خانم‌ اشاره‌ كرد. سلطان‌ خانم‌ آهنگسازي‌ بود كه‌ زير نظر استاد آقا علي‌اكبر فراهاني‌ نوازندگي‌

سه‌ تار، تار و سازندگي‌ تصنيف‌ را ياد گرفته‌ و به‌ مباني‌ عروض‌ شعري‌ آشنا بود. ترانه‌ « بس‌تا، بس‌تا» در دستگاه‌ چار گاه‌، سينه‌ به‌ سينه‌ به‌ روزگار امروز رسيده‌ است‌:

بتا بتا، بتا بتا مجنون‌ و مفتونم‌

من‌ از غم‌ تو

ديده‌ چو جيحونم‌

من‌ از غم‌ تو …

در روزگار ناصرالدين‌شاه‌ خوانندگان‌ ديگري‌ چون‌ سكينه‌ خانم‌، زيورالسلطان‌ )عندليب‌ السلطنه‌( عندليب‌الدوله‌، زينب‌، تاج‌السلطنه‌، گلعذار، مليحه‌، جميله‌، اكرم‌ الدوله‌، محترم‌ حكيمي‌، قدسي‌، نگار، كوكب‌خانم‌، فضل‌ بهار خانم‌ جنت‌، ابتهاج‌السلطنه‌ كشور خانم‌، انيس‌الدوله‌، عصمت‌الدوله‌، تبسم‌ و … نيز رشد كردند. تاج‌السلطنه‌ دختر ناصرالدين‌شاه‌ است‌ كه‌ تصنيف‌ معروفش‌ در بيات‌ اصفهان‌ و در وزن‌ شش‌ هشت‌ را سال‌ها پيش‌ پريسا و شجريان‌ بازخواني‌ كردند:

ناديده‌ رخت‌

در غم‌ هجرت‌ شده‌ مشكل‌

جانم‌ واي‌

ترسم‌ كه‌ بميرم‌ نشود مشكل‌ من‌ حل‌…

كشور خانم‌ نيز خواهر بزرگ‌ حسين‌ياحقي‌ است‌ كه‌ ياحقي‌ درس‌هاي‌ كمانچه‌ را از او فرا گرفت‌. او در جواني‌ درگذشت‌ و گفته‌ مي‌شود اگر زنده‌ مي‌ماند از بزرگان‌ موسيقي‌ ايران‌ مي‌شد. به‌ قول‌ اسماعيل‌ نواب‌ صفا، كشور خانم‌ در سي‌سالگي‌ در نتيجه‌ اختلال‌حواس‌ در گذشت‌.

انيس‌ الدوله‌ نيز يكي‌ از همسران‌ ناصرالدين‌شاه‌ و اهل‌ روستاي‌ امامه‌ بود. اولين‌ پيانويي‌ كه‌ به‌ ايران‌ آمد در بالاخانه‌ انيس‌ الدوله‌ مستقر بود.

كمي‌ بعد موسيو لومر معلم‌ فرانسوي‌ موزيك‌ دارالفنون‌ به‌ ايران‌ آمد )عصر مظفرالدين‌شاه‌( و به‌ جوانان‌ علاقه‌ مند ايراني‌ آموزش‌ داد.

موسيو لومر هيچ‌وقت‌ منور خانم‌ شيرازي‌ را نديد كه‌ كف‌ اتاق‌ آرد مي‌پاشيد و با نوك‌ شست‌ در حين‌ رقا نقشه‌ مي‌انداخت‌ يا نام‌ كسي‌ را مي‌نوشت‌.

كمي‌ بعد در عصر احمد شاه‌، خواننده‌يي‌ به‌ نام‌ زري‌ گل‌ كرد كه‌ صدايش‌ سوپرانو بود و تصنيف‌ مي‌خواند. اولين‌ اجراي‌ تصنيف‌هاي‌ عارف‌ قزويني‌ كه‌ در صفحه‌ ضبط‌ شده‌ است‌ توسط‌ زري‌ با تار آرشاك‌ خان‌ اجرا شد. تصنيف‌ «از خون‌ جوانان‌ وطن‌ لاله‌ دميده‌» از تصنيف‌هاي‌ معروف‌ عارف‌ كه‌ شجريان‌ نيز آن‌ را خوانده‌ با صداي‌ زري‌خانم‌ به‌ سال‌ 1913 ميلادي‌ در صفحه‌ گرامافون‌ )بدون‌ برق‌ و به‌ شيوه‌ اكوستيكي‌( ضبط‌ شد . عارف‌ اين‌ تصنيف‌ را بخاطر علاقه‌يي‌ كه‌ به‌ حيدر عمو اوغلي‌ داشت‌ در سال‌ 1911 ميلادي‌ سرود. تصنيف‌ معروف‌ «دل‌ هوس‌ سبزه‌ و صحرا ندارد» نيز كه‌ با آواز سيما بينا در يادها مانده‌است‌ براي‌ اولين‌ بار با صداي‌ زري‌ و تار آرشاك‌خان‌ ضبط‌ شد.

هم‌عصران‌ قمر

بتول‌ عباسي‌ )متولد 1283 شيراز و درگذشته‌ در 1363( با نام‌ هنري‌ روح‌انگيز از هم‌عصران‌ قمرالملوك‌ است‌ كه‌ زير نظر كلنل‌ وزيري‌ و حسين‌ سنجري‌ به‌ مرتبه‌ بالايي‌ در موسيقي‌ ايران‌ رسيد. گفته‌ مي‌شود حدود صداي‌ روح‌انگيز نيز تقريبا مانند قمر بوده‌ و با متسوسوپرانوي‌ اروپايي‌ قابل‌ تطبيق‌ است‌، با اين‌ تفاوت‌ كه‌ در قسمت‌ بم‌ وسعت‌ بيشتري‌ دارد. او نيز همچون‌ قمر از اولين‌ خوانندگاني‌ است‌ كه‌ با راديو همكاري‌ كرد و صفحات‌ بسياري‌ از خود به‌ يادگار گذاشت‌. روح‌الله‌ خالقي‌ مي‌گويد: كلنل‌ بي‌ميل‌ نبود كه‌ خواننده‌ زني‌ تربيت‌ شود كه‌ بتواند بعضي‌ قطعه‌ها را بخواند ولي‌ در آن‌ موقع‌ فقط‌ خانم‌هاي‌ عيسوي‌ مذهب‌ مي‌توانستند از عهده‌ اين‌ كار برآيند ولي‌ در ميان‌ آنان‌ نيز كسي‌ درست‌ لطايف‌ موسيقي‌ ايراني‌ را در نمي‌يافت‌. كلنل‌ چند زن‌ ارمني‌ را آزمايش‌ كرد اما هيچكدام‌ نتوانستند بخاطر طرز تلفظ‌ كلمات‌ فارسي‌ مطلوب‌ واقع‌ شوند.»

بعد از اينكه‌ حسين‌ سنجري‌ روح‌انگيز را كشف‌ كرد و ماه‌ها روي‌ او كار كرد، روح‌انگيز را به‌ مدرسه‌ كلنل‌ برد. كلنل‌ به‌ روح‌انگيز گفته‌ بود كه‌ شما بايد خواننده‌ اين‌ مدرسه‌ باشيد و از رفتن‌ به‌ مجالس‌ طرب‌ خودداري‌ كنيد.

كمي‌ بعد وقتي‌ آوازه‌ روح‌انگيز در شهر پيچيد بسياري‌ او را به‌ مجالس‌ خصوصي‌ دعوت‌ كردند. سنجري‌ وقتي‌ اين‌ خبر را شنيد به‌ فكر نقشه‌يي‌ افتاد تا روح‌انگيز را همچنان‌ در كلاس‌ هنرمندان‌ و دوري‌ از مطربان‌ نگه‌ دارد. چاره‌ فقط‌ در اين‌ بود كه‌ اين‌ استاد متاهل‌، اين‌ خواننده‌ جديد را به‌ عقد خود در آورد و محدودش‌ كند كه‌ فقط‌ در مدرسه‌ بخواند. وقتي‌ سنجري‌ اين‌ كار را كرد بسياري‌ از همكارانش‌ بر او خرده‌ گرفتند، اما او مي‌گفت‌ مي‌خواهد فداكاري‌ كند تا قهرماني‌ ديگر در صحنه‌ موسيقي‌ ايران‌ پديد آيد. او به‌ دوستانش‌ گفت‌ كه‌ «مردم‌ هر چه‌ مي‌خواهند بگويند، همه‌ مي‌دانند كه‌ من‌ عاشق‌ صورتي‌ زيبا و قامتي‌ متناسب‌ نشده‌ام‌. من‌ معلم‌ هستم‌ و او شاگرد. اين‌ پيمان‌ زناشويي‌ براي‌ حفظ‌ ظاهر است‌ كه‌ بتوانم‌ اين‌ زن‌ پراستعداد و گريز پا را يكراست‌ به‌ سمت‌ مكتب‌ هنر هدايت‌ كنم‌. ديري‌ نگذشت‌ كه‌ روح‌انگيز در مدرسه‌ كلنل‌ گل‌ كرد و فداكاري‌ سنجري‌ هر چند به‌ ضرر خود تمام‌ شد اما روح‌انگيز را ساخت‌. كلنل‌ روح‌انگيز را با چگونگي‌ تنفس‌ و عدم‌ فشار بر حنجره‌، عدم‌ انقباض‌ اندام‌هاي‌ آوايي‌ به‌ هنگام‌ آواز و چگونگي‌ رديف‌ها، گوشه‌ها و تحريرهاي‌ لازم‌ آشنا كرد بطوري‌ كه‌ اندكي‌ بعد او حدود دو اكتاو را براحتي‌ زير پوشش‌ صوتي‌

خود قرار داد:

صبحدم‌ مرغ‌ چمن‌ با گل‌ نوخاسته‌ گفت‌

ناز كم‌ كن‌ كه‌ در اين‌ باغ‌ بسي‌ چون‌ تو شكفت‌

روح‌انگيز از اولين‌ خوانندگاني‌ است‌ كه‌ در قطعه‌هاي‌ دو صدايي‌ آواز ايراني‌ كه‌ به‌ ابتكار كلنل‌ وزيري‌ ساخته‌ شد شركت‌ كرد و آؤاري‌ از خود به‌ جا نهاد كه‌ بهترين‌ نمونه‌ آن‌ قطعه‌ «دوست‌» دل‌زار، جور فلك‌، خاك‌ ايران‌ و اي‌ وطن‌ است‌. او از اولين‌ خوانندگاني‌ است‌ كه‌ براي‌ كودكان‌ قطعه‌هايي‌ به‌ يادگار گذاشته‌ و قطعه‌هاي‌ لالايي‌، گنجشك‌، تاتايي‌ و مادر را كه‌ ساخته‌هاي‌ وزيري‌ است‌ در صفحه‌ خوانده‌ است‌. معروف‌ است‌ كه‌ تاج‌ اصفهاني‌ هميشه‌ از آواز روح‌انگيز تمجيد مي‌كرد و مي‌گفت‌: «اگر در مجلسي‌ روح‌انگيز حضور داشت‌ به‌ هنگام‌ خواندن‌ كمي‌ پروا داشتم‌.»

بانوي‌ فروتن‌ و متواضع‌ موسيقي‌ ايران‌ بعدها دختر و پسري‌ را به‌ فرزندي‌ پذيرفت‌ و آنان‌ را بزرگ‌ كرد. روح‌انگيز نيز همچون‌ قمر ناچار شد بعد از 57 سالگي‌ براي‌ امرار معاش‌ در يكي‌ از رستوران‌هاي‌ تهران‌ به‌ خوانندگي‌ بپردازد.

ملوك‌

از ديگر خوانندگان‌ هم‌عصر قمر و روح‌انگيز بود كه‌ با جامعه‌ باربد )1305( همكاري‌ داشت‌، او در نمايشنامه‌هاي‌ خسرووشيرين‌ و ليلي‌ و مجنون‌ نقش‌ اول‌ را همراه‌ با آواز بازي‌ كرد. ملوك‌ اهل‌ كاشان‌ بود و صداي‌ خوش‌ را از پدر به‌ ارث‌ برد: «پدرم‌ فوق‌العاده‌ خوب‌ مي‌خواند اما خواننده‌ نبود. هر صبح‌ بعد از نماز دعاي‌ دوازده‌ امام‌ را مي‌خواند و اگر يك‌ روز كسالت‌ داشت‌ و نمي‌خواند همسايه‌ها مي‌آمدند و مي‌گفتند ما امروز صداي‌ حاج‌آقا را نشنيديم‌ و چيزي‌ گم‌ كرده‌ايم‌. آن‌ وقت‌ها نمي‌گذاشتند يك‌ دختر آواز بخواند. طاهرزاده‌ مرا در منزل‌ عين‌السلطان‌ ديد و از صدايم‌ خوشش‌ آمد. او دو سال‌ به‌ من‌ مشق‌ آواز داد. حاجي‌خان‌ عين‌الدوله‌ هم‌ يك‌ سال‌ ضرب‌زدن‌ و ضربي‌خواندن‌ را يادم‌ داد و يك‌ روز ضرب‌ را بوسيد و گفت‌: «من‌ ديگر در مقابل‌ تو ضرب‌ نمي‌زنم‌ و ضربي‌ نمي‌خوانم‌. اولين‌ ترانه‌يي‌ كه‌ در راديو خواندم‌ «كيستي‌» نام‌ داشت‌ كه‌ ساخته‌ حسين‌ ياحقي‌ بود.»

نوه‌ حاج‌ جعفر بلبل‌ كه‌ لقب‌ بلبل‌ را از ناصرالدين‌شاه‌ گرفته‌ بود، چندبار به‌ جرم‌ خواندن‌ از مدرسه‌ اخراج‌ شد اما كم‌ نياورد. اولين‌ صفحه‌ او با نام‌ «عاشقم‌ من‌ عاشقم‌ منعم‌ ننيد» به‌ وسيله‌ كمپاني‌ ادئون‌ پر شد و اولين‌ ترانه‌يي‌ كه‌ خواند «عروس‌ گل‌ از باد صبا» بود.

ملوك‌ اغلب‌ درآمد اجراهاي‌ خود را به‌ امور خيريه‌ مي‌پرداخت‌ و بابت‌ فعاليت‌هاي‌ راديويي‌ پول‌ نمي‌گرفت‌. او درهاي‌ اتاق‌هاي‌ زيرزميني‌ خود را بسيار كوتاه‌ ساخته‌ بود تا تواضع‌ آموزد. اولين‌ كنسرت‌ ملوك‌ در دبيرستان‌ فيروز بهرام‌ برپا شد.

از ديگر خوانندگان‌ اين‌ عصر موچول‌ خانم‌ مشهور به‌ پروانه‌ است‌ كه‌ در جواني‌ )21 سالگي‌( به‌ بيماري‌ سل‌ دچار شد و درگذشت‌. از او فقط‌ يازده‌ صفحه‌ موسيقي‌ به‌ جا مانده‌ كه‌ 5 صفحه‌ آن‌ همراه‌ با سنتور سماعي‌ است‌. حبيب‌ ميكده‌ فرزند يك‌ آزاديخواه‌ معروف‌ به‌ عشق‌ پروانه‌ دچار شد و در سال‌ 1303 خودكشي‌ كرد. اين‌ داغ‌ پروانه‌ را خاكستر كرد. گفته‌ مي‌شود او اين‌ هجران‌ را فقط‌ يك‌ سال‌ تحمل‌ كرد و به‌ عالمي‌ ديگر پر كشيد. او در امامزاده‌ عبدالله‌ خاك‌ شد و بزرگي‌هاي‌ دختر 4 ساله‌اش‌ را نديد كه‌ خاطره‌ پروانه‌ )اقدس‌ خاوري‌( چگونه‌ در موسيقي‌ ايران‌ سر بر افراخت‌، حتي‌ شعر شهريار را در سوگ‌ خود نديد كه‌ «پروانه‌ به‌ حال‌ تو دل‌ شمع‌ بسوزد \تنها نه‌ دل‌ شمع‌ كه‌ دل‌ جمع‌ بسوزد».

آوازهاي‌ مغموم‌ او نيروي‌ صوت‌ و تحريراتش‌ از يادها نرفت‌ كه‌ نرفت‌. يك‌ روز در راديو گفتند كه‌ موچول‌ سيزده‌ساله‌ بود كه‌ شوهر كرد. شوهرش‌ نوازنده‌ كوري‌ را كه‌ تار مي‌زد به‌ خانه‌ آورد و موچول‌ به‌ نواختن‌ پرداخت‌. موچول‌، آتيه‌ دخترش‌ اقدس‌ را نديد كه‌ از سال‌هاي‌ 36 تا 56 در اركستر فرهنگ‌ هنر چه‌ كنسرت‌هايي‌ گذاشت‌. سال‌ 77 را هم‌ نديد كه‌ او در جشنواره‌ گل‌ ياس‌ با پيانوي‌ افليا پرتو چه‌ كرد. حتي‌ كتابهاي‌ خاطره‌ پروانه‌ را هم‌ نديد كه‌ با كاردل‌ و كرشمه‌ ساقي‌ و لالايي‌ زندگي‌،چه‌ نقشي‌ در داستان‌نويسي‌ پيدا كرد.

دهه‌ سي‌

در سالهاي‌ قبل‌ از 1330 راديو حدود 86 خواننده‌ و نوازنده‌ داشت‌ كه‌ در بين‌ آنها قمرالملوك‌ وزيري‌، روح‌انگيز،عصمت‌ باقرپور )دلكش‌(، روح‌بخش‌، پروانه‌ و فروغ‌ سهامي‌ به‌ چشم‌ مي‌ خوردند.

فروغ‌ كه‌ آهنگ‌هاي‌ مجيد وفادار را مي‌خواند،بازيگر تئاتر هم‌ بود و در فيلم‌ غروب‌ عشق‌ به‌ تهيه‌كنندگي‌ گرجي‌ عباديا بازي‌ كرد.

گرجي‌ كه‌ بعد از انقلاب‌ عراق‌ به‌ ايران‌ فرار كرده‌ بود با فروغ‌ ازدواج‌ كرد و او را به‌ بغداد كه‌ قبلا هم‌ فروغ‌ در يكي‌ از كاباره‌هايش‌ مي‌خواند برد.

پرويز خطيبي‌ مي‌نويسد كه‌ او پس‌ از ازدواج‌ در فيلمي‌ بازي‌ نكرد و از عالم‌ هنر كناره‌ گرفت‌.

اما برخلاف‌ فروغ‌، عصمت‌ باقرپور اعتبار و طول‌ عمر زيادي‌ در موسيقي‌ ايران‌ داشت‌. دختر يك‌ خانواده‌ 13 نفره‌ كه‌ پدرشان‌ به‌ تجارت‌ پنبه‌ اشتغال‌ داشت‌ و بعد از مصادره‌ املاك‌ مزروعي‌ پدر بنيه‌ مالي‌ خانواده‌ از دست‌ رفت‌. شبي‌ كه‌ عبدالعلي‌ وزيري‌ او را كشف‌ كرده‌ و به‌ راديو آورد در اولين‌ شب‌ اجراي‌ برنامه‌ خوش‌ درخشيد. روز بعد مردم‌ تهران‌ از همديگر مي‌پرسيدند شنيدي‌? آن‌ صدا را شنيدي‌? اين‌ كيست‌ و از كجا آمده‌?

سال‌ 1325 بود كه‌ مهدي‌ خالدي‌ او را براي‌ ضبط‌ صفحه‌ به‌ بمبئي‌ برد. آنجا عصمت‌ بابلي‌ با آهنگ‌هاي‌ ساخته‌ شده‌ توسط‌ خالدي‌ و آهنگ‌هاي‌ محلي‌ كه‌ خود بلد بود 25 صفحه‌ پر كرد. او سالها در راديو خواند اما هرگز در تلويزيون‌ نخواند. او بين‌ سال‌هاي‌ 1329 تا 1339 در بيش‌ از ده‌ فيلم‌ سينمايي‌ بازي‌ كرد. دلكش‌ در چهارم‌ ارديبهشت‌ 1356 در مراسم‌ سالگرد راديو تهران‌ بعد از مدتي‌ كناره‌گيري‌ وقتي‌ ترانه‌ معروف‌ «بردي‌ از يادم‌» را خواند مردم‌ 5 دقيقه‌ برايش‌ كف‌ زدند و گفتند مگر مي‌شود تو را از ياد برد، همچنان‌ كه‌ بيست‌ سال‌ بعد از پيروزي‌ انقلاب‌ )در 73 سالگي‌( نيز وقتي‌ براي‌ ايراني‌هاي‌ مقيم‌ آلمان‌ و انگليس‌ … خواند گفتند نه‌ نمي‌شود تو را از ياد برد.

از هم‌عصران‌ دلكش‌، يكي‌ هم‌ روح‌بخش‌ بود. عزت‌ روح‌بخش‌ بچه‌ آشتيان‌، شاگرد عليخان‌ نايب‌ السلطنه‌. تا شانزده‌سالگي‌ كه‌ پدرش‌ نمرده‌ بود حق‌ خواندن‌ نداشت‌ اما بعد از مرگ‌ پدر پا در صحنه‌ تئاتر گذاشت‌ و از سال‌ 1320 در راديو خواند. ترانه‌ گل‌ پامچال‌ را او در سال‌ 1325 روي‌ صفحه‌ گرامافون‌ ضبط‌ كرد.

ملكه‌ برومند يا همان‌ ملكه‌ حكمت‌شعار يا به‌ قولي‌ ملكه‌ هنر نيز از ديگر خوانندگان‌ اين‌ عصر بود. متولد ناهيج‌ مازندران‌ )1296( شاگرد استاد صبا در رديف‌ و ترانه‌خواني‌.

وقتي‌ پيش‌ صبا رفت‌ آنقدر كوچك‌ بود كه‌ پايش‌ از صندلي‌ به‌ زمين‌ نمي‌رسيد. او در 22 سالگي‌ همراه‌ ابوالحسن‌ صبا براي‌ ضبط‌ صفحه‌ به‌ سوريه‌ و لبنان‌ رفت‌. ملكه‌ در سال‌ 1369 درگذشت‌.

اشرف‌السادات‌ مرتضايي‌ از ديگر خوانندگان‌ اين‌ سالها است‌ كه‌ به‌ گفته‌ خود حدود 60 اؤر را از شيدا بازخواني‌ كرد. اولين‌ كنسرت‌ اين‌ خواننده‌ اشرافي‌ به‌ دعوت‌ ملك‌الشعراي‌ بهار انجام‌ شد.

فرح‌ دخت‌ عباسي‌ طاقاني‌ نيز از هم‌عصران‌ اوست‌ كه‌ ابتدا با نام‌ خواننده‌ ناشناس‌ مي‌خواند.

او 7 سال‌ زير نظر عباس‌ شاپوري‌ )آهنگساز و نوازنده‌ ويولن‌( كه‌ بعدها شوهرش‌ شد تعليم‌ ديد و بعد از جدايي‌ از او با يك‌ گزارشگر ورزشي‌ ازدواج‌ كرد. فرح‌دخت‌ كه‌ در جريان‌ هجوم‌ آهنگ‌هاي‌ عربي‌ و افغاني‌ در ابتداي‌ دهه‌ پنجاه‌ با روي‌ آوردن‌ به‌ موسيقي‌ عامه‌پسنداز اعتبارش‌ كاسته‌ بود در سال‌ 1367 به‌ علت‌ ابتلا به‌ بيماري‌ سرطان‌ درگذشت‌ و در امامزاده‌ طاهر كرج‌ دفن‌ شد.

از ديگر خوانندگان‌ معاصر پروين‌ زهرايي‌ منفرد، منير فولادي‌، شمسي‌ شمس‌، ناهيد سرافراز، پروانه‌ اميرافشار، بهار غلامحسيني‌، سكينه‌ دده‌ بالا، فائقه‌ آتشين‌، ناهيد دايي‌جواد و… است‌. شمسي‌ شمس‌ همسر حبيب‌ الله‌ بديعي‌ كه‌ در دهه‌ سي‌ در راديو مي‌خواند( ناهيد سرافراز )از اولين‌ زناني‌ كه‌ به‌ گفته‌ محمد نوري‌ در موسيقي‌ پاپ‌ فعاليت‌ داشته‌ است‌(، پروانه‌ اميرافشار )خواننده‌يي‌ كه‌ بنان‌ پشت‌ جلد نوار نوشت‌ تا پنجاه‌ سال‌ ديگر چنين‌ صدايي‌ نخواهد آمد(، سكينه‌ دده‌بالا )كه‌ با گل‌هاي‌ رنگارنگ‌ شروع‌ كرد و بعدها به‌ پاپ‌ روي‌ آورد و سال‌ 69 در سانفرانسيسكو درگذشت‌( رضوان‌ زادهوش‌،ياسمين‌، سيمين‌ غانم‌ )كه‌ در سال‌هاي‌ 1378 و 1379 پس‌ از دو دهه‌ سكوت‌ دو كنسرت‌ براي‌ بانوان‌ برگزار كرد. آذر عظيما و هما بحريني‌ و فرشته‌ )كه‌ با ترانه‌ تو نيستي‌ خيابون‌ شده‌ خالي‌ درباره‌ زن‌ قرمزپوش‌ ميدان‌ فردوسي‌ مشهور شد(هما،شهين‌ دخت‌شبيري‌ و ده‌ها خواننده‌ ديگر در دهه‌ پنجاه‌ ميكروفون‌ به‌ دست‌ گرفتند و خواندند. با وقوع‌ انقلاب‌ اسلامي‌ بساط‌ بسياري‌ از آنها برچيده‌ شد. برخي‌ به‌ خارج‌ از كشور رفتند و بعضي‌ ديگر در داخل‌ سرزمين‌ خود سكوت‌ اختيار كردند.

 منبع > مریم عزیزی  > سایت http://www.nabard-iran.com

بانوي‌ آواز ايران‌

اعتماد: یکشنبه 14 فروردین ۱۳۸4 –  3 آپریل ۲۰۰۵

هيچ‌كس‌ فكر نمي‌كرد آن‌ دخترك‌ يتيمي‌ كه‌ همراه‌ مادربزرگش‌ خيرالنساء )مداح‌ مجالس‌ زنانه‌ سوگ‌درباري‌ دوران‌ ناصري‌( در مجالس‌ روضه‌ زنان‌ شركت‌ مي‌كرد به‌ اسطوره‌ آواز ايران‌ تبديل‌ شود. بر خلاف‌ تمام‌ خوانندگان‌ دوره‌ قجر كه‌ راه‌ خود را از ميان‌ مطرب‌ها باز مي‌كردند قمر نه‌ تنها ترانه‌خوان‌ و ضربي‌خوان‌ نبود، بلكه‌ با خبرگي‌ تمام‌ در موسيقي‌ آوازي‌ به‌ پيش‌ رفت‌. آشنايي‌ با استاد مرتضي‌ ني‌داود موسيقي‌ او را درون‌ جاده‌هاي‌ اصالت‌ و وقار انداخت‌. ني‌داود درباره‌ آشنايي‌ اش‌ با قمرالملوك‌ وزيري‌ مي‌گويد: «اولين‌بار كه‌ ديدمش‌ سنش‌ خيلي‌ كم‌ بود حدود هفده‌هجده‌سال‌ داشت‌. پيش‌ از زمامداري‌ سردار سپه‌ بود

) قبل‌ از سال‌ 1300( به‌ محفلي‌ دعوت‌ شدم‌. يكي‌ از حاضران‌ ساز مي‌زد و من‌ از طرز نواختنش‌ هيچ‌ خوشم‌ نيامد. همين‌ كه‌ قمر شروع‌ به‌ خواندن‌ كرد پي‌بردم‌ كه‌ صدايش‌ به‌ اندازه‌يي‌ نيرومند و رسا و گرم‌ است‌ كه‌ باوركردني‌ نيست‌. صفات‌ «گرم‌ و قوي‌» به‌ ندرت‌ ممكن‌ است‌ در صداي‌ يك‌ نفر جمع‌ شود. از صاحبخانه‌ ساز خواستم‌ و با صداي‌ قمر نواختم‌. به‌ او گفتم‌: صداي‌ فوق‌العاده‌يي‌ داريد، چيزي‌ كه‌ كم‌ داريد آموختن‌ گوشه‌هاي‌ موسيقي‌ ايراني‌ است‌.» مدتي‌ بعد از اين‌ آشنايي‌ بود كه‌ قمر به‌ كلاس‌ موسيقي‌ ني‌داود رفت‌ و بيش‌ از دو سال‌ آموزش‌ ديد. اودستگاه‌هاي‌ موسيقي‌ ايراني‌، آوازها، نغمه‌ها و اكثر گوشه‌هاي‌ آوازي‌ معمول‌ را فرا گرفت‌، نحوه‌ خوانندگي‌ و چگونگي‌ درآمد، سير در گوشه‌ها و فرودها را آموخت‌، تحريرهاي‌ مناسب‌ و تزيينات‌ آوازي‌ مناسب‌ را ياد گرفت‌، مهارت‌ در اوج‌ گوشه‌هاي‌ مناسب‌ مثل‌ عشاق‌، حجاز، بيات‌ راجع‌، مخالف‌ سه‌گاه‌ و گوشه‌ حسيني‌ در شور را به‌ دست‌ آورد و قطعات‌ ضربي‌ مناسب‌ و تصنيف‌هاي‌ معمول‌ هر آواز و رعايت‌ سكوت‌هاي‌ به‌ موقع‌ و رعايت‌ ضد ضرب‌ها را به‌ حافظه‌ سپرد.

چنين‌ شد كه‌ ني‌داود كه‌ گمان‌ مي‌كرد صداي‌ حبيب‌ شاطر حاجي‌ )خواننده‌ مشهور اصفهاني‌( قدرت‌ بي‌نظيري‌ دارد احساس‌ كرد كه‌ صداي‌ قمر از او هم‌ قوي‌تر است‌. حدود صداي‌ قمر تقريبا با حدود صداي‌ «متسوسوپرانو» در موسيقي‌ اروپايي‌ قابل‌ تطبيق‌ بود. برخلاف‌ خوانندگان‌ امروزي‌ كه‌ كمبود دامنه‌ صداي‌ خود را با ميكروفون‌ و دستگاه‌هاي‌ جديد صداپردازي‌ جبران‌ مي‌كنند صداي‌ پردامنه‌ قمر در هواي‌ آزاد و سكوت‌ شب‌ تا فواصل‌ زياد شنيده‌ مي‌شد. قمر قواعد تنفس‌ صحيح‌ را به‌ هنگام‌ خواندن‌ با قريحه‌ طبيعي‌ بلد بود.

«طهران‌ قديم‌» روزگار غريبي‌ را سپري‌ مي‌كرد و زنان‌ به‌ حدي‌ پستونشين‌ بودند كه‌ به‌ قول‌ روح‌الله‌ خالقي‌ «در موقع‌ گردش‌، يك‌ طرف‌ خيابان‌ اختصاص‌ به‌ مردان‌ داشت‌ و طرف‌ ديگر مخصوص‌ زنان‌ بود. حتي‌ شوهر بايد از يك‌ طرف‌ و عيالش‌ از طرف‌ ديگر مي‌رفت‌! خانم‌ها حق‌ شركت‌ در نمايش‌ را نداشتند، يكي‌ دو سالن‌ كوچك‌ سينما وجود داشت‌ كه‌ مختا مردان‌ بود.»

در چنين‌ شرايطي‌ بود كه‌ كلنل‌ وزيري‌ بعد از گذراندن‌ تحصيلات‌ موسيقي‌ در اروپا به‌ تهران‌ آمد و پس‌ از مذاكره‌ با مقامات‌ دولتي‌ و در اسفند 1302 مدرسه‌ عالي‌ موسيقي‌ و كلوب‌ موزيكال‌ را تاسيس‌ كرد.

كلنل‌ در مدرسه‌ خود دو كلاس‌ جداگانه‌ براي‌ دختران‌ باز كرد. خودش‌ تعليم‌ موسيقي‌ مي‌داد و برادرش‌ حسينعلي‌ خان‌ تعليم‌ نقاشي‌. هيچ‌ مردي‌ حق‌ ورود به‌ كلاس‌ را نداشت‌. حتي‌ راه‌ رفت‌ و آمد آنها جدا بود. خانم‌ها با چادرهاي‌ سياه‌ و پيچه‌ مي‌آمدند و روي‌ صندلي‌هاي‌ سالن‌ كلوب‌ مي‌نشستند. اين‌ اولين‌ اجتماعي‌ بود كه‌ براي‌ زن‌ها تشكيل‌ شد. بعد از چند ماه‌ هم‌ تعطيل‌ شد. كلنل‌ سپس‌ در لاله‌زار سالن‌ سينما براي‌ خانم‌ها داير كرد. آنجا فيلم‌هاي‌ صامت‌ نشان‌ مي‌دادند. كلنل‌ دستور داده‌ بود يك‌ اركستر سه‌ نفره‌ از شاگردان‌ مدرسه‌ هنگام‌ نمايش‌ فيلم‌ آهنگ‌هايي‌ بنوازند. شبي‌ اين‌ سينما آتش‌ گرفت‌ و در حالي‌ كه‌ متصديان‌ سالن‌ به‌ فكر نجات‌ خانم‌ها بودند تمام‌ اؤاؤيه‌ و لوازم‌ مدرسه‌ در اين‌ آتش‌ سوخت‌. چند ماه‌ بعد از اين‌ ماجرا بود كه‌ اديب‌ السلطنه‌ كه‌ شيفته‌ صداي‌ قمر بود نخستين‌ كنسرت‌ قمر را كه‌ اولين‌ كنسرت‌ زنان‌ تاريخ‌ موسيقي‌ ايران‌ به‌ حساب‌ مي‌آيد در سالن‌ گراند هتل‌ برگزار كرد.

قمرالملوك‌ وزيري‌ بعدها درباره‌ كنسرت‌ خود گفت‌: آن‌ شب‌ يكي‌ از خاطره‌ انگيزترين‌ حوادث‌ زندگي‌ من‌ است‌ كه‌ هرگز فراموشش‌ نخواهم‌ كرد. جمعيتي‌ در راه‌ ايستاده‌ بودند. برخي‌ قيافه‌هاي‌ عصباني‌ و ناراحت‌ را هم‌ مي‌ديدم‌.

ترسي‌ مرموز سراپايم‌ را فرا گرفته‌ بود. با آنكه‌ تعدادي‌ مامور انتظامي‌ مراقب‌ اوضاع‌ بودند با احتياط‌ از ميان‌ آنان‌ گذشتم‌ و وارد گراند هتل‌ شدم‌. چلچراغ‌هاي‌ سالن‌ را روشن‌ كرده‌ بودند و سالن‌ پر از جمعيت‌ بود. هنگامي‌ كه‌ پرده‌ آلبالويي‌ رنگ‌ صحنه‌ كنار رفت‌ با تاج‌ گل‌ زيبايي‌ روي‌ صحنه‌ ظاهر شدم‌. حاضران‌ با كف‌ زدن‌ و شور و هيجان‌ ورودم‌ را به‌ صحنه‌ گرامي‌ داشتند و اين‌ همه‌ استقبال‌ از يك‌ زن‌ تنها و بدون‌ پشتيبان‌ به‌ من‌ اميد و اعتماد به‌ نفس‌ داد. بي‌اختيار اشك‌ شوق‌ در چشمانم‌ آمد ولي‌ سعي‌ كردم‌ خودم‌ را كنترل‌ كنم‌. نواي‌ تار مرتضي‌ خان‌ ني‌داود به‌ دادم‌ رسيد كه‌ چهار مضراب‌ را شروع‌ كرد و كم‌كم‌ فرصتي‌ يافتم‌ كه‌ حنجره‌ام‌ را كه‌ بر اؤر فشار گريه‌ شوق‌ منقبض‌ شده‌ بود استراحت‌ داده‌ و خودم‌ را براي‌ اجراي‌ آواز آماده‌ كنم‌. پس‌ از شروع‌ درآمد آواز كه‌ با مضراب‌هاي‌ شمرده‌ مرتضي‌خان‌ اجرا مي‌شد آب‌ دهانم‌ را فرو بردم‌ و چشم‌ از جمعيت‌ برگرفتم‌ و به‌ آرامي‌ به‌ مرتضي‌خان‌ نگاه‌ كردم‌. پس‌ از لحظاتي‌ او به‌ نيم‌ اشاره‌ چشم‌ و سر خود به‌ من‌ فهماند كه‌ درآمد آواز را شروع‌ كنم‌ و من‌ خواندم‌…»

آوازه‌ قمرالملوك‌ با اين‌ آواز فراگير شد اما او بعد از اتمام‌ كنسرت‌ به‌ كلانتري‌ جلب‌ شد و از او التزام‌ گرفتند كه‌ بدون‌ اجازه‌ شهرباني‌ صفحه‌ ضبط‌ نكند!

بانويي‌ كه‌ نامش‌ با بخشندگي‌، مهرباني‌ و مردم‌دوستي‌ گره‌ خورده‌ بود در نهايت‌ فقر و تنگدستي‌ مرد اما اشعار توصيفي‌ شاعراني‌ چون‌ ايرج‌ ميرزا، استاد شهريار، مهدي‌ اخوان‌ ؤالث‌ و… به‌ جاودانگي‌ قمر كمك‌ كرد.

اولين‌ صفحه‌يي‌ كه‌ از قمر ضبط‌ شد تصنيف‌ جمهوري‌ از عارف‌ در ماهور بود كه‌ توسط‌ كمپاني‌ هيزماسترزويس‌ ضبط‌ شد. پس‌ از آن‌ حدود دويست‌ صفحه‌ از قمر ضبط‌ شد. نخستين‌ ترانه‌يي‌ كه‌ قمر در راديو اجرا كرد )1319( تصنيفي‌ است‌ كه‌ آهنگ‌ آن‌ را موسي‌ معروفي‌ و شعرش‌ را دكتر نير سينا ساخته‌اند: «وزان‌ شد باد مهرگان‌ \ غم‌ فزا بود باغ‌ و چمن‌…»

او بعد از 14 سال‌ همكاري‌ با راديو وقتي‌ متوجه‌ شد كه‌ صدايش‌ شكسته‌ شده‌ و لطف‌ و جذابيت‌ روزگار جواني‌ را ندارد و براي‌ اينكه‌ به‌ محبوبيت‌ خود لطمه‌يي‌ وارد نكند همكاري‌ با راديو را ترك‌ كرد و گوشه‌ عزلت‌ گزيد. ساسان‌ سپنتا درباره‌ او مي‌نويسد: «راديو قدر او را نشناخت‌. قمر از اين‌ دستگاه‌ دل‌ پرخوني‌ داشت‌. ناملايمات‌ به‌ اندازه‌يي‌ بود كه‌ او را آزرده‌ مي‌كرد. قمر مجبور شد براي‌ امرار معاش‌ در كافه‌ها نيز بخواند. بعد از كسالت‌ ديگر نتوانست‌ هيچگاه‌ بخواند. متاسفانه‌ نوارهاي‌ سابق‌ او را راديو پاك‌ كرد و با اين‌ خيانت‌، بزرگترين‌ لطمه‌ را به‌ گنجينه‌ هنر آواز ايران‌ فراهم‌ ساخت‌. قمر بعد از اينكه‌ سكته‌ كرد يك‌ بار با ويلون‌ صبا در برنامه‌ گل‌ها شركت‌ كرد و آواز ابوعطا خواند و يك‌ بار هم‌ با تار كمالي‌ نواري‌ ضبط‌ كرد.» اين‌ آخرين‌ برنامه‌ قمر در راديو ايران‌ بود كه‌ در تيرماه‌ سال‌ 1333 ضبط‌ شد: «هزار جهد بكردم‌ كه‌ يار من‌ باشي‌»…

بعدها چه‌ بسيار كساني‌ كه‌ مسوولان‌ وقت‌ راديو را به‌ علت‌ استفاده‌ از نوار مغناطيسي‌ كه‌ تازه‌ در استوديو معمول‌ شده‌ بود در پاك‌ كردن‌ نوارهاي‌ قمر نفرين‌ كردند. وقتي‌ بلبل‌ آواز ايران‌ سكته‌ مغزي‌ كرد و حنجره‌اش‌ چابكي‌ لازم‌ را براي‌ اجراي‌ تحريرها از دست‌ داد سوگواران‌ بسياري‌ پيدا شدند اما زندگي‌ قمر در سياهي‌ گذشت‌. نه‌ تنها نوارهاي‌ او پاك‌ شد بلكه‌ تنها فيلمي‌ هم‌ كه‌ قمر در آن‌ بازي‌ كرده‌ بود در آتش‌سوزي‌ پارس‌ فيلم‌ از بين‌ رفت‌.

قمر در سال‌ 1330 در فيلمي‌ به‌ نام‌ مادر به‌ كارگرداني‌ اسماعيل‌ كوشان‌ بازي‌ كرد. او در صحنه‌يي‌ از فيلم‌ آوازي‌ در چهارگاه‌ مي‌خواند. قمر دو هزار تومان‌ براي‌ بازي‌ در اين‌ فيلم‌ گرفت‌ و آن‌ هم‌ خرج‌ تهيه‌ لباسش‌ شد.

اسطوره‌ آواز ايران‌ كه‌ هنگام‌ تولد پدر نداشت‌ و مادرش‌ را نيز در سال‌هاي‌ كودكي‌ از دست‌ داد در سنين‌ بسيار پايين‌ تن‌ به‌ ازدواجي‌ ناموفق‌ داد و 14 مرداد 1338 در 54 سالگي‌ در ظهيرالدوله‌ خاك‌ شد.

غريب‌ مثل‌ قمر»پرونده‌ روز: زنان‌ موسيقي‌ ايران‌

منبع > مريم‌ عزيزي‌:اعتماد: یکشنبه 14 فروردین ۱۳۸4 –  3 آپریل ۲۰۰۵

به‌ گمانم‌ «شارلوت‌ برونته‌» راست‌ گفته‌ است‌ كه‌ «اگر مردان‌ مي‌توانستند ما را آنچنان‌ كه‌ هستيم‌ ببينند كمي‌ در شگفت‌ مي‌شدندأ اما باهوشترين‌ مردان‌ نيز درباره‌ زنان‌ دچار سوء تفاهمند.»

او راست‌ گفته‌ اما بهتر است‌ اين‌ سخن‌ را نيز به‌ كلام‌ زيباي‌ او اضافه‌ كنم‌ كه‌ حتي‌ «زنان‌ نيز درباره‌ زنان‌ دچار سوءتفاهمند!»

از اسطوره‌ تا امروز و از هر روز تا هزاران‌ پس‌ فرداي‌ ديگر.

به‌ گمانم‌ امير دولتشاه‌ سمرقندي‌ راست‌ گفته‌ است‌ كه‌ «اول‌ كس‌ كه‌ در عالم‌ شعر گفت‌ آدم‌ بود و سبب‌ آن‌ بود كه‌ هابيل‌ مظلوم‌ را قابيل‌ مشئوم‌ بكشت‌ و آدم‌ را كه‌ داغ‌ غربت‌ و ندامت‌ تازه‌ شد، در مذمت‌ دنيا و مرؤيه‌ فرزند شعر گفت‌.»

پس‌ او اولين‌ خواننده‌ عالم‌ است‌ كه‌ در اسطوره‌هاي‌ مذهبي‌ براي‌ بيان‌ داغ‌ و اندوهش‌ به‌ شعر و آواز پناه‌ برده‌ است‌.

اولين‌ خواننده‌ بي‌شنونده‌ عالم‌ كه‌ در اوج‌، كوه‌ را تركانده‌ و زمزمه‌ زيبايش‌ آب‌ را در جويباري‌ ساكن‌ كرده‌ است‌. و چنين‌ شد كه‌ هابيل‌ شهيد شد و دختران‌ قابيل‌ را در روايت‌هاي‌ اساطيري‌ عرب‌، نخستين‌ سازندگان‌ ساز لقب‌ دادند. و بالاخره‌ نوبت‌ به‌ «هنري‌ جرج‌ فارمر» رسيد كه‌ در كتاب‌ «تاريخ‌ موسيقي‌ خاور زمين‌»، «ضلال‌» دختر «لمك‌» را مخترع‌ سازهاي‌ زهي‌ يا تارهاي‌ آزاد قلمداد كرد و لمك‌ پدر نوح‌ نبي‌ پدر همه‌ نوازندگان‌ معرفي‌ شد و «سيوطي‌» در «اوائل‌ المحاضرات‌» نوشت‌ كه‌ «نخستين‌ كسي‌ كه‌ در عالم‌ دف‌ زده‌، كلثوم‌ خواهر موسي‌ است‌ پس‌ از آنكه‌ از درياي‌ قلزم‌ گذشته‌ است‌» اما در اسطوره‌هاي‌ ايراني‌ نخستين‌ بانويي‌ كه‌ آواز خوانده‌ «بانوي‌ كوه‌» است‌. زني‌ تنها و سرگردان‌ كه‌ در كوهها پنهان‌ شده‌ و سوز دل‌ را به‌ آوازي‌ ناليده‌ است‌.

از سوسن‌ رامشگر مطرب‌ شاهنامه‌ كه‌ بگذري‌ به‌ زنان‌ خنياگري‌ مي‌رسي‌ كه‌ از عهد پارت‌ها به‌ اين‌ سو در جشن‌ها و سوگ‌ها شركت‌ داشتند. آنان‌ حتي‌ پهلوانان‌ را نيز در رزم‌ها همراهي‌ مي‌كنند.

نخستين‌ اركستر عالم‌

حدود نيم‌ قرن‌ پيش‌، وقتي‌ كه‌ دو باستان‌شناس‌ خارجي‌ در منطقه‌ چغاميش‌ نزديكي‌ دزفول‌ مهري‌ استوانه‌يي‌ شكل‌ كشف‌ كردند موسيقي‌ زنان‌ ايراني‌ به‌ هويت‌ تاريخي‌ عجيبي‌ دست‌ يافت‌. اين‌ مهر كه‌ متعلق‌ به‌ هزاره‌ چهارم‌ قبل‌ از ميلاد است‌، كهن‌ترين‌ اركستر جهان‌ را نشان‌ مي‌دهد. تقي‌ بينش‌ محقق‌ موسيقي‌ در شرح‌ تصوير اين‌ «مهر» مي‌ گويد: «در اين‌ همنوازي‌ كه‌ همگي‌ بانوان‌ هنرمند ايراني‌ به‌ شمار مي‌روند نفر اول‌ خواننده‌يي‌ است‌ كه‌ به‌ رسم‌ معمول‌ آوازه‌خوانان‌، دست‌ راستش‌ را زير گوشش‌ گذاشته‌ و سنتي‌ بودن‌ اين‌ رسم‌ را ؤابت‌ مي‌كند.»

دلوگاز يكي‌ از كاشفان‌ اين‌ مهر درباره‌ اين‌ اؤر ارزشمند باستاني‌ مي‌گويد: «اين‌ نخستين‌ سندي‌ است‌ كه‌ بشر از موسيقي‌ به‌ شكل‌ هنري‌ سازمان‌ يافته‌ دارد. اين‌ تصوير گروهي‌ نوازنده‌ را نشان‌ مي‌دهد و در واقع‌ پيشروان‌ و نياكان‌ اركسترهاي‌ امروزي‌ را مجسم‌ مي‌كند.

در اين‌ تصوير نيمرخ‌ نوازنده‌ زانو زده‌يي‌ پشت‌ يك‌ چنگ‌ بزرگ‌ ديده‌ مي‌شود. نوازنده‌ ديگري‌ در اين‌ تصوير با دست‌ باز طبل‌ مي‌نوازد و نوازنده‌ نيز دو آلت‌ شاخ‌ مانند را به‌ دست‌ گرفته‌ و انتهاي‌ آن‌ به‌ دهان‌ نوازنده‌ است‌. چنين‌ نتيجه‌ گرفتيم‌ كه‌ اين‌ نوازنده‌ نوعي‌ آلت‌ بادي‌ مي‌نواخته‌. نفر چهارم‌ آوازه‌خواني‌ است‌ كه‌ دستش‌ را زير گوشش‌ گذاشته‌ و اين‌ همان‌ حالتي‌ است‌ كه‌ در هنر باستان‌ نيز ديده‌ مي‌شود و اكنون‌ نيز به‌ عنوان‌ رسمي‌ در موسيقي‌ خاورميانه‌ باقي‌ مانده‌ است‌.

به‌ هر حال‌ اين‌ تصوير اركستري‌ را نشان‌ مي‌ دهد كه‌ در آن‌ سازهاي‌ بادي‌، زهي‌ و كوبشي‌ به‌ همراه‌ آوازه‌خواني‌ كه‌ با نوازندگان‌ همراهي‌ مي‌كند حضور دارند.

نوازندگان‌ به‌ استثناي‌ طبل‌زن‌، همگي‌ به‌ سمت‌ راست‌ چرخيده‌اند و در برابر آنها مردي‌ ديده‌ مي‌شود كه‌ روي‌ بالشي‌ نشسته‌ است‌ و در جلوي‌ خود ميزي‌ دارد كه‌ بر روي‌ آن‌ خوراكي‌هاي‌ گوناگون‌ چيده‌اند و خدمتكاري‌ از او پذيرايي‌ مي‌كند. اين‌ صحنه‌ نشان‌ دهنده‌ ضيافتي‌ است‌ همراه‌ با موسيقي‌ كه‌ به‌ مراسم‌ مذهبي‌ ارتباط‌ دارد.»

  • بررسی تحولات شعر زن در ایران

از مشروطه به این سو

بی شک ، حیات نوین اجتماعی ، فرهنگی و لاجرم ادبی زن ایرانی با نهضت مشروطه آغاز می شود . در این عصر ، تحولات سیاسی ، اقتصادی و اجتماعی ، بر ذهنیت و اندیشه شاعران زن اثری قابل تامل برجا نهاد و باعث شد اندیشه ی تک بعدی شاعر زن که پیش ازاین ، اثر ادبی اورا به بیان صرف شوق به معشوق ، غم هجران و شکوه از جور رقیب محدود می کرد ، نسبت به واقعیت های ملموس سیاسی – اجتماعی زمانه خویش و مسائلی نظیر دغدغه کسب هویت و جدال با محرومیت های تاریخی توجه نشان دهد . شاید بتوان گفت تا پیش از مشروطه ، عبارت
« بردگی زبانی و موضوعی » درباره شعر زن ایرانی مصداق داشته است و به رغم کثرت شاعران زن و وفور میل به سرایش در میان طبقه های مختلف جامعه ( از جمله شماری از شهدخت های قجر) ، محدودیت اندیشه ی حاکم بر اشعار، کاملا حس می شود . در عین حال  زبان شعر زن در این آثار، زبانی مردانه ، تقلیدی و فاقد تشخص است وَ اساسا زبانی ست که هیچ یک از لایه های هستی شناختی زن و ممیزه های جنسیتی او را حتی در ابعاد حسی – عاطفی دربرنداشته است . در بخش قابل ملاحظه ای از این آثار، غلبه کلام مردانه ، استفاده از کلیشه های بیان عاشقانه ادبیات مذکر و اِعمال خود سانسوری ، تمایز میان اثر زنانه و مردانه را دشوار می کند . در واقع ، نفی زبان زنانه از سوی این شاعران ، نتیجه ی مستقیم سانسور درونی نگاه و تلقی زنانه درناخودآگاه ذهنی – تاریخی ست . این ذهنیت ، چنان با ترس و محافظه کاری عجین شده بود که لاجرم هیچ شفافیت و صراحتی را در این عرصه برنمی تافت . در چنین کلامی ، حتی بروز دغدغه های زنانه نیز بواسطه مولفه های مردانه پرداخت می شد ؛ بطوریکه حتی در فرم بیان تغزلی نیز کلیشه های واژگانی ادبیات مذکر نظیر » بت » ، » صنم » ، » عنبرین زلف » ، » سیمین ساق » ، » پری رو » ، ماه رخ » و … ، به گونه ای مضحک مورد تقلید شاعران زن قرار می گرفت . سوای گرایش به تغزل ، در این دوران شمار اندکی از شاعران زن نیز وجود داشتند که در آثارشان به اندیشه ی دینی ، عرفانی ، مباحث فقهی و کلامی و حوزه های مشابه توجه نشان می دادند . ازاین شاعران ، اشعاری در مضامین مدح ، مرثیه ، منقبت ، اندرز و … برجای مانده است . باز در همین دوره با رجوع به تذکره ها ، به ظهور گاه و بی گاه زنان شاعری برمی خوریم که کم و بیش در تلاش برای تبیین هویت خویش اند . از جمله این شاعران می توان به پادشاه خاتون ( 694-654 ق ) اشاره کرد . زنی که چهار سال بر کرمان حکم میراند :

منبع> پگاه احمدی > کارنامه صد سال شعر زن> .www.womenpoetry.blogfa.com .

تحولات شعر زن در ایران

من آن زنم که همه کارمن نکوکاریست
به زیر مقنعه من بسی کله داریست

نه هر زنی به دوگز مقنعه ست کدبانو
نه هرسری به کلاهی سزای سرداریست

با همه این احوال ، به جرات می توان گفت که شعر زن در ایران ، از سده چهارم تا آغاز مشروطه ، شعری به شدت منفعل ، محدود ، مقلد و سطحی نگر است .
اما بروز تحولات مهم سیاسی – اجتماعی در عصر مشروطه که با آزادی خواهی ، نواندیشی ، تجدد طلبی و هویت خواهی زن ایرانی همراه بود ، سرفصل تازه ای در شعر و ادبیات ایران گشود . توجه جدی نویسندگان و شاعرانی مثل نسیم شمال ، دهخدا ، ادیب الممالک فراهانی ، ملک الشعرا بهار و … به فرم جدیدی از ادبیات انتقادی – اجتماعی ، اِعمال اندیشه سیاسی در آثارادبی و به نقد کشیدن دوران اختناق ، در ذهن و زبان شاعران زن نیز بازتاب یافت . به موازات حضور اجتماعی زن در عرصه های فرهنگی از قبیل تاسیس مکتبخانه ها ، جراید و تصدٌی پست هایی نظیر سردبیری مطبوعه ها و … ، زنان شاعری ( عمدتا از نخستین گروه زنان تحصیل کرده ایرانی ) پا به عرصه گذاردند که از شعر پستوخانه ای رهیدند و ابعاد تازه ای از اندیشه اجتماعی و دغدغه های تاریخی را در شعرشان بازتاب دادند . در این دوره ، آثار شاعرانی نظیر رباب اصفهانی ، مهرتاج رخشان ، نیمتاج سلماسی ، فخرعادل خلعتبری ، شمس کسمایی ، ژاله قائم مقامی و … ، مصداق آشکار طغیان اجتماعی زن ایرانی و نگاه دوباره او به خویشتن خویش است :

قید عفت ، قید عصمت ، قید شرع و قید عرف
زینت پای زن است از بهر پای مرد نیست
( ژاله قائم مقامی )

جمال زن نه همین زلف پرشکن باشد
نه عارض چو گل و غنچه دهن باشد
( فخر عادل خلعتبری )

نسوان مسلمان چون نقش به دیوار
از وضع زمان بی خبر و بی حس و بیکار
دوشیزه ایران عقب از قافله علم
در پیش رهش بادیه بی آب و پر از خار
( شمس کسمایی )

دختر فردای ایران دختر امروز نیست
گر بخواهی ورنه برگیرند بند از پای من
آخر این بازیچه زن بر مسند مردان زند
تکیه وز صهبای عشرت پرشود مینای من
( ژاله قائم مقامی )

وَ اما بیست و سه سال از زندگی شاعری نظیر ژاله قائم مقامی می گذشت که پروین اعتصامی در 1285 ش دیده به جهان گشود وَ به قولی ، از هفت سالگی شروع به سرودن کرد . زنده یاد عبدالحسین زرین کوب ، در صدر نوشتار خود ، ضمن تمجید از پروین اعتصامی ، از او با این عبارت یاد می کند : « پروین ، زنی مردانه در قلمرو شعر و عرفان » . این عبارت از پاره ای جهات می تواند محل تامل و آسیب شناسی قرار بگیرد . واقعیت این است که اگرچه پروین شاعری اندیشمند و به نوعی درگیر با مسائل اجتماعی بوده است اما شیوه ، زبان و قوالبی را در بیان شعری خود بکار گرفته است که امروز ما می توانیم آن را محافظه کارانه ، ایمن و پرده پوشانه تلقی کنیم . در بسیاری از اشعار پروین ، نرینه محور بودن زبان و نوع مردانه ای از انتخاب و آرایش واژگان ، استقلال و هویت شعر» زن » را مخدوش کرده است . ( شعر زن و نه شعر زنانه ! ) به عنوان نمونه ، پروین در بسیاری از قصاید خود به سبک و سیاق ناصر خسرو توجه نشان داده است . حال اگر بتوانیم زبان شاعری نظیر حافظ را به دلیل پاره ای از لطافت های تغزلی یا تلطیف های آوایی – واژگانی ، زبانی دو جنسیتی تلقی کنیم ، زبان ناصر خسرو به دلیل بکاربردن آن دسته از اوزان عروضی که خشکی و اقتدار بیانی را موجب می شود و نیز نوع چینش آوایی واژگان ، حد اعلای زبانی مردانه و تک جنسیتی ست . وَ این ویژگی ها ، در شعر پروین نیز بارز شده است :

مرجان خرد زبحر جان آور
مینای دل از شراب عقل آکن
بی دست چه زور بود بازو را
بی گاو چه کرد کار گاو آهن …
( پروین – قصیده هشداری چند )

به نقل از شادروان سعید نفیسی ، پروین درقصایدش مکرر کوشیده است از ناصر خسرو تقلید کند او در مثنویاتش گاهی از عطار و گاهی از مولوی و زمانی از مخزن الاسرار نظامی و کمتر از همه از وحشی تقلید کرده است . در مقطعات نیز ضمن ابتکارهای شخصی از انوری و سنایی پیروی کرده است .

رودها از خود نه طغیان می کنند
آنچه می گوییم ما آن می کنند
ما به دریا حکم طوفان می دهیم
ما به سیل و موج فرمان می دهیم
( پروین – مثنوی لطف حق )

مخوان جز درس عرفان تا که از رفتار و گفتارت
بداند دیو کز شاگردهای این دبستانی
چه زنگی میتوان از دل ستردن با سیه رائی
چه کاری میتوان از پیش بردن با تن آسانی
( پروین – قصیده راه نیک )

شاید یکی از دلایل پذیرش عام شعر پروین از سوی جامعه و عدم مخالفت با آن ، همسویی کامل پروین با سنت تاریخی – ادبی نهاد مردانه ادبیات و بویژه ادبیات کلاسیک در ایران باشد . همزیستی مسالمت آمیز او با این سنت و تلاش او برای حفظ ، تقلید و بازآفرینی آن ، نه تنها خللی به این پیشینه وارد نکرد ، بلکه یک » آقا» ی پروین اعتصامی را نیز به این مجموعه افزود !
( شاعری که با وجود همه توان مندی هایش از بیان هویت زنانه و استقلال اندیشه خود به عنوان یک زن شاعر عاجز ماند ! )
پس از پروین ، با دنبال کردن پروسه ی شعر زن در ایران ، به فروغ فرخزاد می رسیم . البته در فاصله پروین تا فروغ ، به اسامی بسیاری از شاعران زن بر می خوریم که اثر قابل توجهی از خود ارائه نداده اند . شعرهای این شاعران ، با مضمون عاشقانه و در قالب غزل ، در تذکره های مربوط به این دوره مضبوط است .
وَ اما شعر فروغ فرخزاد ازهمان آغاز یعنی حتی در فرم توللی وارش هم با نوع بی سابقه ای از جسارت های بیانی عرضه شد . بروز جسارت ، همراه با نوعی بی آلایشی در بیان یک هستی زنانه ی پنهان شده ، پیشینه شعر زن در ایران را بر هم زد . هنجارشکنی در مواجهه با اخلاقیات عرفی و پاره ای از دگم های اجتماعی که با اقتضائات زندگی معاصردر تباین بود ، در شعر فروغ به بیانی آزاد ، رها شده و واقع گرایانه انجامید . اما در عین حال ، این نکته می تواند مورد تامل قرار بگیرد که کدام یک ازپارامترهای » زن » و » شاعر» در » زن – شاعری » فروغ فرخزاد و ویژگی های مترتب بر شعر او غلبه دارد ؟
ما بارها عبارت » بزرگ ترین شاعر زن » را درباره فروغ شنیده ایم . این تاکید بر زنانگی فروغ فرخزاد همواره وجود داشته است و ما همیشه این خط کشی و مرز بندی را در ادبیاتمان شاهد بوده ایم . اگرچه امروزه دیگر کمتر از تای تانیث در مورد شاعر زن استفاده می شود اما واقعیت این است که زمینه ذهنی یادشده ، همچنان به قوت خود باقی ست . درهمین راستا است که بخشی از پدیده بودن فروغ به زنانگی او عطف می شود و این امر گویا نقش یک امتیاز مضاعف را برای او و شعرش بازی می کند . به همین خاطر است که قضاوت درباره شعر دهه های سی و چهل ، هم قضاوتی خط کشی شده است . معمولا در یک طرف ، ازچهره هایی نظیر شاملو ، اخوان ، سپهری و در طرف دیگر از فروغ نام برده می شود . به این ترتیب ، زن بودن این شاعر به عنوان یک ممیزه در شاعری او لحاظ می شود . این جنسیت محوری ، جایگاه واقعی شاعر و اثر او را مخدوش می کند و پیامد آن هم افراط و تفریطی از نوع اعتصامی و فرخزاد است . در یک برهه زمانی ، نقاب مردانه پروین ، متضمن تثبیت و پذیرش شعر او می شود و در برهه ای دیگر، زن – ابزاری شعر فروغ . این هردو گرایش ، با استقلال اندیشه زن شاعر در تباین است . به همین اعتبار هم ، تاریخ ادبیات ایران از آغاز تا امروزبیشتر عرصه ظهور شاعران زن خلاق و مستعد بوده است ، نه شاعران زنی با تفکر مستقل !
اگر منصف باشیم ، واقعا نمی توانیم ما به ازای ذهنی ای را که از فروغ ایجاد شده است ، کتمان کنیم . واقعیت این است که نوعی ستاره سازی در کنار شعر فروغ صورت گرفته است که لزوما ربطی به شعر فروغ ندارد . در این ستاره سازی ، شماری ازویژگی های زیستی این شاعر برجسته شده است و گاهی هم به شکلی مقلدانه مورد الگو برداری شاعران زن قرارگرفته و نهایتا از فرط تکرار و مخدوش شدن ، تهوع آور شده است .
شکی نیست که فروغ فرخزاد جوهرا شاعر اصیلی ست پس جا دارد بپرسیم که چرا نگاه به شعر او همواره از فیلتر مجموعه ای به نام فروغ فرخزاد می گذرد و چرا همیشه می خواهند این شعر را لاجرم به یک وحدت ارگانیک با کیفیت زندگی واقعی او برسانند ؟ براستی این کنجکاوی و موشکافی تا چه حد نسبت به حواشی زندگی مرد شاعری نظیر احمد شاملو اعمال شده است ؟
از زاویه دیگر، بخش عمده ای از شعر فروغ ، خود قربانی و معلول این مرزبندی جنسیتی ست . به عبارتی می توان گفت که فروغ ، مجری ادبیات زنانه از نگاهی مردانه است !
و شجاعت این نگاه مردانه را مدام به شعرش تزریق می کند . فروغ به این وسیله ، بخشی از زیبایی شناسی شعر خود را مردمحور می کند . او برای مقابله با جهان زبان مرد محور فارسی ، ناگزیر از تن دادن به همین جهان می شود و حسیت ، اندیشه و جهان زنانه خود را ، در چنبره آن به خدمت می گیرد . از این بابت فروغ هم نتوانسته است صدای مشخص زن را در زبان فارسی به سخن در بیاورد :

» وَ این منم ، زنی تنها در آستانه فصلی سرد … »

در ساختار معنایی همین عبارت ، نوعی انفعال و اعتراف قابل تشخیص است . این تاکید بر جنسیت در آثار شاعران مرد ، به ندرت یافت می شود و یا سویه ای کاملا سلطه گرانه و مقتدرانه دارد . به همین دلیل است که شاملو با نگاهی آزاد که مرد محوری را فرض مسلم زبان شعر خود می داند چنان رفتاری با زبان دارد که انگار ملک طلق اوست : » من آن غول زیبایم که … » و هرگز نمی گوید » من آن مرد زیبایم … » نه در این شعر و نه در هیچ شعر دیگری به این بیان گری تن نمی دهد یا
اصولا چنین نیازی را حس نمی کند . پس واقعیت در اینجا فقدان تساوی بنیادین است . انگار مرد به مثابه ابرانسان ، پیشاپیش تعریف و معرفی شده و این زن است که لاجرم نیاز به دیده شدن ، به شمار آمدن و تشریح خود دارد .
فروغ اگرچه عاصی ست اما این وضعیت را به مبارزه نمی طلبد . بیانگری فروغ هم معطوف به دگرگون سازی نیست . تنهایی فروغ در خیلی جاها تنهایی زن است نه تنهایی انسان معاصر . در همین رابطه بد نیست به شعر » وهم سبز » که اتفاقا از اشعار موفق فروغ است اشاره کنیم :

» تمام روز در آئینه گریه می کردم
بهار پنجره ام را به وهم سبز درختان سپرده بود …

کدام قله کدام اوج ؟
مرا پناه دهید ای زنان ساده کامل
که از ورای پوست ، سرانگشتهای نازکتان
مسیر جنبش کیف آور جنینی را
دنبال می کند
و در شکاف گریبانتان همیشه هوا
به بوی شیر تازه می آمیزد
کدام قله کدام اوج ؟
مرا پناه دهید ای اجاق های پر آتش – ای نعل های خوشبختی
و ای سرود ظرف های مسین در سیاهکاری مطبخ
و ای ترنم دلگیر چرخ خیاطی
و ای جدال روز و شب فرش ها و جاروها …

این شعر با بیان اندوه ، غبن و تحسر آغاز می شود ( گریه شاعر در آینه ) و در ادامه ، تجربه شکست و ناکامی را مدام در خود تکرار می کند و نهایتا بر بازگشت به بنیان های زیست سنتی زن ایرانی صحه می گذارد و شاعر را در پی سرخوردگی از تجربه مدرنیسم و آوانگاردیسم فکری و رفتاری خود به شماتت خویش و نوعی استغاثه وا می دارد . جالب اینجاست که فروغ ، نخستین زن شاعری ست که با جسارتی ویژه از فکرهای خانگی بیرون زد و جهان وسیع تری را در اندیشه اش به خدمت گرفت . و دقیقا آسیب پذیری معصومانه او نسبت به همین جهان خود خواسته است که او را دچار حس ترس ، یاس و رجعت می کند . آیا فروغ درجدال با جامعه اش کم می آورد ؟ به هرصورت ، شعر » وهم سبز » ذهنیتی را بازتاب می دهد که متمایل به یک فضای خانگی و نیازمند حس آرامش و امنیت آن است . محدودیت این فضای ذهنی البته به شعر نیز سرایت کرده است هرچند که به بیانی کنایی در آمده است .
بنابراین از منظر آسیب شناسی اندیشه شاعر، این پرسش پیش می آید که آیا تمام آن » اوج » [ ها ] دست آخر خود را وازده و مغموم نیازمند پناه بردن به سنت سلف خویش می بینند ؟ آیا حس » پیش نرفتن » و » فرورفتن » نتیجه کامیابی و تعالی اندیشه شاعر است ؟
فروغ در شعر» فتح باغ » با نفی » هم آغوشی در اوراق کهنه یک دفتر» ظاهرا به جنگ ارزشهای نهادینه شده و رسمی می رود . اما براستی تا چه حد در تبیین واقعیت ارزشی خود و تلاش برای حقانیت بخشیدن به آن موفق بوده است ؟ آیا » درخشیدن این عریانی » که در زیست واقعی زن شرقی به هیچ وجه تاوان یکسانی را برای زن و مرد به دنبال ندارد و اتفاقا با خواست نهاد مذکر ادبیات ما نیز در تباین نیست ، وجهی زن – ابزارانه نیافته است ؟ اگر صحبت برسر آزادی و جسارت بیانی زنانه است چرا این بیان در بسیاری موارد با اندوه و غبن می آمیزد ؟ وَ چرا خود اذعان دارد که » در آن دهان سرد مکنده به نقطه تلاقی و پایان می رسد » ؟ آیا این تلقی می تواند » گیسوی » تاریخی مونث را به » خوشبختی » برساند ؟ یا همچنان » او با شکست
[ زن ] قانون صادقانه قدرت را تایید می کند » ؟! [ شایان ذکر است که ویژگی های ارزشمند شعر فروغ فرخزاد از منظری دیگر و در فرصتی دیگر قابل تامل و بررسی ست ] .

بعد از فروغ فرخزاد ، بدون شک سیمین بهبهانی ( 1306 ش ) مهم ترین و پرسابقه ترین شاعر زن چند دهه اخیر بوده است .
شاید مهم ترین ویژگی اشعار سیمین ، توجه نشان دادن به موضوعات و استفاده از تعابیری باشد که تا پیش ازاو به این شکل و بویژه در قالب غزل معمول نبوده است . طبع آزمایی این شاعر در اوزان دشوار عروضی و خلاقیت او در استفاده از اوزان جدید را نیز باید به این امر افزود .
علاوه بر این ، پاره ای از وزن های عروضی در شعر سیمین ، ابداع خود اوست و بیشتر از ترکیب افاعیل سه بحر » رجز » ، » هزج » و » رمل » بوجود آمده است .
این نکته قابل توجه است که اشعار سیمین اگرچه بیشتر در قالب غزل سروده شده است اما اندیشه سیاسی – اجتماعی او را به خوبی بازتاب می دهد :

وقتی که تهمت می گذارند در جیب های بی گناهت
یک آسمان قطران و نفرت می بارد از چشم سیاهت

اما تو ناژویی نه تاکی از باد سردت نیست باکی
چون ابر بهمن برتو بارد سیمین شود تاج و کلاهت
بنویس بالای سیاهی با خط خون این دادخواهی
کی از شکستن می هراسد کلک و بنان دادخواهت
تا با قلم پیوند داری کی بیم حبس و بند داری
بنویس ، بی باکانه بنویس این است و جز این نیست راهت

( از مجموعه یکی مثلا این که … )

سیمین بهبهانی با پرداختن به موضوعات اجتماعی و مضمون افزایی به قالب غزل ، از این قالب محدودیت زدایی کرد و به جای پیروی از سنت موضوعی غزل ، آن را به خدمت بیان اندیشه خود درآورد :

یک متر و هفتاد صدم افراشت قامت سخنم
یک متر و هفتاد صدم از شعر این خانه منم

یک مغز و صد بیم عسس فکر است در چارقدم
یک قلب و صد شور هوس شعر است در پیرهنم

ای جملگی دشمن من جز حق چه گفتم به سخن
پاداش دشنام شما آهی به نفرین نزنم

هفتاد سال این گله جا ماندم که از کف نرود
یک متر و هفتاد صدم گوری به خاک وطنم

( همان )
وَ اما در مضامین عاشقانه نیز سیمین از بیان ویژه خود پیروی می کند :

در زیر چادری از ابر با آفتاب خوابیدم

حیران وخیره رویش را می دیدم و نمی دیدم
( همان )
انگار گربه ملوسی خوابیده روی دامن من
خودکام و راضی و تن آسان گرمی دوانده در تن من

این اوی اوی اوست پنهان در پوشش من من من

بس شرم روست این من او بس بی حیاست آن زن من
( همان )

به هرحال سیمین بهبهانی شاعری ست که اگرچه سنت کلاسیک شعر فارسی را ادامه داده است اما در زمینه بسط و گسترش زوایای آن از هر دو جنبه فرم و محتوا به تشخص رسیده وشعرهای مستقلی را به ادبیات عرضه کرده است که اثر انگشت شخصی او بر آن ها بوضوح دیده می شود.
وَ اما با پی گیری مسیر شعر نوی فارسی از فروغ به این سو ، با شاعری به نام طاهره صفارزاده مواجه می شویم که اگرچه نخستین اثرش را در آغاز دهه چهل منتشر کرد ، اما عمدتا در دهه پنجاه به شکوفایی رسید . صفارزاده با انتشار مجموعه شعرهایی نظیر » طنین در دلتا – 1349 » ، » سد و بازوان _ 1350 » و » سفر پنجم _ 1356 » خلاقیت های ویژه ای از خود بروز داد و به سرعت کانون توجه قرار گرفت . صفارزاده را می توان شاعری اجتماعی ، عینیت گرا و صاحب اندیشه ای متکثر برشمرد . او درکتاب » طنین در دلتا » که بعد از کتاب » رهگذر مهتاب» ، سرفصل تازه ای را در شاعری صفارزاده باز می کند ، توانست دغدغه های یک اندیشه مدرن را در چالش با حیات سیاسی – اجتماعی اش بازتاب دهد . در عین حال صفارزاده توانست ضمن بیان اندیشه انتقادی – اجتماعی اش ، شعر خود را به سرعت با جریانات شعر مدرن آن دوره هماهنگ کند . این ویژگی درانتخاب عناوین شعرها نیز مشهود است و از آن میان می توان به » شعر کانکریت » ، » میزگرد مروت » ، » شیرها که با توپ نقره بازی می کنند » و … اشاره کرد . شعرهای صفارزاده ناظر به اندیشه ای درگیر با مناسبات جهانی ست . نگاه این شاعر، به هیچ وجه نگاهی بومی ومقید نیست . اندیشه او در تبادل با مناسبات سیاسی – اجتماعی جهان شکل می گیرد و به نوعی بیان انتقادی و طنز آمیز در شعر منجرمی شود :

… شارات راستی شما چه کردید که بودا شهرتش را به ژاپن بخشید

و دوگل در تورنتو اشاره ای کرد به اوضاع
و دوگل در اتاوا اشاره ای کرد به اوضاع
و دوگل در مونترآل سینه اش را صاف کرد و گفت
زنده باد کوبک آزاد
( طنین دردلتا )

بندری ازالفبای چین سرراهم بود
ساکنینش درد غربت می فروختند
و توریست پیراهن پولک دوزی می خرید

لفافه استعاره را کمی بگشاییم
من میل دارم شنیده شوم
اگردر دره بیافتم
دوباره کی پیدا خواهم شد
خدا کند این بار زن زیبایی برگردم
(همان )

الکسی آمدست علیخوف و شلخوف
درکت های شانه تنگ بهم تعظیم می کنند
شکر که همه دارند به حداقل تساوی می رسند یک بشقاب چند موز
چند پرتقال
چند سیب لبنان
به فردوسی هم یک تالار داده اند
من دنبال یک جفت چشم می گردم
یک جفت چشم
که فرصت ببالا نگریستن داشته باشد
کارد دست دهان حمله همه سرگرمند
دوست من رئیس شدست
دوست دوست من رئیس شدست
دوست دوست دوست من رئیس شدست

من با فنجان چای در دستم دور اتاق می گردم
و افسوس می خورم
که چرا 6 روز از ساعت 6 گذشته است …
( همان )

اما شعرصفارزاده گاه به دلیل انباشت اسامی خاص مانند اسم های شخصیت ها و اماکن ، مزدحم و شلوغ می شود . نکته دیگر این است که صفارزاده در بسیاری از موارد ، شعریت شعر را فدای مضمون پردازی می کند . این مضمون پردازی ، گاهی چنان مستقیم و بی واسطه اتفاق می افتد که شعررا تا حد یک بیانیه فرو می کاهد . اما به هرتقدیر، شعر صفارزاده از بسیاری جهات ارزشمند ، مستقل وصاحب هویت است و همین امر شعرهای اورا که در سه دهه پیش سروده شده است ، از نسخه بدل هایی که امروزه می کوشند مسائل سیاسی – اجتماعی را به شکلی مضحک وتهوع آور، چاشنی » شعر» بی هویت خود قرار دهند متمایز می کند !
با مرور شعر دهه پنجاه ، نام شاعرانی نظیربتول عزیزپور( خواب لیلی – 1351 ) ،
لیلا کسری ( یک پائیز و دوبهار- 1353 ) ، صفورا نیری ( فصل پنجم – 1356 ) ، فیروزه میزانی ( طراوت آواره دردگردیسی – 1357 ) ، و کبری سعیدی متخلص به شهرزاد ( سلام آقا- 1357 ) نیز به ذهن متبادرمی شود که از شاعران موفق دهه مذکوربه شمار می آیند . درعین حال ، تعدادی از این شاعران در دهه 40 نیز مجموعه هایی را منتشر کرده اند :

این ماه
مرا
شنید
آمد
مسافتی پرت تر
از راه هرشبه ؟
این ماه
چگونه
پرت من
افتاده است ؟
این ماه رفته تا یک نخ
خام و به محفظه
روی دستهای جهان

( شعر به دقیقه اکنون – فیروزه میزانی )

[…]
از میان بازوان تو
ازمیان عینک تو
چشمان گیاه بازمی شود .
و من از میان رنگ چشمان عقیق تو
ای شاهزاده این اتاقهای هزاران بار مربع ، آغاز می شوم …
فصل پنجم از تو آغاز می شود .
[…]
تا روئیده شود
نام از دستهای کوچک تو
و روییده شود
دست از تن بی پای زمین…
می بینم و خواب نمی بینم

( سلام ، آقا – کبری سعیدی )

واما دهه شصت ، سرفصل تازه ای را در شعر زن گشود . در این دهه به ترتیب زمان چاپ نخستین اثر ، شاعرانی نظیرشیده تامی ، مرسده لسانی ، خاطره حجازی ، فرشته ساری ، ندا ابکاری ، نازنین نظام شهیدی ، آزیتا قهرمان ، نسرین جافری و… پا به عرصه گذاردند و هریک به نوعی کوشیدند تا نوعی زبان و زیبایی شناسی جدید را در شعر خود به کارگیرند . شعرهر یک از این شاعران ، کمابیش دارای ویژگی های مستقل زبانی ست . اگرچه هریک از این شاعران به نوعی لحظات درخشانی را در آثارشان آفریده اند اما این آفرینش ها بیشتر مبتنی بر تصویرسازی های خلاق ، بکارگیری نوع جدیدی از بیان حسی – عاطفی و موفقیت در ریتم و هارمونی موسیقایی کلام است . شعر این شاعران بیشتر معطوف به بیان اندوه فردی و خلوت شخصی ست و غالبا به بیان دغدغه هایی مانند حس غبن ناشی از شکستی عاطفی ، دوری ، تنهایی ، انتقام ، انتظار، از دست رفتن جوانی ، حس میانسالی ، کهولت ، دغدغه مرگ ، و پاره ای از تفکرات انتزاعی می پردازد و سوای فرشته ساری و خاطره حجازی ، به نظر می رسد که بقیه شاعران زن دهه شصت در آثارشان ، نسبت به وقایع اجتماعی و اساسا حیات اجتماعی خود ، برخوردی منفعل داشته اند و دغدغه های سیاسی- اجتماعی ، به ندرت در آثارشان نمود یافته است . به هرتقدیر، این شاعران را می توان شاعران حسی با اندیشه غیر متکثر قلمداد کرد . گاه در بررسی مجموعه شعری از این شاعران در می یابیم که اندوهی فردی یا دغدغه ای شخصی ، به صورت های مختل

بی شک ، حیات نوین اجتماعی ، فرهنگی و لاجرم ادبی زن ایرانی با نهضت مشروطه آغاز می شود . در این عصر ، تحولات سیاسی ، اقتصادی و اجتماعی ، بر ذهنیت و اندیشه شاعران زن اثری قابل تامل برجا نهاد و باعث شد اندیشه ی تک بعدی شاعر زن که پیش ازاین ، اثر ادبی اورا به بیان صرف شوق به معشوق ، غم هجران و شکوه از جور رقیب محدود می کرد ، نسبت به واقعیت های ملموس سیاسی – اجتماعی زمانه خویش و مسائلی نظیر دغدغه کسب هویت و جدال با محرومیت های تاریخی توجه نشان دهد .

ف و با زیباترین تعابیر ، از آغاز تا انجام کتاب ، بهانه سرودن های شاعر آن مجموعه بوده است . در این میان خاطره حجازی و فرشته ساری ، هریک به نوعی از این تنگنا جسته اند . حجازی بویژه با کتاب » اندوه زن بودن » و فرشته ساری با مجموعه های » قاب های بی تمثال » و » شکلی در باد » قابل تامل اند .
عالم
تا شده است در روزنامه دیروز
آفریقا زیر دوده قابلمه
سیاه می شود
یک دسته تربچه گلی
شکاف زلزله را پوشانده است
دانه قمری
به آتشبارها فروریخته ست
بر دید و بازدیدها
پیراهنی پیچیده می شود
و جنایتی
در سطل زباله می گنجد
( شکلی در باد – فرشته ساری )

اما در یک نگاه کلی ، شعر زن در دهه شصت به لحاظ جزئی نگری ، برقراری ارتباط زنده و ملموس با پدیده ها ، سیالیت بیان عاطفی ، به کارگرفتن امکانات تازه در زبان و خلاقیت های تصویری ، نقطه عطفی در شعر زن به شمارمی آید و الگو برداری از این اِلمان ها در شعر برخی از شاعران دهه هفتاد نیز قابل ردیابی است .

می خواهم
در آغوشم بگیری
تا امروز
نتواند
ازمیان ما بگذرد.
( از راه سایه ها – ندا ابکاری )


بارانی آمده
رفته
وشهر خالی پشت ماه پخش می شود

( همان )
باد
از سه شنبه ها می آید
ماه
نیمه راه بارانیش را در شیشه می ماند
بیابان ترسی خزنده است
شب از جاده بیرون می ریزد
[… ]
وَ زن از چشمهایش بر زمینه آرام
کوه و درخت می سازد
مرد از همیشه می وزد
باد نمی آید .

( تجربه های خام رستن – ندا ابکاری )

گوش به فرمان تو نیستم
به فرمان هیچکس
دست شعری کوتاه را گرفته ام
و از سکوت نسل ها بالا می روم .
(همان )

ای عشق !
شب در کتانی نخ نما
سینه چاک می دهد
و من با اکلیل سبز درشت
در آسمان پراکنده می شوم

( زخم سایه و بید – نسرین جافری )

چنین به نظر می رسد که بیان رمانتیک دهه شصتی ، درشعر دهه هفتاد به نوعی پختگی نزدیک می شود . این پختگی ، شاید محصول زیست واقعی نسلی باشد که به حکم تحول شرایط اجتماعی – فرهنگی با نوع پیچیده تری از مناسبات زیستی درگیر می شود و درزندگی واقعی اش هم دیگربه سادگی و بی آلایشی نسل پیش از خود عمل نمی کند ، بلکه به تحلیل ناکامی های نسل پیش ازخود می پردازد . بکارگیری نوع متفاوتی از بیان عاشقانه که ضمن جسورانه بودن تلخ و موضع گیرانه نیز هست ، می تواند پیامد چنین زیستی باشد . در شعر دهه هفتاد ، نوعی قداست زدایی از معیارهای بیان زنانه نیز بویژه در حوزه شعرهای حسی – عاطفی رخ می دهد .

سیم خاردارجهیزیه مادرم بود
درمرز جاده ای که به ماه تلخ می رسید
من بی مهربا تو می خوابم
عاشق تر اما
برمی خیزم
اینجا روسپیان پاپتی
برای جفتی کفش و یک دست چینی گلدار
مصدق را تا انتهای ولی عصر می روند

ذرات هوا پر از کودکان مریض است
بسترمان از پنجره لو می رود
آسمان را ببند .
( خط خطی روی شب – گراناز موسوی )

علاوه براین ، تنگناهای اجتماعی ، تجربه ی نوعی شکست ، بحران هویت ، رویارویی با پارادوکس های دوران گذار و عوارض آن در شعر نسلی که تجربه انقلاب و جنگ را در کارنامه کودکی و نوجوانی خود دارد ، در اشکال مختلفی از جمله ، تعابیر تازه زبانی و رفتارهای نو با زبان ، بازتاب می یابد :

تو هیچ نقشی در فنجان
و قهوه فقط عصری ارمنی درفنجان فردوسی گم
میدان فردوسی گم
وَ اعداد کولی دستخوانم
در دستکش های زنی که گوشه کافه تقویمش را ورق می زد
وَ هرچه در کیفش
در فنجانی که قهوه اش در قلب قهوه ای اش گم
گم
[…]

( گم – شیوا ارسطویی )

در حلقه میان دو گرد باد
صدایی که باید از همه سو ، از یک خط
و نگاهی که به اندازه کمتر از یک دور
از همه سو ، پراکنده پرکنده
باید انگار سالی که گذشت شعرهایی می گفتم
همه ماند
در حلقه میان دوگردباد همه ماند پشت زبان کوچکم همه ماند

( سایه لای پوست – رویا تفتی )

نکته دیگری که می توان به آن اشاره کرد ، این است که آن سنخ از » انتزاع » که در شعر برخی از شاعران دهه شصت نمود می یابد ، اساسا در ساختار، با زیبایی شناسی و به طور کلی تیپولوژی انتزاع موجود در شعر برخی از شاعران دهه هفتاد ، متفاوت است .
شاید بتوان این تفاوت را با بکارگیری دوترکیب » انتزاع کلاسیک » و » انتزاع مدرن » ، ملموس تر نشان داد . به این معنی که برای شاعر » انتزاع » گرای دهه هفتاد ، » انتزاع » بکار گرفته شده در شعر شاعر دهه شصت ( در تمامیت زیبایی شناختی خود ) ، ماهیتا قدیمی و تا حدی کلیشه ای و فاقد جذابیت به نظر می رسد :

اسب پوشالی
در کاخ حرف قدم می زند
پادشاه سلسه جمله های معکوس
شمع روشن می کند
ملکه در خواب سرو
به اطاق نگین مثلث پناه می برد
سربازان صف
از هرسو دستها را به سقف اطاعت می کشند .

( اوقات آئینه – مرسده لسانی )

[ لازم به توضیح است که کتاب » اوقات آئینه » اگرچه در آغاز دهه هفتاد ، منتشرشده است ؛ اما ازخصلت های شعری دهه شصت پیروی می کند . ]

وقتی می افتی از شکلت
عقب می افتی از عقربه هایت
ناخن می زنم به رنگت به خاطر یکبار!
دو قسمت از موهایم به تو می چسبد یا لیز می خورم
در قسمت های آخرم فوت شد شبیه هوا درلبه هام پوسید یا پرید
یکی رنده می شود از دیوارهای افتاده
شماره می کند اعداد فراری …

( این مرده سیب نیست یا خیار است یا گلابی – رزا جمالی )

شاید به دلیل پاره ای از آسیب های اجتماعی – فرهنگی که پیشتر هم به آن ها پرداخته شد ، شعر دهه هفتاد نسبت به دهه های پیش از خود ، مبین نوعی بدبینی ، یاس وسرگشتگی اندیشه گی است که این خود علاوه برخاستگاه داخلی ، متاثر ازافت و خیزهایی ست که در اندیشه جهانی رخ
داده است .
دردهه هفتاد ، تازگی و کثرت ترجمه ی کتاب ها و مقالاتی درباره موج نوی جریان های فلسفی بویژه » پست مدرنیسم » و نیز ظهور نمایشنامه ، رمان و داستان پست مدرنیستی ، تاثیری آشکار بر تغییر نگره های زیبایی شناختی ، در حیطه هنر و ادبیات داشت . مولفه هایی نظیر خود ارجاعی متن ، چند نوعی ِ متن ، تاویل آزاد و مشارکت خواننده درمتن ، مرگ مولف ، فقدان مرکزیت در متن ، نبود قطعیت و مواردی از این دست ، به شکل های مستقیم و غیر مستقیم ، درشعر این دهه بروز کرد و در شعر برخی از شاعران ، به گونه های مختلفی از قبیل
نقاشی های زبانی ، آوا محوری ، پارگی روایت ، فاصله گذاری ، استفاده از امکانات فرم داستان و نمایشنامه و … نمود یافت :

زن – دودستی دوستم بدار
در تخت خوابی که پایه هاش در مه فرو شده
[…]
مرد- آخر آسمان دیگر نمی گوید آبی ترین لباس خوابت را بپوش ! گناه ما هنوز جاده ای ست که می گوید : برو !
زن – شاید فردا در تخت خوابی که پایه هاش در شن فروشده
سپیدترین لباس خوابت را بیاورم
همین حالا…
( آژیر سرخ در پنجره خرما ریخت
مهلت نداد مرد بگوید
دو دستی دوستم بدار . )

( خط خطی روی شب – گراناز موسوی )
________________________________

حلقه های بیچاره
شما هم دراین دایره افتاده اید
و مرکزی که به سویش می دوید
مرتب دورمی شود؟
چرا مرا متهم می کنید ؟
وقتی این نقطه را گذاشتم
در تصورم
این همه دایره سرگردان نمی گنجید .

( راه به حافظه جهان – مهرنوش قربانعلی )
__________________________________

دست بردم که سیلی اش بزنم
نیمتنه ام را سیاه زد
حالا من در این تابلوی نقاشی به هیچ کس نمی مانم
نه پیش مشتری
نه روبروی این مردی که سیلی اش زدم
من قرارگذاشتم
جا نمانم از قطار
اینها بر سری که کلاه نمی رود
نرخ گذاشته اند
مشتری به همین اندازه راضی است
که سری به دیوار موزه ای بزند
[…]

( نشریه گیلان زمین / 79 – آفاق شوهانی )
___________________________________

[ قسمتی از این سطر را حذف کرده اند و راوی از این اتفاق محتوم سردرگم است ، روی جا پا هایش برف باریده است و اثر انگشت اش را دزدیده اند : چاره اش در خانه جدولی بود / جدول اشتباه طرح شده بود ، قسمتی از این سطر را حذف کرده اند و این دیگر کلید معما نیست … اما برای نوشیدن یک فنجان قهوه هنوز وقت هست … ]

( برای ادامه این ماجرای پلیسی قهوه ای دم کرده ام – رزا جمالی )
_________________________________

من اسم دارم مردک
می کشم رمق بن بست نام تو را صد شعبه از کنار باریکت
می کشم سیاه می کنم
شماره می زنم رباط زلف تو را به قرن دیگر اشیاء
اگرچه رساست !
شکایت نمی کنم اما نامت آبشار دیگری بود قرار ما
بی شناسنامه زلف سیاه کرده ام با مدادهای رنگین کمان » اما نبوده ای »
شکایت ؟
گفتی فقط کمی …
تقویمت که باز شود
سال مرگ مرا رقم زده ای
[…]

( تعویق می اندازیم تا کی – فریبا صدیقیم )

در پی تحولات شعری دهه هفتاد ، شماری ازشاعرانی که از دهه های قبل آغاز به سرودن کرده بودند ، بااین تحولات همگام شدند و به شعرهایی روی آوردند که در قیاس با آثار قبلی شان از کیفیت های تازه ای برخوردار بود . از این میان می توان به مجموعه شعر » اما من معاصر بادها هستم » از نازنین نظام شهیدی ، » فراموشی آئین ساده ای دارد » از آزیتا قهرمان ، » یک منظومه آواره و پنجاه ترانه سرگردان » اثر بنفشه حجازی و ناصر نجفی و نیز برخی از اشعار شاعرانی مثل رقیه کاویانی ، عفت کیمیایی و … نام برد :

بعد یکی آمد و صحنه را آورد
[…]
شلوغ است
از انحنای این جمله ها
ما برمی گردیم
پیچیدیم از پشت پرچم ها و عصرها
از دوردیدیم صحنه را بردند
خلوت شد
بعد دریا بود و لباس خوابی زیر نور ماه بر یک صندلی

( فراموشی آئین ساده ای دارد – آزیتا قهرمان )

_________________________________

راه را که می بندی
از بیراهه می آیند ، پاهای دیگرم
کنارت می دود من
تو راه می روی و بیراهت منم
پرت افتاده ام نزدیک تو

( همان )

با نزدیک شدن به پایان دهه هفتاد ، تجربه های افراطی فرمی و زبانی و گرایش های تجریدی در شعربرخی از شاعران ، دستخوش بازنگری و تعدیل شد و سمت و سوی جدیدی یافت که ظاهرا اقبال بیشتری را در زمینه ارتباط با مخاطبین به همراه آورد . به هر تقدیر ، جریان بالنده شعر دهه هفتاد ، رو به گسترش و شکوفایی ست و همچنانکه تا امروزنیز ، الهام بخش و مورد الگو برداری شاعران قبل وبعد از خود بوده است ، می کوشد تا کماکان پیشنهادهای شعری تازه ای را ارائه دهد .
منابع :

1- زنان سخنوراز یکهزارسال پیش تا امروز – سه جلد – علی اکبر مشیر سلیمی – چاپ اول – تهران 1335
2- از رابعه تا پروین ، زنانی که به فارسی شعر گفته اند – محمدعلی صدرکشاورز- بنگاه میرمحمدی -1324
3- مشاهیر زنان ایرانی و پارسی گوی از آغاز تا مشروطه – محمد حسن رجبی – تهران – سروش 1374
4- اندیشه نگاران زن در شعر مشروطه – دکتر روح انگیز کراچی – انتشارات دانشگاه الزهرا- 1374
5- هدف ها و مبارزه زن ایرانی ازانقلاب مشروطه تا سلطنت پهلوی – محمد حسین خسروپناه – پیام امروز- 1381

6- دیوان ژاله قائم مقامی – پژمان بختیاری – سازمان چاپ خواجه . بی تا .
7- از صبا تا نیما – دوجلد – یحیی آرین پور
8- تاریخ تحلیلی شعر نو – شمس لنگرودی – ج 3 و 4

9- مروری بر تاریخ ادب و ادبیات امروز ایران (2) نظم – محمد حقوقی
10- گزینه اشعار پروین اعتصامی با مقدمه و انتخاب یدالله جلالی پندری – مروارید- 1370

11- تولدی دیگر – فروغ فرخزاد
هفتاد سال عاشقانه – محمد مختاری – تیراژه – 1378

منبع> مریم حسینی > کارنامه صد سال شعر زن> .www.womenpoetry.blogfa.com .

اندیشه گران زن در شعر مشروطه

اين كتاب بررسي شعر زنان دورة مشروطه است امّا پيش از شروع بحث اصلي پيشينة حضور زن در فرهنگ نوشتاري ايران، نوعي آشنايي با هويت فرهنگي زن ايراني و نقش او در طول تاريخ را به دست مي‌‌دهد.

سهم شاعران زن در شعر فارسي از ابتدا تا مشروطه، درآمدي بر فصل اصلي كتاب است. براي آشنايي با دورة مشروطه به نظام سياسي ، اقتصادي، اجتماعي دورة مشروطه، شعر مشروطه و انديشه‌هاي نو، نقش اجتماعي زن در اين دوره اشاره شده است و با ذكر زندگينامه 13 زن شاعر بستگي به جدي بودن اثر آنها بررسي شعر و نقد انجام شده است. مريم خاتون آبادي، فرخنده ساوچي، حميده سپهري، رباب اصفهاني، صديق مسعود كازروني، زينت ملك اعتضادي جنت، فاطمه سلطان خانم، مهرتاج رخشان، نيمتاج سلماسي ،  فخر عظمي ارغون، شمس كسمايي و ژاله قائم مقامي شاعران اين دوره‌اند.

فهرست:

پيشينه‌‌ي حضور زن در فرهنگ نوشتاري ايران- سهم شاعران زن در شعر فارسي از ابتدا تا مشروطه – دوره‌ي مشروطه (دگرگوني) – نظام سياسي، اقتصادي ، اجتماعي دوره‌ي مشروطه – شعر مشروطه و انديشه‌هاي نو – نقش اجتماعي زن در دوره‌ي مشروطه – شاعران زن در دوره‌ي مشروطه – بانو اصفهاني (مريم خاتون آبادي) – فرخنده ساوجي – حميده سپهري – رباب اصفهاني – صديقه مسعود كازروني – زينت ملك اعتضادي – جنّت (فصل بهار خانم) در خوابِ عشق – فاطمه سلطان خانم، تلاشي در آغاز – مهرتاج رخشان در جستجوي هويت – نيمتاج سلماسي، بشارت آزادگي – فخر عظمي ارغون (فخر عادل خلعتبري) انديشه‌ي رساي ميهن – شمس كسمايي، تجدّد گراي پيشرو – خروشِ پر خشم ژاله قائم مقامي – يادداشت‌ها – نام‌نامه

زنددخت

فخرالملوک متخلص به «زنددخت» در سال 1288 شمسی تولد و در سال 1331 وفات یافت. او مدیر مجله «دختر ایران» و مؤسس «مجمع انقلاب نسوان» بود. زنددخت از پیشاهنگان کشف حجاب در ایران بود و اندیشه هایش بیشتر متأثر از فرهنگ غرب بوده است تا فرهنگ اسلامی. او در یک غزل به اوضاع اجتماعی نامطلوب آن دوره اشاره می کند و از ضعف عمومی حاکم بر پیکر جامعه

شکوه می کند و انتظار ظهور یک مصلح اجتماعی نیرومند را دارد تا مشکلات به نیروی او حل شود و آنگاه به مردان عتاب می کند که به جای سخن گفتن از ضعف زن، از مردی و مردانگی خود سخن برانند:

ایرانیان که فرّ کیان آرزو کنند

باید که همتی به ره آبرو کنند

نوح دگر بباید و توفان دیگری

تا لکه های ننگ وطن شست و شو کنند

خون گرم رهروان وطن از میان ملک

باید نخست کاوه دلی جست و جو کنند

مردم رها ز بند اجانب نمی شوند

از خون خود مگر که به هر جا وضو کنند

مردی بزرگ باید و عزمی بزرگتر

تا حلّ مشکلات به نیروی او کنند …

اینجا زنان ز جهل به زندان ذلت اند

گو خون قلب غمزده سرخاب رو کنند

شد پاره جامه کهن و نو نمی شود

صد ره اگر که وصله زنند و رفو کنند

مردان که ضعف زن به رخ او همی کشند

بهتر بود ز مردی خود گفت و گو کنند

زور و زر است تکیه مردان بی خرد

تیر ستم به سینه زن گر فرو کنند

چون «زنددخت» شیرزنان وطن بلی

شرح عیوب بی خردان مو به مو کنند(1)

در غزلی دیگر از عقب ماندگی زن روزگار خویش می نالد و از اینکه زنان هم دوره او امکان عرضه هنرها و بروز استعدادهای انسانی و حضور زنده را در جامعه ندارند، زبان به گله و شکایت باز می کند:

زن در این ملک بدین گونه پریشان تا چند؟

دست و پا بسته و لب بسته به زندان تا چند

همه دور از هنر و علم و کمالیم به ملک

با چنین حال نداریم دبستان تا چند

زن مگر نیست میان بشریت انسان

راستی زندگی اوست چو حیوان تا چند

در همه ملک جهان جمله زنان باهنرند

این لیاقت نبود در زن ایران تا چند

شرف و عزت هر کس بود از علم و کمال

تاج عزت نبود بر سر نسوان تا چند

روح بیمار بود در تن مردم تا کی؟

اندر این ملک خدا را تن بی جان تا چند

زن که باشد گل ارزنده بستان وجود

در بر هموطنان خوار بدین سان تا چند

هر کسی برد برون گوهر علم از این بحر

ما زنانیم چنین غرقه ز توفان تا چند

دیگران گوی هنر برده ز میدان تا کی؟

ما بمانیم در این کلبه احزان تا چند؟

بهره مند آن که بود از زر و زور و منصب

نظری هیچ ندارد به فقیران تا چند(2)

در شعر زنددخت دیگری آزادی به معنای بی بند و باری را نفی و محکوم می کند و بیان می دارد که منظورش از آزادی برای زنان، فراهم بودن امکان کسب دانش است و مادری که عفت و فضل و هنر را یک جا داشته باشد فرزندانی توانا و برومند پرورش خواهد داد:

… در آن کشور ترقی هست و استقلال و آزادی

که زن چون مرد، آزاد است و کس او را نیازارد

نه آزادی بود بی بند و باری، در ره تقوا

بود آزادی اندر کسب دانش تا ثمر آرد

هر آن مادر که او را عفت و فضل و هنر باشد

توانا پرورد فرزند و از دامان گهر بارد …(3)

در غزلی دیگر به مقام و جایگاه زن در فرهنگ جامعه اشاره می کند و روشنی آفاق فرهنگی جامعه بشری را از پرتو خورشید زن می بیند. آنگاه به بیتی از یک غزل سعدی اشاره می کند و دانش مرد را زاییده معرفت زن می داند و نتیجه می گیرد که به اقتضای حدیث شریف، «طلب العلم فریضة علی کل مسلمٍ» دانش آموزی را برای زن و مرد واجب می شمارد:

همچو خورشید، جمال تو ز هر در که درآید

باب علم و هنر و فضل و سعادت بگشاید

نور خورشیدی و روشن همه کشور ز وجودت

روشن آری شود آفاق چو خورشید درآید

این سخن گفته سعدی است که در شأن تو زیبد

گویم امروز که الحق همه در حق تو شاید

«صبر بسیار بباید پدر پیر فلک را

تا دگر مادر گیتی چو تو فرزند بزاید»

گر که از علم و هنر زنده شود ملت ایران

ذلت جهل هم از عزت دانش به سر آید

نه ترقی کند ایران مگر از دانش مردان

دانش مرد هم از معرفت مام بباید

طلب علم برای زن و مرد است چو واجب

جهد تو ای زن ایران به ترقی بفزاید

«زند» دلبسته ایران بود و دانش نسوان

از در علم و هنر این همه نومید نشاید(4)

  • ژاله فراهانی

بانو عالم تاج قائم مقامی، متخلص به «ژاله» از شاعران توانا و در عین حال گمنام ایران است. شعرهای به جا مانده از او، متأسفانه بسیار اندک است و قسمت اعظم اشعار او از بین رفته است اما از همین بخش به جا مانده قوت و استحکام شعر او به خوبی آشکار است. در بین شاعران زن تاریخ ادبیات ایران، ژاله از چهره های کمیاب و نادر است. ذوق ظریف و طبع نازک و خیال گسترده او در شعرهایش نمود کامل دارد. محتوای شعرهای ژاله بیشتر بر محور مردستیزی و زن مداری و دفاع از زن دور می زند. او جهان زن را جهانی اسارتبار و محدود و زندگی خود را دفتری غم آگین و مرگبار می داند:

آن شنیدستم که در دنیای زن

بوالعجب ننگی است با جان زیستن

زندگی با جان حیوانی سرشت

چیست دانی همچو حیوان زیستن

در جهان زن، نشاط زندگی

نیست جز با عشق جانان زیستن

زندگی بی عشق شاید کرد لیک

بی امید عشق نتوان زیستن

پس حیات من غم آگین دفتری است

داستانش مرگ و عنوان زیستن

گر تو را عشق و امید عشق نیست

می توان باری به احسان زیستن

ور نه خیر و نه محبت نه امید

چیست دانی معنی آن زیستن

زاغ وش اندر پلیدیهای خلق

زیستن وانگه فراوان زیستن(5)

عالم تاج بیش از شانزده سال نداشت که به عقد ازدواج مردی چهل و پنج ساله و اهل جنگ و شکار و بیگانه از عالم ذوق ادب به نام علی مرادخان میرپنج از رؤسای خوانین بختیاری در آمد. این پیوند ظاهرا به علت مشکلات مالی پدر عالم تاج صورت گرفته بود. شرایط ناگوار زندگی با مردی که از عالم هنر درکی ندارد روح عالم تاج را آشفته و پریشان و از زندگی مأیوس کرده بود. شاعر در قطعه ای شوهرش را به زشتی تمام وصف می کند و از درشت خویی و خشونت و بی مهری او سخت می نالد:

… نه علقه فرزند و زن در او

نه ز الفت سامان در و سری است

اسب است و تفنگ است و پول و پول

گر در نظرش نقش دلبری است

فردوسی و شهنامه است و بس

گر دفتر شعری و شاعری است …

گر گویمش ای مرد من زنم

زن را سخن از نوع دیگری است

آسایش روح لطیف زن

فرزندی و عشقی و همسری است

من عاشق صلحم نه اهل جنگ

ور خود به مثل جنگ زرگری است

خندد به من آنسان که خنده اش

بر جان و دل خسته، خنجری است

آنگاه به ذکر جایگاه زن و مرد دربار و عامه می پردازد که در باور عوام، مرد تا حد خدایی زن، ارج می یابد اما شاعر بر این تلقی نابجا می شورد و مردانی از سنخ شوهر خود را بلای مقدر و ناچار می داند. «ژاله» زن را مجسمه خضوع و کرنش، و مرد را تصویری از غرور و تکبر می داند. او زن بودن را در شرایطی که خود در آن می زیست همانند عدم و نیستی و مرادف با بازیچه بودن و بی ارادگی می داند:

گویند خدای زنان بود

مردی که بر او نام شوهری است

مرد است و خدای وجود ماست

نی نی که بلای مقدری است

زن چیست خضوع مجسمی

و آن مرد غرور مصوری است

گر زندم از خود مخیری

ور کو بدم از قهر قادری است

آری بود او مرد و من زنم

زن ملعبه خاک بر سری است

من کیستم آوخ ضعیفه ای

کش نام و نشان طعن است و تسخری است

دردا که در این بوم ظلمناک

زن را نه پناهی نه داوری است

گر نام وجود و عدم نهند

بر مرد و به زن نام درخوری است …(6)

نارضایتی شاعر از اخلاق همسرش و پشیمانی از ازدواج با او ـ که خود آن را یک ازدواج سیاسی می دانست ـ سبب شده بود تا او به تمام زندگی نگاهی تیره و تاریک داشته باشد و تمام هستی را آمیزه ای از ملالت و کسالت و تردید و زن را بازیچه ای بی اراده و ناتوان و آتش سوزنده افروخته در اشک فریب بداند:

«تصویر هستی»

زندگانی چیست نقشی با خیال آمیخته

راحتی با رنج و عیشی با ملال آمیخته

عیش و نوشی جمله در کین و حسد آویخته

زر و مالش جمله با وزر و وبال آمیخته

اصل امکان چیست وین انسان کبراندوز کیست؟

منظری از هر طرف با صد سؤال آمیخته

هر یقینش با هزاران ریب و شک پرداخته

هر دلیلش با هزاران احتمال آمیخته

مرگ دانی چیست درسی با هراس آموخته

با سکوتی جاودان با قیل و قال آمیخته

پرتو لرزان امید این چراغ زندگی

شعله ای زیباست با باد محال آمیخته

چیست زن ای وای این بازیگر این بازیچه چیست؟

خلقتی مکروه با غنج و دلال آمیخته

زشت خویی را فرو پوشانده با رنگ و جمال

ضعف روحی را به روی احتیال آمیخته

آتش سوزنده در اشک فریب افروخته

شهوتی یا عفتی بی اعتدال آمیخته

مرد این شخصیت بی قدر این هیچ این علم

کاسمان گویی گلشن را با ضلال آمیخته

کیست آخر جز فراهم ساز ناخوش لقمه ای

لقمه ای با اشک و با خون عیال آمیخته

رایت عزم الرجالش ساز ناخوش لقمه ای

لیک در حزم النساء عزم الرجال آمیخته

الغرض گر نقش هستی را نکو بیند کسی

یک جهان زشتی است با قدری جمال آمیخته(7)

در شعری دیگر مردان را از رنج زنان بیگانه می داند که حال صاحب درد را بی درد نمی داند و می گوید: تمام محدودیتهای اجتماعی و عرفی و شرعی تنها بر دست و پای زن سنگینی می کند ولی مردان زیر بار این محدودیتها نمی روند. شاعر، زنان را به تلاش برای ابراز هویت و جایگاه واقعی خود فرا می خواند و تأکید می کند که مردان نیز نیرویی بیشتر از ما ندارند:

مرد اگر زن را بیازارد به عمدا مرد نیست

کاگهی بی درد را از حال صاحب درد نیست

قید عفت، قید سنت، قید شرع و قید عرف

زینت پای زن است از بهر پای مرد نیست

آخر ای زن جنبشی کن تا ببیند عالمی

کانچه ما را هست هم زان بیشتر در مرد نیست

در شعری دیگر زیر عنوان «زن و آینه» به تنهایی و رنج زن اشاره می کند و می گوید: همدم زن از تولد تا مرگ تنها عشق و آینه است. می دانیم که آینه نماد صداقت و صافی و صراحت و انعکاس است و شاعر با تشبیه زن به آینه، این صفات را در نظر داشته است. شاعر به بستگی عشق و حسن به یکدیگر اشاره می کند و آینه را به عنوان منعکس کننده حسن به عنوان یک نماد مد نظر قرار می دهد:

من در این رنج آشنا تنها و تنها آینه

با که گویم گر نگویم درددل با آینه

با زبانم من خموش اینجا و رو در روی من

بی زبان نکته پرور هست گویا آینه

همدم زن از دل گهواره تا دامان گور

عشق و آیینه است خوشا عشق و خوشا آینه

مر زن و آیینه را گویی که یکجا زاده اند

وز صحیفه آب کوثر کرده حوّا آینه

عشق رونق بخش حسن و حسن جان افزای عشق

خوش دمی کاین هر دو را خواند به یکجا آینه

اعتمادی طرفه دارد زن به حسن خویشتن از آنک

می دهد او را نویدی شادی افزا آینه

آرزوی باطنش رنگ حقیقت می دهد

زشت را ور نه کجا گفته است زیبا آینه

لیک من دانم که دوران جوانی گشته طی

گر بگوید ور نگوید بی محابا آینه

رخت بر پشت صبا بسته است حسن روی من

با خموشی گفته این را آشکارا آینه

… جنس زن را صبر از نان هست و از آینه نیست

گو نباشد هیچ کس چون هست با ما آینه(8)

ژاله در قطعه ای به نابرابری موجود در جامعه بین زن و مرد اعتراض می کند. در قطعه «فرق مرد با زن» می گوید: اگر چه در دستگاه آفرینش مرد و زن یکسان آفریده شده اند اما زن در محیطی بسته عمر خود را سپری می کند. او علت محرومیت زنان را دخالت دست قدرت مردان در سرنوشت زن می داند و معتقد است برای بیرون آمدن از این محبسهای تاریک، زن باید تلاش کند هر چند که دست و پایش هم نیز بسته است:

«فرق مرد با زن»

خواهرم پرسید فرق مرد و زن در چیست گفتم

گویمت این قصه رابا نکته ای سربسته اما

در دکان آفرینش جنس ما و اوست یکسان

عمر ما طی می شود در کیسه ای دربسته اما

بر فراز کاخ هستی او به پرواز است و ما هم

جنبشی داریم در کنج قفس سربسته اما

دست قدرت غرس کرده است از ازل باغ جنان را

زیر پای مادران بر روی ما در بسته اما

ناامید از بخت نتوان شد به کس درهای رحمت

پیش روی ماست تا دامان محشر بسته اما

گر نبازی خویش را ای آشیان گم کرده اما

غیر از این ره نیز باشد راه دیگر بسته اما

تا برون آید زن از این محبس مرد آفریده

دست و پا باید که هست ای جان خواهر بسته اما(9)

قصیده شکوائیه او که در ذم شوهر خود سروده است، عمق مظلومیت و رنجکشی او را که به سبب شرایط نابسامان اقتصادی خانواده اش مجبور به وصلتی نامتناسب شده بود نشان می دهد. او تسریع در شوهر دادن دختر را پیش از بلوغ عقلی و جسمی ناروا می داند و بر آزادی زن در انتخاب همسر به عنوان یک حق مسلم تأکید می کند و مادران را از اجبار دختر به بلی گفتن برحذر می دارد:

مرد سیما ناجوانمردی که ما را شوهرست

مر زنان را از هزاران مرد نامحرم تر است

آن که زن را بی رضای او به زور و زر خرید

هست نامحرم به معنی ور به صورت شوهر است

گرچه در ظاهر رضای ماست سامان بخش کار

لیک لبهای «بلی گو» بر دهان مادر است

شرط تزویج ار بود نه سالگی در دین ما

هم بلوغ جسمی و عقلی دو شرط دیگر است

در دگر جا دختر نه ساله گر بالغ شود

جان خواهر جای آن سودان، نه در این کشور است

دختر نه ساله شوهر را چه می داند که چیست

کی عروسک باز را جامه عروسی درخور است …

مردی ای خواهر به روی جامه و اندام نیست

این عوارض جملگی فرعست و اصلش جوهر است …

نقش مردی را علاماتی است پیدا و نهان

وانکه را اینها نباشد هر که باشد بی فر است

روح روشن، خوی خوش، دست قوی، طبع کریم

هر که دارد گرچه مملوک است بر زن سرور است

اینچنین مرد ار زر و سیمش نباشد گو مباد

زان که او را خوش خویی سیم است و خوشنامی زر است

مجملی گر بایدت از این مفصل گوش کن

آن که با همسر بود صافی درون، او شوهر است

وینچنین شوی ار نصیب توست شادا عالمت

ورنه آن نامحرمی کت گفتم آن دردسر است(10)

محدوده ستیز او در شوهرش متوقف نمی شود و او با تمام توان خود به ستیز با جنس مرد می پردازد. او مرد شدن را کاری آسان و زن شدن را کاری عظیم و شگرف می داند و زن را سراپا مهر و دوستی می داند. او مردان را دعوت به مردمی و نوعدوستی و مهربانی می کند و از مردی قهرآمیز برحذر می دارد:

مرد اگر با زور و زر آراست لشکر باک نیست

بی زر و بی زور من بر قلب آن لشکر زنم

نام مردی بر تو ای ننگ آزما فرخنده باد

من زنم و نیک به نام نیک زن ساغر زنم

گر تو را شمشیر در دست است و بازو آهنین

من به نوک خامه پهلو با پرندآور زنم

مرد گشتن کار سهل و زن شدن کاری شگرف

کیست منکر تاش ره با عقل برهانگر زنم

مردی ار در فره علم است این میدان و گوی

دانشی مردا بیا تا خامه بر دفتر زنم

گر شهامت جور و بیداد است ارزانی تو را

ور به مردم دوستی تا حلقه بر آن در زنم

زن سرا پا مهر و پا تا سر فروغ دوستی است

تیرگی بگذار تا چون مه سر از خاور زنم

مردمی بنما نه مردی، عدل و دین بنما نه جور

تا سرای کینه را قفل صفا بر در زنم

مرد کردارم من اما دعوی مردیم نیست

گام در این تنگ میدان ناکسم من گر زنم …(11)

شاعر در شعری دیگر چنان ابراز می کند که مردی امتیاز و برتری ای است که مردان دارند. او سعی دارد به هر وسیله دعوی مردی و مردانگی خود را به اثبات برساند. او افکار خود را با آنکه ضد مرد است، مردانه معرفی می کند. و از مردی تنها معنی شجاعت و جسارت را در نظر دارد نه معنی جنسیتی آن را:

من نه مردم لیک چون مردان به بازار وجود

های و هویی می کند افسانه سودای من

بر کند ای مرد آخر گوش سنگین تو را

منطق گویای من شعر بلند آوای من

من نه مردم لیک در اثبات این شایستگی

شور و غوغا می کند افکار مردآسای من

ای برادر گر به صورت زن همانا مرد نیست

نقش مردی را به معنی بنگر از سیمای من

باش تا بینی که زن را با همه فرسودگی

صورتی بخشد نو آیین، طبع معنی زای من

از تو گر برتر نباشد جنس زن، مانند توست

گو خلاف رای مغرور تو باشد رای من

دوره احقاق حق خویش و حق نوع خویش

رسم و آیین مدارا نیست در دنیای من

پنجه اندر پنجه شیران مرد افکن زنم

از گری چون سر برآرد همت والای من

باکی از توفان ندارم ساحل از من دور نیست

تا نگویی گور توست این سهمگین دریای من

من به فکر خویشم و در فکر هم جنسان خویش

گر نباشد گو نباشد مرد را پروای من

گر به ظاهر ناتوانم لیک با زورآوران

کوهی از فولاد گردد خود تن تنهای من

زیر دستم گو مبین ای مرد کاندر وقت خویش

از فلک برتر شود این بینوا بالای من

  • شاهین فراهانی

فاطمه سلطان ادیبة الزمان فراهانی متخلص به شاهین، خواهر ادیب الممالک فراهانی است. او در شعری با عنوان پیام به بانوان، آنان را به کسب علم و کمال فرا می خواند:

پیام من به شما ای مخدرات وطن

که هست خاطرتان جمله محو و مات وطن

چو دختران وطن علم و دانش آموزند

شوند از اثر دانش امهات وطن

زنان به جسم وطن روح و مردها جسمند

ز روح و جسم بود جنبش و حیات وطن

کنید سعی که این دختران برافرازند

بر آسمان ید بیضا ز معجزات وطن

ز همت سر انگشت نازپرورشان

شود گشوده گرهی ز مشکلات وطن(12)

«شاهین» در شعری دیگر به برابری زن و مرد و بلکه برتری زن بر مرد تأکید می کند. او زن را مثال روح، و مرد را مثال جسم می داند که خرمی و خوشی روح بر تن تأثیر می کند. آنگاه برای اثبات برابری زن و مرد از چنگال شیر ماده و شیر نر تمثیل می جوید و سپس به نمونه هایی از زنان برتر تاریخ اشاره می کند که به مقامات رفیع معنوی رسیدند و در پایان زنان را خاستگاه و منشأ و زادگاه کمال می داند و فراخور مدح و لایق تمجید:

چو آفتاب پدیدار شد ار بک چند

نهفته بود هنر در زنان دانشمند

زنان مشابه روحند و نوع مردان جسم

ز جان روشن باشد همیشه تن خرسند

یکی است ناخن و چنگال شیر ماده و نر

یکی است لعل بدخشان به تاج و گردنبند

مگر نه حضرت صدیقه دخت پیغمبر

فکنده بالش رفعت فراز چرخ بلند

مگر نه مریم با نفس خود مجاهده کرد

سپس مر او را با روح قدس شد پیوند

مگر نه آسیه شد در خضوع بی همسر

مگر نه رابعه بد در خضوع بی مانند

زنان فراخور مدحند و لایق تمجید

که امّهات کمالند و مستحق پسند

ادامه دارد.

ــــــــــــــــــــــــــــ

1ـ بصاری، طلعت، زنددخت، تهران، انتشارات طهوری، چاپ اول، 1346، ص 52 و 53.

2ـ همان، ص 53 و 54.

3ـ همان، ص 55.

4ـ همان، ص 56.

5ـ دیوان عالم تاج قائم مقامی (ژاله)، به کوشش حسین پژمان بختیاری، ص 3 ـ 5.

6ـ همان، ص 19 و 20.7ـ همان، ص 11.

8ـ همان، ص 8 ـ 9.9ـ همان، ص 13.

10ـ همان، ص 70 ـ 72.11ـ همان، ص 79 و 80.

12ـ مشیر سلیمی، علی اکبر، زنان سخنور، تهران، مؤسسه مطبوعاتی علی اکبر علمی، 1333، دفتر اول، ص 287.

پدیدآورنده: م.لنگرودی

شمس کسمايي

شمس کسمايي که به سال ۱۲۶۲ ه. ش. در يزد زاده شد بود، پس از ازدواج به همراه همسرش، که تاجر چاي بود، به عشق آباد روسيه (مرکز ترکمنستان کنوني) رفت. وي پس از چهار سال اقامت و به دنبال ورشکستگي شوهرش در سال ۱۲۹۷ ه.ش به همراه همسر و دو فرزندش (صفا و اکبر) به ايران بازگشت و در تبريز، که مقارن آن سالها مرکز جنب و جوش فکري و سياسي بود، ساکن گرديد. از همان آغاز به گروه نويسندگان نشريه تجدد به ميانداري تقي رفعت پيوست و در تحرکات اجتماعي و انقلابي آذربايجان مشارکت فعال داشت. در همين زمان پسرش، که نقاش چيره دستي بود و با چند زبان آشنايي داشت، در مبارزات جنگل کشته شد. ابولاقاسم لاهوتي در شعري با عنوان عمر گل به دلداري مادر داغدار شتافت و خطاب به شمس سرود:
در فراق گل خو اي بلبل
نه فغان برکش و نه زاري کن
صبر بنما و بردباري کن
مکن آشفته موي چون سنبل

شمس زني روشنفکر و آزادي خواه و مستقل بود. زبان روسي و فارسي ميدانست، در آذربايجان ترکي هم آموخت. پس از کشته شدن رفعت و روي کار آمدن رضاشاه، جمع مبارزان آذربايجان پراکنده شدند. همسر شمس به سال ۱۳۰۷ش در گذشت. او با تنها دخترش صفا به يزد رفت و بعد از آن که با شخص ديگري به نام محمدحسين رشتيان ازدواج کرد، زندگي خود و خانواده اش را به تهران منتقل کرد. سالهاي پاياني عمر او در تهران به گوشه نشيني گذشت، با اين حال خانه اش محل رفت و آمد روشنفکران بود تا اين که در سال ۱۳۴۰ ه.ش در گذشت. از اشعار او مقدار کمي باقي مانده است.
از شمس کسمايي در شهريور ماه ۱۲۹۹ش در مجله آزاديستان قطعه شعري با پاره هايي فارغ از قيد تسوي و قافيه بندي معمول پيشينيان منتشر شد که تقليد گونه اي از اشعار اروپايي بود و جزو نخستين نمونه هاي تجدد در شعر فارسي به شمار مي آيد. اينک بخشهايي از آن قطعه:

پرورش طبيعت
ز بسياري آتش مهر و ناز و نوازش
از اين شدت گرمي و روشنايي و تابش
گلستان فکرم
خراب و پريشان شد افسوس
چو گلهاي افسرده افکار بکرم
صفا و طراوت زکف داده گشتند مايوس

بلي، پاي بر دامن و سر به زانو نشينم
که چون نيم وحشي گرفتار يک سرزمينم
نه ياري خيرم
نه نيروي شرم
نه تير و نه تيغم بود، نيست دندان تيزم
نه پاي گريزم
از اين روي در دست همجنس خود در فشارم
ز دنيا و از سلک دنياپرستان کنارم
برآنم که از دامن مادر مهربان سر برآرم

منبع> مریم حسینی > کارنامه صد سال شعر زن> .www.womenpoetry.blogfa.com .

پروین اعتصامی

اعتصامی در ۲۵ اسفند ۱۲۸۵ خورشیدی در شهر تبريز به دنیا آمد. پدرش یوسف اعتصام الملک
او در سال ۱۲۹۱ به همراه خانواده اش از رشت به تهران مهاجرت کرد؛ به همین خاطر پروین از کودکی با مشروطه‌خواهان و چهره‌های فرهنگی آشنا شد و ادبیات را در کنار پدر و استادانی چون دهخدا و ملک الشعرای بهار آموخت. در دوران کودکی، زبان‌های فارسی و عربی را زیر نظر معلمان خصوصی در منزل و زبان انگلیسی را در مدرسه امریکایی‌ها فراگرفت.
پروین در سن ۲۸ سالگی در تیر ماه ۱۳۱۳ با پسرعموی پدرش فضل الله اعتصامی (رئیس شهربانی وقت کرمانشاه) ازدواج کرد ولی این ازدواج به دلیل عدم تناسب فرهنگی بین زوجین در مرداد ۱۳۱۴ به جدایی انجامید. در همین سال‌ها بود که پروین در کتابخانهٔ دانشسرای عالی به عنوان کتابدار به کار مشغول شد.

پروین به تشویق ملک‌الشعرای بهار در سال ۱۳۱۵ دیوان خود را منتشر کرد.
دیوان پروین، شامل ۲۴۸ قطعه شعر می باشد، که از آن میان ۶۵ قطعه به صورت مناظره است. اشعار پروین اعتصامی بیشتر در قالب قطعات ادبی است که مضامین اجتماعی را با دیدهٔ انتقادی به تصویر کشیده است.

دیوان پروین، شامل ۲۴۸ قطعه شعر می باشد، که از آن میان ۶۵ قطعه به صورت مناظره است. اشعار پروین اعتصامی بیشتر در قالب قطعات ادبی است که مضامین اجتماعی را با دیدهٔ انتقادی به تصویر کشیده است.

اشعار او را می‌‌توان به دو دسته تقسیم کرد: دسته اول که به سبک خراسانی گفته شده و شامل اندرز و نصیحت است و بیشتر به اشعار ناصرخسرو شبیه است. دسته دوم اشعاری که به سبک عراقی گفته شده و بیشتر جنبه داستانی به ویژه از نوع مناظره دارد و به سبک شعر سعدی نزدیک است. این دسته از اشعار پروین شهرت بیشتری دارند
با آن که نوشته اند «پروين» دختري کمرو و خجالتي بوده است، او به «آزادي نسوان» از دل و جان اعتقاد داشته و سالها پيش از آن که به فرمان «رضاشـاه» در 17 ديماه 1314، کـشف حجـاب در ايران عملي گردد، او در خردادماه 1303 خورشيدي در خطابهاي با عنوان «زن و تاريخ» در روز جشن فارغ التحصيلي خود در مدرسه ي «اُناثيه ي آمريکايي تهران»، از ستمي که در طي قرون و اعصار، در شرق و غرب به زنان روا داشته اند، سخن گفت ….
بديهي است دختري که در مدرسه ي آمريکايي تهران تحصيل کرده و با فرهنگ و اوضاع اجتماعي اروپا و آمريکا آشناست، وقتي در 17 دي 1314 خبر کـشف حـجاب و آزادي زنان را مي شنود، آن را از سر اعتقاد تأييد ميکند و بدين مناسبت قصيده اي در 26 بيت با عنوان «گنج عفــت» مي سرايد و اقدام «رضاشـاه» را در سه بيت پايان آن – به صورت بسيار معقولي- مورد ستايش قرار ميدهد:

« خسروا، دست تـــواناي تو آسان کــرد کــــــــار
ور نه در اين کـــــار سخت، اميــــــد آساني نبود
شه نميشد گر در اين گمگشته کشتي ناخداي
ســـــاحلي پيـــدا از اين درياي طوفاني نبــــــود…»

سال شمار زندگی پروین

25/2/1285 خورشيدي:  تولد در تبريز.

1291: مهاجرت به تهران با خانواده.

1292: سرودن اولين اشعار.

1293: سرودن شعر به سبك انوري.

1303: فارغ التحصيل از مدرسه.

1303: ايراد خطابه­ي ” زن و تاريخ”.

1313: ازدواج با پسرعموي پدر ( همايون فال ).

1313: بازگشت به منزل پدر.

11/5/1314: جدايي از همسر.

1314: آغاز به كار در كتابخانه­ي دانشراي عالي.

1314: چاپ اول ديوان اشعار.

1315: دريافت مدال لياقت از وزارت فرهنگ.

12/10/1316 : مرگ پدر ( اعتصام المك ).

3/1/1320: تاريخ بستري شدن در اثر بيماري حصبه.

16/1/1320: تاريخ درگذشت.

1320: چاپ دوم ديوان.

26/2/1352: درگذشت مادر ( اخترالملوك ).

———-

نابرابریهای جنسییتی و طبقاتی در شعر پروین

منبع > ابوالفضل ذوالفقاري، مسلم ميرزايي

پروين اعتصامي شاعري است كه از دوران نوجواني با بهره گيري هنرمندانه از نظم و ادبيات فارسي، به انتقاد از شرايط موجود و بيان كاستي هاي جامعه خويش مي پردازد، ديوان اشعارش به عنوان تنها يادگار از او، سرشار از مناظره ها، تمثيل ها و كنايه ها با مضامين اجتماعي است. در اين مقاله به بررسي جامعه شناختي نابرابري هاي اجتماعي و طبقاتي از نگاه پروين اعتصامي پرداخته و سعي در معرفي اجمالي ديدگاه او در اين مورد مي شود. هم چنين از شرايط سياسي و اجتماعي كه پروين از آن ها متأثر بوده صحبت شده و از نگاه او به زن و نظريه اش در باب رهايي زنان و ظلم ستيزي پروين، مطالبي ارايه مي شود.

  • جهان ملک خاتون

اکنون شاید در حدود ۶۰۰ سال از زمان جهان ملک خاتون – شاعره‌ی قرن هشتم- می‌گذرد، به زنان شاعر پیش از او که کم و بیش اشعاری از آنها باقی مانده؛ از قبیل رابعه قزداری و مهستی گنجوی کاری نداریم، چرا که اگر در مقام مقایسه برآییم، شعرهای رابعه بسیار شورمندتر از شعر‌های اوست، و نیروی خیال هم در شعر مهستی قابل قیاس باجهان ملک خاتون نیست.
آنچه این نوشتار را به پیش می‌راند، فقط جسارت او در قرن هشتماست که در آن زمان‌های دور و دیر وی بر آن واداشته که شعر‌هایش را ثبت و ضبط کند و از آنها دیوانی فراهم آورد و صد البته که او این سد را با دشواری بسیار شکسته است. و دیگر این تأسف که چرا بعد از اینکه او این دشوار را از پیش پا برداشته، شاعره‌های بعدی، از او پیروی نکرده اند، راه او را ادامه نداده اند و باز هم همچنان در پرده و حجاب شعر سروده اند و تا دوران فعلی هیچیک از آنان اقدام به جمع آوری اشعار خود نکرده و دیوانی از خود برای آیندگان به میراث نگذاشته اند.

بیشتر زبان شناسان بر این باورند که زبان فارسی یکی از زبان‌های شگفت انگیز و آهنگین جهان است و پر واضح است که چنین زبانی می‌تواند شاعران بسیاری را در دامان خود بپروراند و با اینکه در میان این شاعران، تعداد شاعران زن هم کم نبوده، اما معلوم نیست که چرا از آنان رد پایی روشن و در خور اعتنا باقی نمانده و چرا کتاب‌های تاریخ ادبیات و تذکره‌های شاعران را انبوهی از مردان شاعر پر کرده‌اند؟
با نگاهی دوباره به تاریخ شعر فارسی از آغاز در می‌یابیم که تعداد زنان شاعر _ آنان که کم و بیش به آوازه ای رسیده اند، بسیار اندک و به قولی انگشت شمار است. در این میان فقط می‌توان به رابعه و مهستی نخستین شاعره‌ها اشاره داشت و بعد با فاصله‌ی بسیار از عالمتاج فراهانی (ژاله قائم مقامی ۱۲۳۳ شمسی) نام برد، سپس به پروین (۱۲۸۵) زسیدو بعد هم از قرةالعین (۱۲۹۲)یاد کرد و حساب بعد از آنهم که به دوره‌ی جدید شعر فارسی می‌رسیم، دیگر جداست.
تردیدی نیست که در این میان، زنان شاعر دیگری هم بوده اند اما یا از آنها چیزی باقی نمانده ،یا بجز دو سه خطی از یک غزل ناقص یا دوسه تک بیتی چیزی باقی نمانده که اگر هم نمی‌ماند سنگین تر بود و راستش را بخواهید از رابعه و مهستی هم بجز یکی دو غزل و یا تعدادی رباعی چیزی در دست نیست. از شعر‌های شور انگیز طاهره هم، با اینکه با زمان امروز چندان فاصله ای ندارد بجز مجموعه ای مخدوش چیزی ضبط نشده، چرا که در مورد اشعاری که به قرةالعین منسوب است، نظرهای مختلفی داده شده و بعضی از تذکره نویسان شعرهای او را به شاعرانی از قبیل«صحبت لاری»، «ام‌هانی»، «عشرت شیرازی» و دیگران نسبت داده اند و اصلا ً چرا راه دور برویم از شمس کسمایی هم که از پیشگامان شعر نو به حساب می‌آید و مرگش در سال ۱۳۴۰ خورشیدی اتفاق افتاده، بجز چند قطعه ی پراکنده در اینجا و آنجا چیزی باقی نمانده و به روایتی دیوانش گم شده است.
باز جای شکرش باقی است که از پروین اعتصامی‌ مجموعه‌ی کاملی برای ما به میراث رسیده، هر چند که به نقل قول از دکتر محمد جواد شریعت: «پدر پروین تا قبل از ازدواج با طبع دیوان شاعره‌ی عزیز ما موافقت نمی‌فرمود، زیرا اختمال می‌داد که در این مورد سو ءتعبیر شود و طبع دیوان را تبلیغی برای به دست آوردن شوهر کنند.»(۱)
و جای شکر بیشتر هم اینکه پژمان بختیاری فرزند خلف ژاله اقدام به جمع آوری اشعار مادر نموده و آنها را از آسیب‌های زمان حفظ کرده است. البته جا دارد که در اینجا درودی جانانه به روان حبیب یغمایی، مدیر ماهنامه یغما فرستاد، زیرا هم او بود که پژمان را به این کاربرانگیخت. درباره‌ی تاریخچه‌ی آن روایت است که پژمان بختیاری که یکی از همکاران و همراهان ماهنامه‌ی یغما بوده، روزی در دفتر مجله‌ی یغما شعری از مادر می‌خواند، حبیب یغمایی با پافشاری از او می‌خواهد که چندی از اشعار مادر را که تا آن زمان جایی به چاپ نرسیده بوده، در اختیار ماهنامه‌ی یغما بگذارد. پژمان می‌پذیرد و به این ترتیب قصیده‌ی «شوهر» در یغما/ آذرماه ۱۳۴۳، و قطعه‌ی «پس از مرگ شوهر» در یغما/بهمن ماه ۱۳۴۳ و شعر «تصویر هستی» دریغما/ اسفند ۱۳۴۳ چاپ می‌شوند و خوانندگان را بسیار شگفت زده کرده و وادار به نوشتن نامه‌های ستایش آمیز می‌کند، چنانکه حبیب یغمایی در این مورد می‌نویسد:
«اشعار ژاله سخت مورد پسند و ستایش دانشمندان واقع شده و حق هم همین است. تصور می‌رود که پژمان بعضی از کلمات قصیده‌ی «شوهر» را تغییر داده از جمله به نظر می‌رسد که مصراع اول این قصیده بوده است هم بستر من طرفه شوهری است نه همصحبت من و امکان دارد چند بیتی را هم حذف کرده باشد که اگر این حدس صائب باشد، خوب نکرده است.»
اما از جمله خوانندگانی که به ستایش برمی‌خیزند دکتر باستانی پاریزی و نیز شخصی به نام محمد جواد شریعت است که قطعه شعری بدین مضمون می‌سراید:
دوش خواندم ز نامه ی یغما
چامه ای نغز و شعر چون شکری
لفظ و معنی ز غایت خوبی
هر یکی بود بهتر از دگری
لفظ در حد اعتدال و کمال
معنی اش سوی ذوق و عشق دری
چامه ای سخت استوار چنانک
خوبی اش را نبود حد و مری
وین عجب بین که چامه ای چونان،
بود از بانوی لچک به سری
شعری از بانویی، ولی خواهم
از یکی مرد همچو آن اثری
بود از «ژاله» مادر «پژمان»
که او شاعری است با هنری
کاش «یغما» همیشه اینسان بود
گرچه اینگونه هست بیشتری
شاد بادا همیشه «یغمایی»
که کند یاد صاحب ِ نظری
خوان یغمای او بود جاوید
که ورا هست نیک ما حضری
رحمت حق به مادر پژمان
که بدین خوان نهاد نقل تری
پس از آن پژمان با توجه به استقبال خوانندگان و نیز اصرار حبیب یغمایی اقدام به چاپ دیوان شعر مادر می‌کند.
و اما علت اینکه چرا از دیگر زنان شاعر مجموعه ای در دست نیست و چرا احساس شاعرانه ی زنانه در غبار زمان به فراموشی کشیده شده، این است که در آن زمان‌ها که مردان به سادگی می‌توانستند در میدان شعر و شاعری بتازند و از تمامی‌احساسات رزمی ‌و بزمی ‌خود به آشکار سخن بگویند، بازگویی احساسات شاعرانه برای زنان غیر مجاز و ناپسند شناخته می‌شده و سرکوب می‌گردیده و اگر زنی شعری می‌سروده به فساد ذهنی محکوم می‌شده است. بنابراین زنان شاعر پیشه ای که از این موهبت الهی برخوردار بودند، بجای آنکه بر خود ببالند، احساس گناه می‌کردند و چون به حال درونی خود راه می‌یافتند و شعری می‌سرودند، یا آن را پنهان و معدوم می‌کردند و یا اینکه آن را پشت تخلص‌های محقرانه ای از قبیل ضعیفه، کنیزه، عاجزه، افسرده، ملولی ، حجابی، عفتی، کمینه، بی‌نشان و خلاصه از این دست تخلص‌ها، مدفون می‌ساختند که سراینده به درستی شناخته نشود.
این است که سراسر تذکره‌های زنان، از قبیل «از رابعه تا پروین» پر است از اینگونه نام‌های عاریتی محقرانه و یکی، دو بیتی که به هر کدام از این نام‌های نامشخص منسوب است که درنگ به روی این مسأله می‌تواند کاملا ً موقعیت زن شاعر و بطور کلی موقعیت زن را در آن دوران آشکار سازد. از این گذشته بسیاری از این بیت‌های پراکنده هم فاقد زنانگی شاعرانه است، زیرا بعضی از این شاعران برای پنهان کردن حال و هوای زنانه، دست به سرودن شعر‌های مردانه زده، بدینگونه که خود را مرد پنداشته و معشوق خود را زن.
مثلا ًشاعره ای با تخلص «همدمی» خود را در مقام مجنون و معشوق را لیلی می‌انگارد و می‌گوید:
مجنون صفت از عشق بتان زار و نزارم/ دیوانه‌ی لیلی صفتانم چه توان کرد؟
یا شاعره ای به نام «حیات یزدی» در قرن دهم چون مجنون و فرهاد به دنبال عشق لیلی و شیرین است:
صحبت شیرین لبی، لیلی عذاری کرده ام پیدا/ در این ایام خوشحالم که یاری کرده ام پیدا
به یاد لعل شیرین می‌کنم چون کوه کن جایی/ چو فرهاد از برای خویش کاری کرده ام پیدا
و شاعره ای دیگر به نام «سلطان» معشوق خود را به صورت حوری بهشتی متجلی می‌کند:
با خیال تو و کوی تو نخواهیم بهشت/ حور چون تو و چون کوی تو کی هست بهشت؟
بعضی از زنان هم که شور شاعرانه داشتند، اما جسارت زنانه نداشتند، شعر را به شعار بدل کردند و به شعر‌های میهنی و اخلاقی روی آوردند و ندای آزادی و درس اخلاقیات سر دادند:
ایرانیان که فر کیان آرزو کنند/ باید نخست کاوه ی خود جستجو کنند
مردی بزرگ باید و عزمی ‌بزرگ تر/ تا حل مشکلات به نیروی او کنند (نیم تاج سلماسی)
ای دل غمین برخیز،کن ثنای آزادی/تا کنم همی‌ جولان در فضای آزادی (مهر تاج رخشان)
اما ناگهان در این میانه، در قرن هشتم زنی ظهور می‌کند به نام جهان ملک خاتون که سرشار است از روانی شاعرانه. او بی اعتنا به همه‌ی آنچه که در دوره‌ی خود با آن روبروست، سراسر عمرش را شعر می‌سراید و شعر می‌سراید و شعر می‌سراید … و از آنجا که می‌داند بعد از او ممکن است این سروده‌ها انکار شود و یا از میان برود و یا چون از آن زنی است به دور ریخته شود، در سال‌های پایانی زندگی‌اش بر آن می‌شود که آنها را با دست خود گردآوری کند. از این رو اشعار خود را که مجموعه ای از قصیده و قطعه و ترجیع بند و غزل و رباعی است، ظاهرا ً با هراس و پوزش و عذرخواهی از این جسارتی که مرتکب می‌شود، اما در باطن با عزمی ‌استوار و پابرجا، با استناد به شاعری فاطمه زهرا «ان النساء راحین خلقن لکم/ و کلکم تشتهی شم الریاحی» و نیز با آوردن یک رباعی از عایشه مقربه که شاید منظور همان رابعه سمرقندی باشد و نیز تأکید بر شاعری قتلغ ترکان و دخترش پادشاه خاتون، به قول خودش ملزم به این جسارت (جسارت جمع آوری اشعارش) می‌گردد، و آثارش را در دفتری گرد می‌آورد که:
که گر اهل دلی روزی بخواند
به آتش، آتش دردی نشاند
وجودی عاقل از وی پند گیرد
دل داناش آسانی پذیرد
بخشی از پوزش خواهی او را از دست یازیدن به این کار با هم مرور می‌کنیم:
«نزد ارباب علم و خداوندان عقل و ادب واضح و لایح باشد که اگر شعر فضیلتی خاص و منقبتی برخواص نبودی، صحابه‌ی کبار و علمای نامدار در طلب آن مساعی مشکور و اجتهاد موفور به تقدیم نرساندندی، اما چون تا غایت به واسطه‌ی قلت مخدرات و خواتین عجم مکرر در این مشهود شد، این ضعیف نیز برحسب تقلید شهرت این قسم را نوع را نقصی تصور می‌کرد و عظیم از آن مجتنب و محترز بودمی، اما به تواتر و توالی معلوم و مفهوم گشت که که کبری خواتین و مخدرات نسوان هم در عرب و هم در عجم به این فن موسوم شده اند، چه اگر منهی بودی جگر گوشه‌ی حضرت رسالت، خاتون قیامت، فاطمه زهرا رضی الله عنها تلفظ نفرمودی به اشعار …»
جهان ملک خاتون فرزند جلال الدین مسعود شاه اینجو، از سلاله‌ی خواجه رشیدالدین فضل الله و غیاث الدین محمد وزیر و به قولی نسب او از سوی مادر به خواجه عبدالله انصاری عارف و شاعر معروف می‌رسد. به روایتی مادر وی سلطان بخت نام داشته و به روایت دیگر سلطان بخت نام زن پدر او بوده که جهان ملک با او احساس همدلی و نزدیکی بسیار می‌کرده، اما اساسا ً این موضوع از آن جهت دارای اهمیت است که جهان ملک بخاطر احساس همدلی با «سلطان بخت»  نامی، این اسم را به روی فرزندش گذاشته که این فرزند در نوجوانی از دست می‌رود. ضربه‌ی این مرگ آنچنان سنگین می‌نماید که شاعر تا سال‌های سال سوگوار و غمگین بر جای می‌ماند و مرثیه‌های سوزناک می‌سراید:
دردا و حسرتا که مرا کام ِ جان برفت
وان جان نازنین جوان، از جهان برفت
بلبل بگو که باز نخواند میان باغ
کان روی همچو گل ز در ِ بوستان برفت
ای دل بگو به منزل جانان تو کی رسی؟
کارام جان من ز پی کاروان برفت
«سلطان بخت» ِ من به سر تخت وصل بود
آخر چرا به بخت من او ناگهان برفت؟
در مرثیه ی مؤثر و جانگداز دیگری، مادرانه از ژرفای جان می‌گرید و می‌گوید:
گلبن روضه ی دل، سرو گلستان روان
غنچه ی باغ طرب، میوه ی شایسته ی جان
طفل محروم ِ شکسته دل بیچاره ی من
کام نادیده به ناکام برون شد ز جهان
گر کنم گریه مکن عیب که بی یوسف مصر
چشم یعقوب بود روز و شب از غم گریان
این چه زخمی‌است که جز گریه ندارد مرهم؟
این چه دردی است که جز ناله ندارد درمان؟
آنچه از تذکره‌ها بر می‌آید جهان خاتون بانویی بوده است حساس، خوش گفتار، نژاده و دارای جوهره‌ی شاعرانه و افزون بر این زیبایی معنوی از زیبایی ظاهر هم به نحوی چشمگیر بهره مند بوده و دل آرام و خوش چهره می‌نموده است. چنانکه خود در پیرانه سری غزلی می‌سراید و در آن با حسرت از زیبایی و جوانی از دست رفته یاد می‌آورد:
رخی داشتم چون گل اندر چمن
قدی داشتم راست چون سرو ناز
دو ابرو که بودی چو محراب دل
که جان‌ها ببستند در وی نماز
دو چشمم به نوعی که نرگس به باغ
یقینش به دیدار بودی نیاز
دو گیسو که بودی بسان کمند
به دستان دو راهم  بُدی جمله ساز
صبا گر گذشتی به راهم دمی
به گوشم سخن نرم گفتی به راز
دو لب همچو شکر، دو رخ همچو گل
به درد دل عاشقان چاره ساز
اینگونه که به نظر می‌رسد، جهان ملک در زندگانی خویش دو بار همسر گرفته. بار نخست به همراه همسر خود راهی کرمان و مقیم آنجا شده است که خود در قطعه ای به روشنی اعتراف می‌کند مدتی را که در کرمان بوده، به تکرار روز و شب گذرانده. وی پس از از دست دادن فرزند دلبندش سلطان بخت و نیز درگذشت همسرش (که هویت این همسر نخستین مشخص نیست)، دوباره به شیراز بر می‌گردد و چون در شیراز هم پدر و مادر خود را از دست داده و دیگر خویشاوندی نزدیک جز عمویش «شیخ ابو اسحاق اینجو» برایش نمانده، به او پناهنده شده و به دربار او می‌رود. و این شیخ ابو اسحاق اینجو، همان است که حافظ بارها در شعرش از او به نیکی یاد کرده و او را ستوده است، چرا که او سلطانی بسیار ادب دوست و شعر پرور و شاعر نواز و دربار او همواره محل آمد و رفت و نشست و برخاست شاعران بزرگی چون حافظ بوده است.
پر واضح است جهان خاتون هم که به شعر عشق می‌ورزیده، به این نشست‌های شاعرانه جذب شده و در این شب‌های شعر- البته از پشت پرده- شرکت می‌کرده و هماورد حافظ گردیده، بطوریکه در دیوان وی بسیاری از غزل‌هاست که به تأثیر حافظ سروده شده و بسیاری از غزل‌ها هم هست که در پاسخ حافظ سروده شده و پیداست که میان جهان ملک خاتون و حافظ داد و ستد‌هایی شاعرانه بوده است. از این رو بعضی از اندیشمندان از جمله روانشاد سعید نفیسی، جهان خاتون را همان شاخ نبات حافظ دانسته اند. همان زنی که حافظ به او عشق می‌ورزیده و در شعرش عاشقانه از او نام برده و ما هم هنگام تفأل از دیوان حافظ او را به شاخ نباتش سوگند می‌دهیم و می‌گوییم:
حافظ! قسم به شاخ نباتت به من بگو/ او کی به سیل اشک ره خواب می‌زند؟
در این نشست‌های شاعرانه، بجز شاعران ،امیران و وزیران نیز حضور داشتند که یکی از آنان خواجه امین الدین جهرمی، وزیر ابواسحاق بود که شاه او را بسیار گرامی ‌می‌داشت.
خواجه امین الدین پس از چندی شیفته‌ی احساسات پر شور و روان پر مایه و سخنوری پر مایه‌ی جهان خاتون می‌شود او را به همسری از عمویش خواستگاری می‌کند، اما جهان خاتون به این همسری تن در نمی‌دهد. امین الدین در درخواست خود پافشاری می‌نماید و سرانجام با پا در میانی شاه ابواسحاق، و بعد از درنگ و ناز بسیار، جهان ملک خاتون این وصلت را می‌پذیرد و بخشی از زندگانی خویش را در کنار وی سپری می‌نماید.
یکی از شاعران نام آوری که در این مجالس شاعرانه حضور می‌یافته، عبید زاکانی شاعر طنز پرداز همدوره‌ی جهان ملک است، که دو بار به حقارت این زن، زبان هرزه می‌گشاید و به کژ راهی، طنز را با یاوه گویی اشتباه می‌گیرد. یک بار هنگامی‌ که از شعر او سخن به میان می‌آید و عبید شعرهای او را که سرشار از عشق و زنانگی است، به بیراهه قضاوت می‌کند. این موضوع در تاریخ ادبیات دکتر صفا جلد سوم بدینگونه عنوان شده است: «مطایبه ی دیگری از عبید درباره‌ی جهان خاتون و زنانه بودن اشعارش در تذکرة الشعراء دولتشاه آمده است که از نقل عین آن معذورم و مفهوم آن چنین است که اگر روزی غزل‌های جهان را به هند برند روح خسرو با حسن دهلوی خواهد گفت که این سخن از شرم زن برآمده است! این اظهار نظر عبید که البته با لحن طیبت ادا شده درست است، زیرا بیشتر غزل‌های جهان در ذکر احساسات عاشقانه‌ی زنانه‌ی اوست و حتا در چند غزل ، شاعر از مردی بی وفا گله کرده است.» (تاریخ ادبیات دکتر صفا/ جلد سوم/ بخش ۲/ص۱۰۴۸)
دیگر بار هنگام همسری اش با خواجه امین الدین جهرمی ‌که عبید رباعی بسیار زشتی با کاربرد جناس در  کلمه‌ی «جهان» می‌سراید که عرق شرم بر پیشانی می‌آورد که صد البته با این هجوگویی زننده بیشتر به حیثیت شاعرانه ی خویش آسیب رساند و نه به مقام جهان ملک خاتون که این زن همواره در جایگاه بالا بلند خویش ایستاده است.(۲)
در مورد بخش پایانی زندگی جهان خاتون تاریخ ادبیات‌ها چیزی به دست نمی‌دهند، اما آنچه مسلم است، این است که با بر افتادن اعتبار آل اینجو – چنانکه رسم روزگار است، جهان خاتون هم به رنج و بدبختی و تنگدستی و بی‌کسی گرفتار می‌آید و فرومایگان بویژه زنان حسود از هیچگونه ظلم و ستمی‌ب ه وی پرهیز نمی‌کنند، چنانکه خود در شعری، به زنی دون صفت که به او ستم بسیار روا داشته، نفرین می‌فرستد و او را بجای «خاتون»، « خاکِ تون» می‌خواند (خاک تون به معنای خاک در آتشدان گرمابه‌ها و محل‌هایی از این دست)
بی نسق شد جهان ز مردم دون
خاک در چشم مردم دون باد!
خاک ِ تون است او، نه خاتون است
خاک ِ تون در دو چشم خاتون باد!
وانکه از غصه جان من خون کرد،
دلش از جور چرخ پر خون باد!
اخترش تیره باد و طالع نحس
عشرتش تلخ و بخت وارون باد!
در شعر دیگری که در زمان تنهایی و تنگدستی خود سروده، می‌گوید با اینکه قناعت گزیده ام و در کنار مدرسه‌ی ویرانه ای گوشه نشین شده ام، باز نمی‌دانم چرا این مردم دست از سرم بر نمی‌دارند و به آزارم می‌پردازند:
به کنج مدرسه ای کز دلم خراب تر است،
نشسته ام من مسکین و بی کس و درویش
هنوز از سخن خلق رستگار نی ام،
به بحر فکر فرو رفته ام ز طالع خویش
دلم همیشه از آن روی پر ز خوناب است،
که می‌رسد نمک جور بر جراحت ریش
مرا نه رغبت جاه و نه حرص مال و منال
گرفته ام به ارادت قناعتی در پیش
ندانم از من ِخسته جگر چه می‌خواهند
چو نیست با کم و بیشم ، حکایت از کم و بیش
در مورد شعر جهان ملک خاتون باید گفت که شعر این شاعر بخاطر داد و ستدها و همنشینی‌های شاعرانه ای  که با حافظ داشته، از نظر ساختمان بیرونی (از قبیل وزن، ردیف، قافیه) و نه از نظر درونمایه‌ی فلسفی، بسیار زیر تأثیر غزل‌های حافظ است. برای نمونه می‌توان به موارد زیر اشاره داشت:
حافظ: یوسف گم گشته باز آید به کنعان غم مخور/ کلبه ی احزان شود روزی گلستان غم مخور
جهان ملک: ای دل ار سر گشته ای از جور دوران غم مخور/ باشد احوال جهان افتان و خیزان غم مخور
حافظ : ما ز یاران چشم یاری داشتیم/ خود غلط بود آنچه ما پنداشتیم
جهان ملک: ما تو را دلدار خود پنداشتیم/وز تو چشم مردمی‌ها داشتیم
حافظ: تا ز میخانه و می‌نام و نشان خواهد بود/ سر ما خاک ره پیر مغان خواهد بود
جهان ملک: تا مدار فلک و دور زمان خواهد بود/ دل من طالب وصل تو به جان خواهد بود
حافظ: کسی که حسن خط دوست در نظر دارد/ محقق است که او حاصل بصر دارد
جهان ملک: کسی که شمع جمال تو در نظر دارد/ ز آتش دل پروانه کی خبر دارد
حافظ: ای صبا نکهتی از کوی فلانی به من آر/ زار و بیمار غمم راحت جانی به من آر
جهان ملک: ای صبا بویی از آن زلف پریشان به من آر/مژده ای زان گل سیراب به سوی چمن آر
و از این دست نمونه‌ها که بسیار است.
از جهت درونمایه، مهم ترین ویژگی شعر جهان ملک خاتون زنانه بودن آن است. شعر جهان ملک بی‌هیچ پرده پوشی آنچه را که احساس حکم می‌کند، به رشته ی کلام در می‌آورد و چون این احساس از روی روانی زنانه و شیدا عبور دارد، سرشار از شور و شیدایی است و گو اینکه در آن زمان‌ها، باز گو کردن احساسات زنانه برای زنان، بسیار دور از ذهن و به بهای ننگین شدن شاعر تمام می‌شده، اما جهان خاتون توجهی به آن نداشته و بیان حال درونی خود را مقدم بر سخن درشت دیگران می‌دانسته است، چنانکه در غزلی می‌گوید:
گر مدعی به منعم هر لحظه بر سر آید،
در وسع من نباشد، از یار دل بریدن
در غزلی دیگر سیری ناپذیری خود را از عشق و عیش در نهایت سادگی اعلام می‌دارد:
بیا که بی رخ خوبت نظر به کس نکنم
بغیر کوی تو جای دگر هوس نکنم
دلا مرا به جهان تا که جان بود در تن
ز عشق سیر نگردم، زعیش بس نکنم
یا در غزلی دیگر با بی پروایی بسیار فقط پیراهن را حجاب میان خود و دلدار می‌بیند و رازگونه معشوق را به برهنگی بدن‌ها دعوت می‌کند:
در میان من و تو پیرهنی مانده حجاب/با کنار آی …. که آن هم ز میان برخیزد
(فروغ فرخزاد هم با زبانی مدرن تر این مضمون را در مثنوی عاشقانه‌ی خود بیان کرده است: ای تشنج‌های لذت در تنم/ ای خطوط پیکرت پیراهنم)
کلام جهان ملک در بیان احساسات آنقدر بی دغدغه است که گزارش ساده ترین چیزهایی که بر او می‌رود، در شعرش وارد می‌شود، مثلا ً بیخوابی شب‌های دراز زمستانی، یا زشتی معشوق:
شب‌های دراز تا سحر بیدارم
نزدیک سحر، روی به بالین آرم
می‌پندارم که دیده بی دیدن دوست
در خواب رود …. خیال می‌پندارم
آن دوست که آرام دل ما باشد
گویند که زشت است، بهل تا باشد
شاید که به چشم کس نه زیبا باشد،
تا باری از آن ِ من ِ تنها باشد
بطور کلی شعرجهان ملک خاتون ساده و بدور از تصنع است و خواننده فقط گاهگاهی با بعضی از اصطلاحات در آن بر می‌خورد و این نه از آن جهت است که شاعر در مورد آنها درنگ کرده باشد بلکه همان اصطلاحاتی است که در آن روزگار معمول بوده است، از جمله رویش سرو در کنار جویبار یا بطور کلی آب (که اصلا ً از خصوصیات درخت سرو است که در کنار آب می‌روید).
جهان ملک از این ویژگی استفاده کرده و در بیت زیر، قامت سرو معشوق را در کنار جویبار اشک خود نشانده است:
دایم خیال قد تو در دیده ی من است
زیرا که جای سرو بود در کنار ما
البته این زمینه را حافظ و عبید و نیز شاعران پیش از آنها هم در شعر به کار برده اند. به عنوان نمونه می‌توان به دو بیت از حافظ اشاره داشت:
قد تو تا بشد از جویبار دیده ی من/ به جای سرو جز آب روان نمی‌بینم
چشم من کرد به هر گوشه روان سیل سرشک/ تا سهی سرو تو را تازه به آبی دارد
ایهام در شعر، که در بعضی از شعر‌های جهان ملک به چشم می‌خورد. (ایهام صنعتی است که یک کلمه را با دو معنا یا بیشتر در شعر به کار برند) به عنوان نمونه کلمه‌ی «باری» که در رباعی زیر از جهان ملک به سه معنی به کار رفته:
تا بر درت ای دوست مرا باری نیست،
مشکل تر از این بر دل من باری نیست
گر نیست تو را شوق ، مرا ، باری هست
ور هست تو را صبر ، مرا ، باری نیست …
بیت زیر و ایهام در کلمه‌ی پیچاندن:
در مصراع اول به معنی پذیرش، اجازه ی ورود؛ در مصراع دوم به معنی باری که حمل می‌شود و در مصراع سوم و چهارم به معنی حتما ًو بی‌گمان
یا پیچاندن در بیت زیر با دو معنی: پیچاندن نامه (= تومار کردن، لوله کردن و در اصل خماندن نامه) ۲ – پیچاندن(= سرگشته داشتن. چنانکه مسعود سعد می‌گوید: کارم همه بخت بد بپیچاند/ در کام زبان همی‌چه پیچانم)
بر مثال نامه بر خود چند پیچانی مرا
چون قلم تا کی به فرق سر بگردانی مرا
کاربرد صفاتی که کمتر به کار گرفته شده اند، مثل صفت «بی نظیر» در مورد معشوق:
خوبان روزگار بدیدم به چشم سر
آن بی نظیر در دو جهانش نظیر نیست
کاربرد واژگان برخلاف قانون معتاد(= خلاف آمد عادت)
خلاف آمد عادت یا آشنایی زدایی شگردی شگفت انگیز در شعر و بطور کلی هنر است، در میان شعرای زبان فارسی حافظ به صورت توانمندی خلاف آمد عادت را در شعرهای خود به کار می‌گیرد:
روزی که چرخ از گِل ما کوزه‌ها کند،/زنهار کاسه ی سر ما پر شراب کن
اینجا در حالی که انتظار فعل «مکن» می‌رود، چون زنهار همیشه باید با فعل نفی یا نهی بیاید، خواننده بافعل «کن» روبرو می‌شود و احساس غرابت و شگفتی می‌کند. در مورد جهان ملک خاتون هم می‌توان به بیت زیر اشاره داشت
کدام درد بگویم که از جفا چه نکرد
به حال زار دلم جور بی شمار جهان
عادت بر این است که همیشه کلمه ی جفا با فعل مثبت بیاید (جفا کردن) اما در بیت مورد نظر با فعل منفی آمده و نتیجه ی مثبت از آن گرفته شده.
کاربرد شخصیت‌های اسطوره ای در شعر:
خوش باش و شادی و غم دنیا عدم شمر
رستم ز پی چه وا زد و کاووس کی چه برد؟
کاربرد نمادهایی از قبیل چهار عنصر (آتش،خاک،باد،آب) در یک بیت، بر اساس چگونگی حالات عاشقانه:
بر مثال نامه بر خود چند پیچانی مرا
چون قلم تا کی به فرق سر بگردانی مرا
ز آتش دل همچو خاکی چند بر بادم دهی
وز دو دیده در میان آب بنشانی مرا
از دیوان جهان ملک خاتون دو نسخه در کتابخانه ی ملی پاریس محفوظ است و چه بهتر که آنجاست، چرا که میراث ملی ما را دیگران بهتر از خود ما حفظ می‌کنند.  از این دو، نسخه ی suppl.۷۳۶  که از مجموع نسخ خطی فارسی کتابخانه‌ی مذکور است، تحت نظر خود شاعر کتابت شده است و آن دیگر به نشانیsuppl.۱۱۰۲ از مجموع نسخ خطی فارسی این کتابخانه، از روی نسخه‌ی نخستین نوشته شده است.
دویست و بیست(=۲۲۰) غزل از این دیوان به همت ‌هانری ماسه شرق شناس پر آوازه به فرانسه برگردان شده و فرانسویان بعد از خواندن این اشعار احساس شاعرانه‌ی جهان ملک خاتون را به شاعره‌ی خودشان مارسلین دبوردو – والمور Valmore Marceline Desbordes ۱۷۸۶ – ۱۸۵۹  نزدیک یافته و جهان ملک خاتون را مارسلین ایرانی نامیده اند. (۳)
و اینک با نام جاودانگی نوشتار را با یکی از غزل‌های زیبای این شاعر به پایان می‌بریم:
پیش روی تو دلم از سر جان برخیزد
جان چه باشد؟ ز سر هر دو جهان برخیزد
گر گذاری قدمی ‌بر سر خاک عاشق،
از دل خاک سیه رقص کنان بر خیزد
چند در خواب رود بخت من شوریده
وقت آن است که از خواب گران برخیزد
فتنه برخیزد و آن گلبن نو بنشیند
سرو بنشیند و آن سرو روان بر خیزد
در میان من و تو پیرهنی مانده حجاب،
با کنار آی …. که آن هم ز میان برخیزد
گر کنم شرح پریشانی احوال جهان
ای بسا نعره که از پیر و جوان بر خیزد
پا نوشت‌ها:
۱ – پروین ستاره ی ادب آسمان ایران/ دکتر محمد جواد شریعت/مؤسسه ی انتشاراتی مشعل/ ص۱۶
۲ – وزیرا! جهان قحبه ای بی وفاست
تو را از چنین قحبه ای ننگ نیست؟
برو …. فراخی دگر را بخواه
خدای «جهان» را «جهان» تنگ نیست (لطایف عبید زاکانی با تصحیح و مقدمه ی عباس اقبال/ انتشارات اقبال)
آیا زنان باید از عبید گلایه ای داشته باشند که در ۶۰۰ سال پیش این رباعی را می‌سراید، در حالی که هنوز هم که هنوز است، نویسندگان پرآوازه ی ما با کتاب‌هایی که بر آنها چاپ‌های متعدد می‌خورد بگونه ای دیگر در حقارت زنان رستاخیز می‌کنند. مثلا ً نویسنده ای چون م.ف.فرزانه  از مادر صادق هدایت(خانم زیورالملوک) بهانه می‌گیرد که چرا فقط کلفت‌های پیر و زشت را انتخاب می‌کرده تا صادق هدایت نتواند کلفت بازی کند و غرایز جنسی اش را خاموش نماید و نهایتا ً دارای گره‌های روانی بشود و سرانجام خود را بکشد. آیا اینگونه اندیشیدن در مورد یک قشر اجتماع – کلفت‌ها- که نام شان بیان کننده‌ی سرنوشت شان است،(کلفت به معنی رنج، زحمت) و نیز اینگونه برخوردهای فرویدییسم در مورد نویسنده ای که خط زندگی اش یک خط معمولی نبوده و از یک قدرت شگفت انگیز خلاقه برخوردار بوده ، در نوجوانی روی به متافیزیک آورده، از جوانی با نویسندگانی چون جیمز جویس گره خورده و اصلا ً دارای ساختمان ذهنی دیگر گونه و فرهنگ درونی متعالی است، سلامت است؟ باید از جناب فرزانه پرسید پس چرا افراد دیگری که در آن خانه زندگی می‌کرده اند، هیچیک به این عارضه گرفتار نیامده اند؟ نویسنده در صفحات دیگر داستان‌های کلفت بازی خود را با رقیه و بتول و ملیحه و دیگر زنان بدبختی که  به نام کلفت و بخاطر یک لقمه نان به خانه‌ی آنها پناهنده می‌شدند با آب و تاب شرح می‌دهد و ضمن پرداختن به این مسأله می‌خواهد که نتیجه ای مثبت و مساعد را به دوش خواننده آوار کند.(صادق هدایت در تار عنکبوت/ انتشارات فروغ/ سال ۲۰۰۴) امثال «فرزانه»‌ها را باید به داستان واقعی «رفعت»، جلد اول کتاب تهران قدیم، صفحه ی ۳۸۱  نوشته ی جعفر شهری ارجاع داد، تا بخوانند و ببینند که این طبقه وقتی زخمی ‌بشوند، چگونه انتقام می‌گیرند. رفعت دختر بچه ای ده، دوازده ساله ای بود که به نام کلفت از روستا به تهران آمد و در خانه ی شخص متمولی مشغول به کار و پس از مدتی توسط ارباب و پسرش آلوده شد و خانم خانه پس از باردار شدن وی، او را بی انصافانه از خانه بیرون انداخت، رفعت هم پس از مدتی که برای یک دلاله کار کرد و پول و پله ای به هم زد، خانه‌ی فسادی دایر نمود و شکارچی دختران و زنان طبقه‌ی اعیان و اشراف شد و بدین ترتیب انتقام خود را از اشراف زادگان بی شرم گرفت. البته  پرداختن به این موضوع (کلفت و کلفت بازی – که از محقرترین چهره‌های خوار داشت زنان است) گنجای بیشتری می‌طلبد که اکنون در حوصله ی این نوشتار نیست و در آینده پیشکش خوانندگان گرامی‌ خواهد شد.
۳ – Sainte Beuve در مورد مارسلین گفته است: «صدای این بانو پر از سوز و غم است که تا پایان عمر باید خاطره ی وی را به خاطر داشت.
گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ
منبع: nasour.net

فروغ فرخ زاد

.   .

فروغ فرخزاد (۸ دی، ۱۳۱۳۲۴ بهمن، ۱۳۴۵) شاعر معاصر ایرانی است. وی پنج دفتر شعر منتشر کرد که از نمونه‌های قابل توجه شعر معاصر فارسی هستند. فروغ فرخزاد در ۳۲ سالگی بر اثر تصادف اتومبیل بدرود حیات گفت.

فروغ با مجموعه‌های «اسیر»، «دیوار» و «عصیان» در قالب شعر نیمایی کار خود را آغاز کرد. سپس آشنایی با ابراهیم گلستان نویسنده و فیلمساز سرشناس ایرانی و همکاری با او، موجب تحول فکری و ادبی در فروغ شد. وی در بازگشت دوباره به شعر، با انتشار مجموعه «تولدی دیگر» تحسین گسترده‌ای را برانگیخت، سپس مجموعه «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد» را منتشر کرد تا جایگاه خود را در شعر معاصر ایران به عنوان شاعری بزرگ تثبیت نماید.

بعد از نیما یوشیج فروغ، در کنار احمد شاملو، مهدی اخوان ثالث و سهراب سپهری از پیشگامان شعر معاصر فارسی است. نمونه‌های برجسته و اوج شعر نوی فارسی در آثار فروغ و شاملوپدیدار گردید.  .

فروغ در ظهر ۸ دی‌ماه در خیابان معزالسلطنه کوچه خادم آزاد در محله امیریه تهران از پدری تفرشی و مادری کاشانی‌ تبار به دنیا آمد.

پوران فرخزاد خواهر بزرگتر فروغ چندی پیش اعلام کرد فروغ روز هشتم دی ماه متولد شده و از اهل تحقیق خواست تا این اشتباه را تصحیح کنند.[۲]

فروغ فرزند چهارم توران وزیری تبار  ( اهل کاشان )    و سرهنگ محمد فرخزاد  ( اهل تفرش ) است.

از دیگر اعضای خانواده او می‌توان برادرش، فریدون فرخزاد و خواهر بزرگترش، پوران فرخزاد را نام برد.

فروغ با مجموعه‌های اسیر، دیوار و عصیان در قالب شعر نیمایی کار خود را آغاز کرد.

ازدواج با پرویز شاپور [ویرایش]

فروغ فرخزاد و همسرش پرویز شاپور که بعد از وی جدا شد

فروغ در سالهای ۱۳۳۰ در ۱۶ سالگی با  پرویز شاپور طنزپرداز ایرانی که پسرخاله مادر وی بود، ازدواج کرد. این ازدواج در سال ۱۳۳۴ به جدایی انجامید. حاصل این ازدواج، پسری به نام کامیار بود.

فروغ پیش از ازدواج با شاپور، با وی نامه‌نگاری‌های عاشقانه‌ای داشت. این نامه‌ها به همراه نامه‌های فروغ در زمان ازدواج این دو و همچنین نامه‌های وی به شاپور پس از جدایی از وی بعدها توسط کامیار شاپور و عمران صلاحی در کتابی به نام «اولین تپش‌های عاشقانهٔ قلبم» منتشر گردید.

سفر به اروپا

پس از جدایی از شاپور، فروغ فرخ‌زاد، برای گریز از هیاهوی روزمرگی، زندگی بسته و یکنواخت روابط شخصی و محفلی، به سفر رفت. او در این سیر و سفر، کوشید تا با فرهنگ اروپا آشنا شود. با آنکه زندگی روزانه‌اش به سختی می‌گذشت، به تئاتر و اپرا و موزه می‌رفت. وی در این دوره زبان ایتالیایی، فرانسه و آلمانی را آموخت. سفرهای فروغ به اروپا، آشنایی‌اش با فرهنگ هنری و ادبی اروپایی، ذهن او را باز کرد و زمینه‌ای برای دگرگونی فکری را در او فراهم کرد.

آشنایی با ابراهیم گلستان و کارهای سینمایی فروغ

آشنایی با ابراهیم گلستان نویسنده و فیلمساز سرشناس ایرانی و همکاری با او، موجب تغییر فضای اجتماعی و درنتیجه تحول فکری و ادبی در فروغ شد.

در سال ۱۳۳۷ سینما توجه فروغ را جلب می‌کند. و در این مسیر با ابراهیم گلستان آشنا می‌شود و این آشنایی مسیر زندگی فروغ را تغییر می‌دهد. و چهار سال بعد یعنی در سال ۱۳۴۱ فیلم خانه سیاه است را در آسایشگاه جذامیان باباباغی تبریز می‌سازند. و در سال ۱۳۴۲ در نمایشنامه شش شخصیت در جستجوی نویسنده بازی چشمگیری از خود نشان می‌دهد. در زمستان همان سال خبر می‌رسد که فیلم «خانه سیاه است» برنده جایزه نخست جشنواره اوبر هاوزن شده و باز در همان سال مجموعه تولدی دیگر را با تیراژ بالای سه هزار نسخه توسط انتشارات مروارید منتشر کرد. در سال ۱۳۴۳ به آلمان، ایتالیا و فرانسه سفر می‌کند. سال بعد در دومین جشنواره سینمای مولف در پزارو شرکت می‌کند که تهیه کنندگان سوئدی ساختن چند فیلم را به او پیشنهاد می‌دهند و ناشران اروپایی مشتاق نشر آثارش می‌شوند. پس از این دوره، وی مجموعه تولدی دیگر را منتشر کرد. اشعار وی در این کتاب تحسین گسترده‌ای را برانگیخت؛ پس از آن مجموعه ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد را منتشر نمود.

پایان زندگی

آخرین مجموعه شعری که فروغ فرخزاد، خود، آن را به چاپ رساند مجموعه تولدی دیگر است. این مجموعه شامل ۳۱ قطعه شعر است که بین سال‌های ۱۳۳۸ تا ۱۳۴۲ سروده شده‌اند. به قولی دیگر آخرین اثر او «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد» است که پس از مرگ او منتشر شد.

فروغ فرخزاد در روز ۲۴ بهمن، ۱۳۴۵ هنگام رانندگی با اتوموبیل جیپ شخصی‌اش، بر اثر تصادف در جاده دروسقلهک در تهران جان باخت. جسد او، روز چهارشنبه ۲۶ بهمن با حضور نویسندگان و همکارانش در گورستان ظهیرالدوله به خاک سپرده شد. آرزوی فروغ ار زبان خودش: «آرزوی من آزادی زنان ایران و تساوی حقوق آن‌ها با مردان است» «من به رنج‌هایی که خواهرانم در این مملکت در اثر بی عدالتی مردان می‌برند، کاملا واقف هستم و نیمی از هنرم را برای تجسم دردها و آلام آن‌ها به کار می‌برم.»

.

فخر عظمی ارغنون

فخرعظما ارغون هم همان فخرعادل خلعتبری ؛ مادر گرامی غزل بانو سیمین بهبهانی است  . کراچی در وصف حال او نوشته است :

فخرعظما ارغون ( فخرعادل خلعتبری ) ( 1316 ق – 1345 ش ) پدرش مرتضا قلی ارغون ( مکرم السلطان ) از افسران بلندپایه دوره قاجار و مادرش قمرخانم عظمت السلطنه بود . او زبان فارسی ، آشنائی با دیوان ها و متون کهن ، زبان عربی ، فقه و اصول فلسفه را هم گام با دو برادر در مکتب خانه خصوصی آموخت . زبان فرانسوی را در کودکی زیر نظر مربی سوئیسی که در منزل شان اقامت داشت ، آموخت . به مدرسه ژاندارک و مدرسه آمریکائی رفت ، گواهی نامه پایان تحصیلات این دو مدرسه را به دست آورد . موسیقی اصیل ایرانی را از یک بانوی کلیمی به نام خانم جان مشاق آموخت . در سال 1303 ش با عباس خلیلی نویسنده و مدیر روزنامه اقدام ازدواج کرد .

ثمره این ازدواج دختری به نام سیمین بهبهانی بود . ازدواج او با خلیلی موفق نبود و سرانجام به جدائی کشید . پس از جدائی در سال 1310 با مدیر روزنامه آینده ایران ؛ عادل خلعتبری ازدواج کرد . از این پس نام خود را بنا به خواست همسرش ، به فخرعادل تغییر داد . از او صاحب سه فرزند به نام های عادل نژاد ( غوغا ) ، عادل دخت ( ترانه سهراب ) و عادلفر شد که اکنون در آمریکا به سر می برند . شاعر از سال 1304 تا 1308 ش. عضو جمعیت نسوان وطن خواه بود و از سال 1311 ش سردبیری روزنامه آینده ایران را بر عهده داشت . در سال 1314 ش. روزنامه نامه بانوان را منتشر کرد . وی عضو فعال کانون بانوان بود و در جهت آگاهاندن زن ایرانی سخنرانی های مفیدی در انجمن ایراد می کرد . او از جمله کسانی بود که در تأسیس دبیرستان دختران نقش داشت . سال ها در دبیرستان های ناموس ، دارالمعلمات و نوباوگان تهران ، زبان فرانسوی تدریس کرد و در استخدام وزارت فرهنگ بود . پس از بازنشستگی در سال 1337 ش. برای سرپرستی فرزندانش به امریکا رفت ، هشت سال دوری از وطن را تحمل کرد و در شصت و هشت سالگی چشم از جهان فرو پوشید . بنا به وصیت او ، پیکر سردش به ایران منتقل و در ابن بابویه در جوار شیخ صدوق به خاک سپرده شد .

.

سیمین بهبهانی

  .

سیمین خلیلی معروف به سیمین بهبهانی فرزند عباس خلیلی (شاعر و نویسنده و مدیر روزنامه اقدام) است. حاج میرزا حسین حاج میرزاخلیل مشهور به میرزا حسین خلیلی تهرانی که از رهبران مشروطه بود، عموی پدر او و علامه ملاعلی رازی خلیلی تهرانی پدربزرگ اوست. پدرش عباس خلیلی (۱۲۷۲ نجف – ۱۳۵۰ تهران) به دو زبان فارسی و عربی شعر می‌گفت و حدود ۱۱۰۰ بیت از ابیات شاهنامه فردوسی را به عربی ترجمه کرده بود و در ضمن رمان‌های متعددی را هم به رشته تحریر درآورد که همگی به چاپ رسیدند.

مادر او فخرعظما ارغون (۱۳۱۶ ه.ق – ۱۳۴۵ ه.ش) دختر مرتضی قلی ارغون (مکرم السلطان خلعتبری) از بطن قمر خانم عظمت السلطنه (فرزند میرزا محمد خان امیرتومان و نبیره امیر هدایت الله خان فومنی) بود. فخر عظما ارغون فارسی و عربی و فقه و اصول را در مکتبخانه خصوصی خواند و با متون نظم و نثر آشنایی کامل داشت و زبان فرانسه را نیز زیر نظر یک مربی سوئیسی آموخت. او همچنین از زنان پیشرو و از شاعران موفق زمان خود بود و در انجمن نسوان وطن‌خواه عضویت داشت و مدتی هم سردبیر روزنامه آینده ایران بود. او همچنین عضو کانون بانوان و حزب دموکرات بود و به عنوان معلم زبان فرانسه در آموزش و پرورش خدمت می‌کرد.

پدر و مادر سیمین که در سال ۱۳۰۳ ازدواج کرده بودند، در سال ۱۳۰۹ از هم جدا شدند و مادرش با عادل خلعتبری (مدیر روزنامه آینده ایران) ازدواج کرد و صاحب سه فرزند دیگر شد.

سیمین بهبهانی ابتدا با حسن بهبهانی ازدواج کرد و به نام خانوادگی همسر خود شناخته شد ولی پس از وی با منوچهر کوشیار ازدواج نمود. او سال‌ها در آموزش و پرورش با سمت دبیری کار کرد.

او در سال ۱۳۳۷ وارد دانشکده حقوق شد، حال آنکه در رشته ادبیات نیز قبول شده بود. در همان دوران دانشجویی بود که با منوچهر کوشیار آشنا شد و با او ازدواج کرد. سیمین بهبهانی سی سال-از سال ۱۳۳۰ تا سال ۱۳۶۰- تنها به تدریس اشتغال داشت و حتی شغلی مرتبط با رشتهٔ حقوق را قبول نکرد.

در ۱۳۴۸ به عضویت شورای شعر و موسیقی در آمد . سیمین بهبهانی، هوشنگ ابتهاج، نادر نادرپور، یدالله رویایی، بیژن جلالی و فریدون مشیری این شورا را اداره می‌کردند . در سال ۱۳۵۷ عضویت در کانون نویسندگان ایران را پذیرفت .

در ۱۳۷۸ سازمان جهانی حقوق بشر در برلین مدال کارل فون اوسی یتسکی را به سیمین بهبهانی اهدا کرد . در همین سال نیز جایزه لیلیان هیلمن / داشیل هامت را سازمان نظارت بر حقوق بشر (HRW) به وی اعطا کرد.

بهبهانی، در روز دوشنبه ۱۷ اسفند ۱۳۸۸ هنگامی که قرار بود برای سخنرانی درباره درباره فمینیسم در روز جهانی زن به پاریس برود، با ممانعت ماموران امنیتی روبرو شد. ماموران با توقیف گذرنامه بهبهانی، به او اعلام کردند که ممنوع الخروج است.[۳] [۴]

شعر معروف دوباره میسازمت وطن در سال پنجاه و نه توسط وی سروده شد.این ترانه توسط داریوش اقبالی خواننده سرشناس ایرانی اجرا شد.

باراک اوباما در پیام خود به مناسبت نوروز ۱۳۹۰، ضمن اشاره به ممنوع الخروج بودن وی، قسمتی شعر دوباره می سازمت وطن را خواند.

آثار

  • سه‌تار شکسته (۱۳۳۰/۱۹۵۱)
  • جای پا (۱۳۳۵/۱۹۵۴)
  • چلچراغ (۱۳۳۶/۱۹۵۵)
  • مرمر (۱۳۴۱/۱۹۶۱)
  • رستاخیز (۱۳۵۲/۱۹۷۱)
  • خطی ز سرعت و از آتش (۱۳۶۰/۱۹۸۰)
  • دشت ارژن (۱۳۶۲/۱۹۸۳)
  • گزینه اشعار (۱۳۶۷)
  • درباره هنر و ادبیات (۱۳۶۸)
  • آن مرد، مرد همراهم (۱۳۶۹)
  • کاغذین‌جامه (۱۳۷۱/۱۹۹۲)
  • کولی و نامه و عشق (۱۳۷۳)
  • عاشق‌تر از همیشه بخوان (۱۳۷۳)
  • شاعران امروز فرانسه (۱۳۷۳) [ترجمه فارسی از اثر پیر دوبوادفر، چاپ دوم :۱۳۸۲]
  • با قلب خود چه خریدم؟ (۱۳۷۵/۱۹۹۶)
  • یک دریچه آزادی (۱۳۷۴/۱۹۹۵)
  • مجموعه اشعار (۲۰۰۳)
  • یکی مثلا این که (۲۰۰۵)

.

چرا شاعران زن کم شمارند؟!

طبق آماری که برخی طرفداران حقوق زن منتشر کرده اند ، در سراسر ادبیات فارسی ، از رودکی تا امروز ، در برابر ۸۰۰۰ شاعر شناخته شده مرد ، تنها ۴۰۰ شاعر زن وجود داشته اند! این رقم در فرهنگنامه زنان پارسیگو که شاعران سراسر قلمرو  زبان فارسی را در بر می گیرد – یعنی ایران و افغانستان و تاجیکستان و پاکستان و…- به ۱۰۰۰ نام افزایش می یابد. در دنیای عرب نیز طبق گزارش معجم الشاعرات فی الجاهلیة و الاسلام از دوره جاهلیت تا دوره اسلامی – به استثنای روزگار معاصر-  می توان به نام و زندگی نامه بیش از ۵۰۰  شاعر زن اشاره کرد.راستی چرا این چنین است و چرا شاعران زن ، نسبت به مردان ، کم شمار به نظر می رسند؟

اگر پاسخ این سوال را از مردگرایان روزگار  طلب کنیم، پوزخندی می زنند و می گویند: پر واضح است که زن جماعت استعداد شاعری ندارند و نمی توانند با مردان در این عرصه رقابت کنند! و اگر همین پرسش را با یکی از جماعت فمنیست – کثرالله امثالهم ! – مطرح کنیم ، چینی به ابروان می افکنند و تقصیر  را یکسره به گردن  «پیشینه تاریخی مرد سالار » و « زیربنای فرهنگی جامعه» می افکنند که در طی قرون متمادی با ظلم و ستم و تبعیض هر گونه امکان رشد و شکوفایی و خلاقیت را از زن ایرانی و شرقی سلب کرده است!

واقعیت آن است که این هردو نگاه به شدت بسته و  اسیر نگرش جنسیتی هستند و هیچ به این نکته توجه ندارند که شاعری از سرچشمه شعور انسانی می جوشد و زنانگی و مردانگی و پیری و جوانی و عوارضی از این دست نمی تواند فی نفسه آن را محدود کند. هر شاعری پیش از آنکه زن یا مرد باشد ، انسانی است با شعوری خلاق و احساس و عاطفه ای معمولا  سرشارتر و نیرومند تر از انسانهای معمولی!

اگر سنتی که در گذشته در زمینه نگارش تذکره (زندگی نامه ) شاعران زن وجود داشت و آثاری چون اشعار النساء (تالیف ابوعبدالله مرزبانی خراسانی ، متوفی ۳۸۴ ه ق ) و اشعار الجواری (تالیف مفجع بصری، متوفی ۳۲۷ ه ق) و الاماء الشواعر (تالیف ابوالفرج اصفهانی ، متوفی ۳۵۶ ه ق ) و النساء الشواعر ( تالیف ابن الطراح ، متوفی ۷۲۰ ه ق) و کتاب بلاغات النساء از ابن طیفور (متوفی ۲۸۰ ه ق) را در تاریخ ادبیات این سوی جهان پدید آورده است ، تداوم می یافت ، ما امروز بهتر و علمی تر از این می توانستیم در مورد صحت و سقم این آمارها و دیدگاهها سخن بگوییم.

 بی آنکه بخواهیم تاثیر شرایط اجتماعی گذشته را – با وجود  سیاه نمایی ها و مبالغه هایی که در مورد آن صورت می گیرد – یکسره نادیده بگیریم ، می توانیم به عامل واقعی تری اشاره کنیم که باعث می شده زنان ، در گذشته کمتر به شعر و شاعری رسمی و حرفه ای روی بیاورند.  این عامل به ماهیت «ادبیات رسمی» ما در گذشته بازمی گردد.

 شاعری در گذشته سرزمین ما- جدا از ادبیات خانقاهی و عرفانی که آن هم از ادبیات مردانه دیگری حمایت می کرد – عمدتا  در دو وادی «قصیده گویی» و مدیحه گستری و «غزل» و سخن عاشقانه منحصر و محصور بوده است. شاعران قدیم  یا باید «مدح ممدوح» می گفتند و از طریق گرفتن صله از پادشاهان و دیگر اصحاب قدرت و ثروت ، چیزی به جیب می زدند ، یا  باید زبان به «تغزل» می گشودند و می کوشیدند با شعری دلاویز در دل معشوق رخنه کنند و دامن وصالی به کف بیاورند!

ورود به این دو عرصه  در گذشته به مقتضای طبع و سرشت مردان ، برای آنان امری طبیعی و دست کم متداول بود ، اما برای زنان ، به واسطه سرشت و خوی زن شرقی ، امری مطلوب و خواستنی شمرده نمی شد. زنان فرهیخته روزگارقدیم که اندک هم نبودند ، ترجیح می دادند به جای چاپلوسی برای اصحاب قدرت و جاه و یا فرود آمدن از اریکه معشوقی و  ناز و روی آوردن به عجز و لابه و نیاز عاشقانه بر درگاه جنس مرد – به شیوه برخی از زنان شاعر این زمانه! – عطای شاعری رسمی را به . به لقای آن ببخشند و راه دیگری  برای بیان احساسات و عواطف خودشان انتخاب کنند. این راه ، همانا ادبیات غیر رسمی و به اصطلاح «عامیانه» بود. اگر به لالایی های مادرانه و بسیاری از تصنیفها و ترانه های محلی و اغلب متلها و قصه های روستایی و …گوش بسپاریم ، صدای زنی را می شنویم که  احساسات و رنجهای فروخورده خود را نجیبانه نغمه سرکرده است! اگر نام و نشان شاعران و آفرینندگان ادبیات عامیانه که اغلب یا بسیاری از آنها زن بوده اند ، بخلاف  نوع شاعران رسمی ، برجای نمانده ، به این علت است که هیچ دربار و نهاد رسمی از آنها حمایت نکرده است و این سروده ها که از قضا صمیمانه ترین بخش از ادبیات ما را تشکیل می دهد ، سینه به سینه به ما رسیده و بخش عمده ای از آنها نیز در غوغای زمان – مثل نام آفرینندگانشان – از یادها رفته است!  .

منبع > نوشته محمد رضا ترکی *(سایت فصل فاصله)

  • نویسندگان زن ایرانی

زنان رمان نويس، ستارگان ادبيات ايران منبع> کانون زنان ایرانی

در طول یک دهه گذشته فهرست داستان های پرفروش ایرانی در سیطره نویسندگان زن بوده است. بنا به گفته حسن میرعابدینی کارشناس ادبیات ایران که یافته های او اخیراً در مجله زنان منتشر شده است، تعداد زنانی که رمان منتشر کرده اند به 370 رسیده است.

کتاب های زنان در ايران تا کنون بیش از کتاب های مردان فروش کرده است و این شاید به دلیل زبان ساده يا به قول برخي منتقدان، زبان ساده نما (راوی اول شخص) باشد. در حالی که رمان های ایرانی به طور متوسط در تیراژ 5000 نسخه چاپ می شوند بعضی از کتاب های رنان به بیش از 100 هزار نسخه نیز رسیده است.

مجید اسلامی منتقد و سردبیر مجله ادبی و هنری «هفت» در مصاحبه ای گفت: «نویسندگان زن نه تنها پیشتاز ادبیات فارسی شده اند بلکه دیدگاه جامعه در مورد زنان نویسنده را تغییر داده اند. زماني دراز بود که زنان نویسنده با جامعه مشکل داشتند ولی امروز نویسنده بودن زنان دارای ارزش و منزلت است. آنها برای خوانندگانشان ستاره به حساب می آیند.»

از سال های 1930 تا 1960 فقط چند نفر نویسنده زن در ايران وجود داشت و بسیاری از آنها از اسامی مستعار استفاده می کردند. انرژی زنان ادیب در آن زمان بیشتر صرف احقاق حقوق اساسی مثل حق رأی می شد.

تا سال های 1970 بر تعداد زنانی که از دانشگاه فارغ التحصیل می شدند و همینطور بر تعداد زنانی که بواسطه کار کردن در خارج از خانه به استقلال مالی رسیده بودند. شکوفایی صنعت نفت بر درآمد ها بیش از پیش افزود و همین موجب شد تا امکان سفر به خارج از كشور فراهم شود و آنها نیز در پی این سفر ها خود را با زنان سایر کشور ها مقایسه کردند.

انقلاب اسلامی در سال 1979 نقطه عطفی برای نویسندگان زن بود. جنگ با عراق در فاصله سال های 1980 تا 1988 باعث شد تا زنان تسلط بیشتری بر زندگی خود پیدا کنند چرا که همسران بسیاری از آنها به جبهه جنگ می رفتند.

گلی امامی در مصاحبه ای گفت: «در پی انقلاب و سختی های ناشی از جنگ بسیاری از زنان به این نتیجه رسیدند که باید دیدگاه منفعلانه خود را کنار بگذارند و از خانه بیرون بروند و برای امرار معاش کار کنند. سرانجام آنها پس از پایان یافتن جنگ اين جسارت را پیدا کردند که درباره جنگ بنویسند.»

اولین رمان پرفروش یک نویسنده زن ایرانی «بامداد خمار» نام داشت. این رمان را فاطمه حاج سید جوادی در سال 1998 منتشر کرده بود. داستان این رمان که در سال های 1940 می گذرد درباره زندگی زنی است که خانواده اشرافی خود را ترک می کند و با یک نجار ازدواج می کند. اما مرد انساني خشن و بددهن از آب در می آید و زن نیز او را ترک می کند و با کس دیگری ازدواج می کند. این که زن شوهر خود را ترک کرده بود، عمل متهورانه ای در زمان خود محسوب می شد.

در پی انتشار رمان بامداد خمار موجی از رمان های نویسندگان زن به راه افتاد و این بحث را در میان عموم مطرح کرد که پیرنگ ها و شخصیت ها چه چیزی را درباره وضعیت زنان در ايران آشکار می کنند.

هرچند پیشگامان ادبیات داستانی زنان در اوایل قرن بیستم افرادی تحصیلكرده و از خانواده های نخبه بودند ولی بسیاری از رمان نویسان موفق امروز در محیطی سنتی رشد کرده اند. این نویسندگان اکثراً زنان خانه داری هستند که در فاصله بین کار های خانه به نویسندگی می پردازند و از تجارب خود بهره بسیار می برند.

برای مثال فریبا وفی 43 ساله که رمانش با عنوان «پرنده من» در سال 2002 برنده سه جایزه مهم ادبی ایران شد هرگز به دانشگاه نرفت. او در جوانی هر دو ماه یک بار از زادگاهش تبریز به تهران مسافرت می کرد تا هم کتاب بخرد و هم نوشته های خود را به استادان ادبیات نشان بدهد.

ازدواج و بعد هم بچه دار شدن روند رمان نویس شدن او را به تأخیر انداخت. او در حالی که در آپارتمان بسیار کوچک خود نشسته می گوید: «من با شوهرم خیلی جر و بحث می کردم چون او رمان نویسی را شغل نمی دانست.» وفي زماني به نویسندگی می پردازد كه بچه هایش به مدرسه می روند.

از جمله موضوعاتی که برای نوشتن برای او الهام بخش می شوند گذراندن دوره آموزش در دانشکده پلیس است. او در رمان «ترلان» (اسم شخصیت اصلی داستان است) زنانی را توصیف می کند که از خانواده هایی فقیر وارد محیط خشن دانشکده افسری می شوند.

در یک رمان پرفروش دیگر با عنوان «عادت می کنیم» اثر زویا پیرزاد، زن مطلقه 41 ساله ای به نام آرزو یک بنگاه معاملاتی را که زمانی به پدرش تعلق داشته، می گرداند. در ایران چنین حرفه ای در انحصار مردان است. آرزو در خارج از محیط کار باید مادر و دختر خود را راضی کند؛ مادر و دختر او شخصیت هایی سطحی هستند که فکر و ذکر شان فقط خرید و گردش و تفریح است.تنها مایه آرامش او شیرین، دوست و همکارش در بنگاه است.

این دو زن مستقل اند و به مردان اعتمادی ندارند. ولی آرزو در پی سرکوفت مادر و دخترش و حتی دوستش شیرین، عاشق یکی از مشتریان خود می شود. آرزو در واقع نماد زنان میانسال در ایران است که بین سنت و مدرنیته در چالش هستند. او تعصباتی را که درباره حرفه ای که خاص مردان انگاشته می شود کنار زده و از شوهر خود طلاق گرفته است. ولی او وقتی در مقابل تعصبات جامعه درباره ازدواج دوباره یک زن میانسال تسلیم می شود ضعف هایش در واقع خود را نشان می دهند؛ او سرانجام به این باور می رسد که به عنوان یک زن مطلقه میانسال چاره ای ندارد جز اینکه فقط به بزرگ کردن دختر خود بپردازد.

منبع:http://books.chn.ir

  • هنرمندان زن سینما و تاتر در ایران

آهو خردمند

منبع_ ویکی‌پدیا

آهو خردمند متولد ۱۳۲۹ در تهران . خواهر نیکو خردمند بازیگر و دوبلور. فارغ التحصیل دانشکده هنرهای دراماتیک. آغاز فعالیت هنری از سال ۱۳۴۷ با حضور در صحنه از نمایش‌ها: «خسرو و شیرین» ، «افول» ، «لبخند باشکوه آقای گیل» . فعالیت در تلویزیون از سال ۱۳۵۱ با مجموعه «آدم و حوا». از دیگر مجموعه‌ها: «خلیل ده مرده»، «طلاق»، «در گذر عاشقی». آغاز فعالیت در سینما از سال ۱۳۵۲ با فیلم «پسر ایران از مادرش بی خبر است» ساخته فریدون رهنما. خردمند در سال ۱۳۶۳ ایران را ترک کرد و نزدیک به دو دهه در آمریکا و کانادا اقامت داشت . او در این سال‌ها در چند نمایش و مجموعه تلویزیونی حضور یافت . خردمند سه سال پیش به ایران بازگشت و فعالیت سینمایی اش را پی گرفت.

 فیلم‌شناسی [ویرایش]۱۳۸۹ قصه پریا [بازیگر

۱۳۸۹ ملکوت [بازیگر]

۱۳۸۹ پرتقال خونی [بازیگر]

۱۳۸۵ بچه‌های ابدی ( پوران درخشنده ) [بازیگر]

۱۳۸۴ ستاره‌ها ۱: ستاره می‌شود ( فریدون جیرانی ) [بازیگر]

۱۳۸۳ ما همه خوبیم ( بیژن میرباقری ) [بازیگر]

۱۳۸۳ گاهی واقعی ( رامین لباسچی ) [بازیگر]

۱۳۸۲ شهر زیبا ( اصغر فرهادی ) [بازیگر]

۱۳۸۱ واکنش پنجم ( تهمینه میلانی ) [بازیگر]

۱۳۶۵ دزد و نویسنده ( کاظم معصومی ) [بازیگر]

۱۳۶۴ پدربزرگ ( مجید قاریزاده ) [بازیگر]

۱۳۶۲ دادشاه ( حبیب کاوش ) [بازیگر]

۱۳۶۲ سیاه راه ( کوپال مشکوة ) [بازیگر]

۱۳۶۱ تفنگدار ( جمشید حیدری ) [بازیگر]

۱۳۶۱ عفریت ( فرشید فلک نازی ) [بازیگر]

۱۳۵۹ انفجار ( ساموئل خاچیکیان ) [بازیگر]

۱۳۵۹ مرز ( جمشید حیدری ) [بازیگر]

۱۳۵۵ پسر ایران از مادرش بی خبر است ( فریدون رهنما ) [بازیگر]

افتخارات [ویرایش]کاندید سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول زن (ما همه خوبیم) – [دوره ۲۳ جشنواره فیلم فجر (مسابقه سینمای ایران) – سال ۱۳۸۳]

کاندید سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش مکمل زن (شهر زیبا) – [دوره ۲۲ جشنواره فیلم فجر (مسابقه سینمای ایران) – سال ۱۳۸۲]

کاندید تندیس زرین بهترین بازیگر نقش اول زن (ما همه خوبیم) – [دوره ۹ جشن خانه سینما (مسابقه) – سال ۱۳۸۴]

کاندید تندیس زرین بهترین بازیگر نقش مکمل زن (شهر زیبا) – [دوره ۸ جشن خانه سینما (مسابقه) – سال ۱۳۸۳]

کاندید لوح زرین بهترین بازیگر زن (شهر زیبا) – [دوره ۵ منتخب سایت ایران اکتور (بهترین‌های سال) – سال ۱۳۸۴]

کاندید سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش مکمل زن (ستاره‌ها – جلد اول: ستاره می شود) – [دوره ۲۴ جشنواره فیلم فجر (مسابقه سینمای ایران) – سال ۱۳۸۴]

منبع [ویرایش]سوره سینما

 

…………………………………….

منبع > خبرنامه گویا

به ياد استاد طاهره صفارزاده

ياران موافق همه از دست شدند
در پاي اجل يكان يكان پست شدند

خورديم ز يك شراب در مجلس عمر
يكدور ز ما پيشترك مست شدند

مقدمه
امروز خواندم که نويسنده کتاب «اصول و روش ترجمه» درگذشت کسی که يادم هست در دوران دانشجويی – ۱۳۸۶ دانشگاه طباطبايی – در کلاس درس استاد فرخزاد از کتابش بسيار اموختم . اميد که روانش شاد باد و راهش پر رهرو . در اينجا به ياد او مروری بر نهضت زنان مترجم خواهم داشت .
پس‌ از کودتای‌ ۲٨ مرداد در نگاهی‌ کوتاه‌ به‌ تاريخ‌ فرهنگ‌ و ادبيات ‌معاصر ايران‌ و تحولات‌ تاريخی‌ و سياسی‌ همانند دوران‌ سلطنت‌ پهلوی‌، فعاليت‌ نسل‌ اول‌ مترجمان‌ ايران‌ و آغاز ترجمه‌ ادبيات‌ خارجی‌، تحول‌ ادبيات ‌عصر نيمايی‌، گسترش‌ مطبوعات‌، حضور داستان‌نويسان‌ برجسته‌ از فرنگ‌ برگشته‌، ترويج‌ تفکرهای‌ مارکسيستی‌ و کمونيستی‌، فعاليت‌ فرهنگستان ‌زبان‌، حرکت‌ روشنفکری‌ نويسندگان‌، سانسور و سلطه‌ ساواک‌ و… حضور زنان‌ روشنفکر محسوس‌ و ملموس‌ است‌. در عصر نيما، حضور پروين‌ اعتصامی‌ و فروغ‌ فرخزاد، نشانه‌ پويايی‌ شعر از لحاظ‌ محتوا، قالب‌ و دگرگونی‌ ساختار بود؛ فروغی‌ که‌ بسان‌ يک‌ روشنفکر سرخورده‌ به‌ درکی‌ تازه‌ از فلسفه‌ اجتماعی‌ رسيده‌ بود، و پروين‌ با مضامين ‌بکر و بديع‌ روزگار پرآشوب‌ بر اختناق‌ سياسی‌ و دشواری‌های‌ اجتماعی ‌زمانه‌اش‌ را بازگو می‌کرد؛ در آن‌ حين‌ که‌ عصر ادبيات‌ داستانی‌ ايران‌ نيز دچار تحول‌ و دانشجويان‌ اعزامی‌ به‌ خارج‌ از کشور، بازگشته‌ بودند حضور چند زن‌ روشنفکر در ميان‌ نويسندگان‌ و مترجمان‌ ايران‌، مغتنم‌ بود. و در اين مطلب صرفا هدف، «يک‌ يادت‌ بخيری‌ ساده‌» از اين‌ دلدادگان‌ اصالت‌ و فرهنگ است‌، – نه آنان که در ۱۰ سال ادعای ترجمه کردن و يدک کشيدن نام پدر، فضل فروشی می کنند و ۱۰۰۰۰۰ صفحه ترجمه را به نام خويش روانه بازار آشفته ما می کنند – اما انگار آثار و فعاليت اين کوشندگان ره طريقت و اصالت است که ما را به‌ اين ‌تأمل و‌ احساس‌ وامی‌دارد که‌ هنوز؛ انديشه‌ زنان‌ ايرانی‌ زنده‌ است‌! و پاينده‌ باد اين‌ انديشيدن‌ و نو جستن‌ و تکاپو .

۱. سيمين‌ دانشور
که‌ او بعد از هدايت‌، بزرگ‌ علوی‌، چوبک‌، جمال‌زاده‌ و جلال‌ آل‌ احمد، جزو نويسندگانی است‌ که‌ در تحکيم‌ و گسترش‌ اديبات‌ زنان‌ ايران‌ سهم‌ بسزايی ‌داشت‌ و بيشتر او را داستان‌نويس‌ می‌شناسم‌ تا مترجم‌. اما به‌ هر حال‌ از نويسندگان‌ مطرح‌ دنيا ترجمه‌ کردن‌ را تجربه‌ کرد؛ تجربه‌ای‌ نشانگر جسارت‌ و اطمينان‌، از شاعر که‌ نمايشنامه‌نويسان‌ بزرگ‌ سده‌ بيستم‌ انگلستان‌ است‌ و از «چخوف‌» و هاثورن‌ که‌ ترجمه‌هايش‌ نشانگر تسلط‌ او بر زبان‌ و ادب‌ فارسی‌ است‌ که‌ به‌ نيکويی‌ می‌داند و می‌شناسد. و آنگاه‌ زهرا خانلری‌ که‌ فقط‌ انباری‌ اعم‌ از علوم‌ بود با حساسيت‌ و دقت‌ وافری‌ که‌ حس‌ و وسوسه‌ ترجمه‌ را در خود کُشت‌ و شايد بودن‌ در کنار پرويز خانلری‌، او را چنان ‌محتاط‌ کرده‌ بود که‌ يا همه‌ يا هيچ‌ .

۲. مهری‌ آهی‌
که در سال‌ ۱٣۰۱ در شهر تهران‌ متولد شد و تحصيلات‌ابتدايی‌ و متوسطه‌ خود را در آن‌ جا به‌ پايان‌ رسانيد. در سال‌ ۱٣۲۰ ازدانشگاه‌ تهران‌ ليسانس‌ خود را در رشته‌ زبان‌ و ادبيات‌ فارسی‌ اخذ کرد. درسال‌ ۱٣۲۱ به‌ همراه‌ پدر خود (سفير ايران‌ در روسيه‌) عازم‌ روسيه‌ شد ومدت‌ سه‌ سال‌ در دانشگاه‌ «لومونوسوف‌» مسکو به‌ تحصيل‌ در رشته‌ ادبيات‌زبان‌ روسی‌ پرداخت‌. پس‌ از بازگشت‌ به‌ ايران‌ در سال‌ ۱٣۲۷ راهی‌ انگلستان‌و فرانسه‌ شد و پس‌ از اخذ دکتری‌ زبان‌ و ادبيات‌ روسی‌ مجدداً به‌ تهران‌رجوع‌ کرد و به‌ تدريس‌ در دانشگاه‌ تهران‌ همت‌ گماشت‌. ايشان‌ از استادان‌برجسته‌ زبان‌ و ادبيات‌ روسی‌ در ايران‌ به‌ شمار می‌رود و تسلط‌ وافری‌ نيز به‌ادبيات‌ انگليسی‌ و فرانسه‌ دارد. از مهم‌ترين‌ ترجمه‌های‌ وی‌ می‌توان‌ به‌ چنداثر زير اشاره‌ کرد: قصه‌های‌ آندرسن‌، پسران‌ و پدران‌ (نورگنيف‌)، قهرمان‌ عصر ما(لرمانتوف‌) و جنايت‌ و مکافات‌ (داستايفسکی‌)، قهرمانان‌ کوچک‌، و …
مهری‌ آهی‌ را به‌ عنوان‌ نسل‌ اول‌ مترجمان‌ زن‌ ايران‌ می‌شناسم‌. اگر که‌ درنسل‌ اول‌ افرادی‌ مانند مهری‌ آهی‌، زهرا کيا (خانلری‌) و سيمين‌ دانشور قراردهيم‌ در نسل‌ دوم‌، ليلی‌ گلستان‌، گلی‌ امامی‌، شيرين‌دخت‌ دقيقيان‌، مهستی‌بحرينی‌، فريده‌ رازی‌، مهشيد مشيری‌، دل‌آرا قهرمان‌، فرزانه‌ طاهری‌،روشنک‌ داريوش‌ و… جای‌ می‌گيرند؛ که‌ البته‌ در نسل‌ اول‌؛ مهری‌ آهی‌انتخاب‌هايش‌ از ميان‌ آثار بسيار سنگين‌ و موجهی‌ از نويسندگانی‌ مانندتورگنيف‌، لرمانتوف‌ و داستايفسکی‌ و آندرسن‌ به‌ چشم‌ می‌خورد؛ در حالی‌ که‌زهرا کيا از ذهنيت‌ نوجوتری‌ برخوردار بود و به‌ ترجمه‌ آثاری‌ از نويسندگانی‌مانند آندره‌ موروآ و پيراند للو، آستورياس‌ پرداخت‌ هر گند که‌ ايوان‌ سرگيويج‌تورگنينف‌ جزو نمايندگان‌ غربگرا به‌ شمار می‌رود .
مهری‌ آهی‌ که‌ به‌ادبيات‌ روس‌ پرداخته‌ بود و نخست‌ ترجمه‌ «تورگينف‌» را آزمود، نويسنده‌ای‌با برخورد عينی‌ نسبت‌ به‌ جامعه‌، معتقد به‌ تأثير زنان‌ بر اجتماع‌، اميدوار به‌نيروهای‌ رهايی‌بخش‌، با نثری‌ هنرمندانه‌ و طبيعی‌ و رهيافت‌هايی‌ غربی‌تر؛آنگاه‌ به‌ ترجمه‌ «داستايفسکی‌» پرداخت‌؛ برجسته‌ترين‌ نويسنده‌ عصر طلايی‌ادبيات‌ روسيه‌، که‌ انديشه‌های‌ ژرف‌ او، توجه‌ به‌ آزادی‌ انسان‌ و مهارت‌ وافردر خلق‌ گفتگوهای‌ زنده‌ و گيرا، با جهان‌ واقعی‌؛ او را به‌ يکی از رمان‌نويس‌ های برجسته قرن‌ مبدل‌ ساخت‌ و در اوج‌ بحران‌ بيماران‌ عراق‌ و شعله‌ آتش‌جنگ‌، در زمستان‌ ۶۶ درگذشت‌ و کسی‌ از او ياد نکرد !
مهری‌ آهی‌ در ترجمه‌ «قهرمان‌ عصر ما»، نوشته‌ ميخاييل‌ يوريو و يچ ‌لرمانتوف‌، به‌ خوبی‌ از ترجمه‌ اثر برمی‌آيد و در مقايسه‌ با متن‌ غيرروسی‌ اثر،متوجه‌ می‌شويم‌ که‌ سير کلی‌ نويسنده‌ و گرايش‌ طنزگونه‌ او از رمانتيسم‌ به‌واقع‌گرايی‌ را به‌ وضوح‌ آشکار کرده‌ است‌.در اين‌ کتاب‌، که‌ شامل‌ ۵ داستان‌ کوتاه‌ است‌، مترجم‌ به‌ نيکويی‌روايت‌های‌ نويسنده‌، که‌ بيانگر حال‌ روحی‌ او است‌، را منعکس‌ می‌سازد ونثر او از نظر ادب‌ فارسی‌ در اين‌ ترجمه‌، بسيار زيبا و شيرين‌ است‌، هرچند که‌به‌ درستی‌ و عظمت‌ نثر زهرا کيا در ترجمه‌ «شب‌های‌ روشن‌» اثرداستايفسکی‌ ا، نيست‌ !
چون‌ زهرا کيا، علاوه‌ بر تسلط‌ بر ادبيات‌ روسيه‌، که‌ از اين‌ لحاظ‌ با مهری‌آهی‌ وجه‌ اشتراک‌ محسوب‌ می‌شود، به‌ ادب‌ کهن‌ ايران‌ نيز مسلط‌ بود و درکتاب‌ شاهکار ميکل‌ انخل‌ آستوريانس‌، يعنی‌ آقای‌ رئيس‌جمهور، نثر زهراکيا، به‌ وضوح‌ قوت‌ و قدرت‌ زبانی‌ او را نشان‌ می‌دهد؛ کتابی‌ که‌ تصويری‌ زنده‌از حکومت‌ رئيس‌جمهور وقت‌ گواتمالا، استراوا کابررا، است که‌ در اواخرقرن‌ نوزده‌ و اوايل‌ قرن‌ بيستم‌، چه‌ گونه‌ با استبداد و ديکتاتوری‌، فرمانروايی‌کرد. کتابی‌ که‌ در آن‌ نويسنده‌ به‌ سبکی‌ شاعرانه‌، به‌ نقد حکومت‌ می‌پردازد وبا بيانی‌ جالب‌ و نثری‌ زيبا، وضعيت‌ زندگی‌ مردمان‌ مانده‌ در زير يوغ‌ استبدادحاکم‌ را توصيف‌ و ترسيم‌ می‌کند .
تسلط مهری آهی به زبانهای انگليسی و فرانسه ،منجر به‌ ترجمه‌ زيبای‌ او از قصه‌های‌ آندرسن‌ شد، هر چند که‌ نثر او در اين‌ اثر نيز، ازنظر عوام‌ به‌ موفقيت‌ ترجمه‌ محمد قاضی‌ دست‌ نيافت‌. ولی‌ بهرحال‌ در نثر اومی‌توان‌ دريافت‌ که‌ بيشتر به‌ متن‌ زبان‌ مبدأ پايبند‌ بوده‌ است‌. او جزو مترجمان‌ صاحب‌ سبک‌ و قدرتمند نسل‌ اول‌ مترجمان‌ زن‌ ايرانی‌محسوب‌ می‌شودو تنها کسی‌ که‌ به‌ گمانم‌ می‌تواند با او در اين‌ عرصه‌ رقابت‌ داشته‌ باشد،شخص‌ زهرا کيا است‌. چون‌ سيمين‌ دانشور نتوانست‌ هم‌سطح‌ نثر و سبک‌ اين‌مترجمان‌ قرار گيرد، او بيشتر داستان‌نويسی‌ است‌ که زبان و آئين ترجمه‌ می‌داند.اما مهری‌ آهی‌ به‌ واسطه‌ تدريس‌ در دانشگاه‌، بهتر از سيمين‌ دانشور به‌ زبان‌ خارجی تکلم‌ داشته‌ است‌، چون‌ سال‌ها به‌ عنوان‌ استاد دانشگاه‌ تهران‌ در مقاطع‌کارشناسی‌ تا دکترا، به‌ تدريس‌ پرداخت‌. و از اين‌ لحاظ‌ هيچ‌ کدام‌ از مترجمان‌نسل‌ اول‌ و دوم‌ زنان‌ ايرانی‌، به‌ جز مهشيد مشيری‌، در دانشگاه‌ و محيط‌آکادميک‌ حضور نداشته‌اند .
از بين‌ آثارش‌، به‌ گمانم‌ بتوان‌ جنايات‌ و مکافات‌ او را شاهکارترجمه‌هايش‌ ناميد.در آخر به‌ ياد او سخنان‌ زيبای‌ بابک‌ احمدی‌ در شماره‌ ۲۵ نشريه‌ آدينه‌، درص‌ ۱۹ را نقل‌ قول‌ می‌کنم‌:» مهری‌ آهی‌ در ۷ اسفند ۶۶ درگذشت‌، سه‌ روز بعد بمباران‌ موشکی‌ تهران‌آغاز شد و در نگرانی‌ها، هراس‌ها و فاجعه‌های‌ آن‌ ايام‌ کسی‌ از مرگ‌ او باخبرنشد. امروز هم‌ که‌ چند ماه‌ از رفتن‌ او می‌گذرد هم‌چنان‌ بسياری‌ از حادثه‌بی‌خبرند.گناه‌ از موشک‌ نيست‌. در اين‌ روزگار چه‌ کسی‌ را پروای‌ مرگ‌ اوست‌؟ناسپاسان‌ که‌ ماييم‌ ديگر چه‌ سود از هشدار ضرورت‌ ياد از زندگی‌، کارها ومرگ‌ زنی‌ انديشمند و معلمی‌ دانا؟ اما، خانم‌ آهی‌ که‌ رفته‌ است‌ و بی‌نياز ازياد «..

٣. ليلی‌ گلستان‌
فرزند ابراهيم‌ گلستان‌ در سال‌ ۱٣۲٣ در تهران‌ تولد يافت‌،تحصيلاتش‌ را تا سوم‌ متوسطه‌ در تهران‌ ادامه‌ داد و بعد راهی‌ فرانسه‌ شد. درپاريس‌ به‌ علت‌ نداشتن‌ ديپلم‌ متوسطه‌ در کلاس‌های‌ آزاد سوربن‌ شرکت‌ کردو دوره‌های‌ تاريخ‌ ادبيات‌ فرانسه‌ و تاريخ‌ هنر را می‌گذراند، سپس‌ درمدرسه‌ «مرکز هنرهای‌ تزيينی‌» دوره‌ دو ساله‌ طراحی‌ پارچه‌ و نساجی‌ را طی‌می‌کند، بعد به‌ ايران‌ بازمی گردد‌ و مدتی‌ به‌ استخدام‌ کارخانجات‌ توليدی‌پارچه‌ درمی‌آيد و سپس‌ به‌ سازمان‌ صدا و سيما می‌پيوندد. در سال‌ ۱٣۴٨ باترجمه‌ اولين‌ اثر به‌ نام‌ «چطور بچه‌ به‌ دنيا می‌آيد؟» فعاليت‌ خود را آغازمی‌کند .
پس‌ از انقلاب‌ ايران‌ ليلی‌ گلستان‌، دختر ابراهيم‌ گلستان‌، با «مارکز،فالاچی‌، داوينچی‌ و کالوينو» خود را مترجمی‌ جسور، رها، خوش‌قلم‌ و باسليقه‌ معرفی‌ کرد، هر چند که‌ يک‌ به‌ يک‌ کتاب‌هايش‌ با هزار و يک‌ مشکل‌عرضه‌ و حتی‌ چند تای‌ آنها خمير شد.خانم‌ گلستان‌ هنر و مهارت‌ خاصی‌ در ترجمه‌ دارند و نسل‌ ما چنداثر بسيار مهم‌ و تأثيرگذار از نويسندگان‌ اسپانيا و ايتاليا را مديون‌ اوست‌. آثاراستاد گلستان‌ عبارتند از: » چطور بچه‌ به‌ دنيا می‌آيد، زندگی‌ جنگ‌ و ديگر هيچ‌ (فالاچی‌)، قصه‌ عجيب‌اسپرماتو، قصه‌ شماره‌ ٣ (اوژن‌ يونسکو)، تيستوی‌ سبزانگشتی‌ (دروئون‌)،دو نمايشنامه‌ از چين‌ قديم‌، زندگی‌ در پيش‌ رو (رومن‌ گاری‌)، سهراب‌سپهری‌، گزارش‌ يک‌ مرگ‌ (گارسيا مارکز)، مردی‌ که‌ همه‌ چيز، همه‌ چيز،همه‌ چيز داشت‌، بوی‌ درخت‌ گويا (مارکز)، يونانيت‌ (يانيس‌ ريتسوس‌)،مردی‌ با کبوتر (گاری‌)، قصه‌ها و افسانه‌ها (لئونارد داوينچی‌)، اوندين‌ (ژان‌ژيرودو)، اگر شبی‌ از شب‌های‌ زمستان‌ مسافری‌ (کالوينو)، حکايت‌ حال‌، ۶يادداشت‌ برای‌ هزاره‌ بعدی‌ (کالوينا)، گفتگو با مارس‌ دوشان و …».
ليلی‌ گلستان‌ را از سال‌ ۱٣۷٣ می‌شناسم‌؛ آن‌ هم‌ با رمان‌ زيبای‌ فالاچی‌،بود…سپس مصاحبه‌ زيبای‌ او با احمد محمود، به‌ نام‌ حکايت‌ حال….او را جزو مترجمان‌ نسل‌ دوم‌ زنان‌ ايرانی‌ است‌؛ اما تا به‌ حال‌ او را ازنزديک‌ نديده‌ام‌- علتش‌ هم‌ ساده‌ است‌، سرشلوغی‌ و کار هر دوی‌ ما، فقط‌تنها ارتباط‌ ما نامه‌ و تلفن‌ بوده‌ است‌. اما برخوردهايش‌ مملو از صداقت‌ وصراحت‌ و جسارت‌ است‌ و صاف‌ می‌رود سر اصل‌ قضيه‌! ..- بيشتر از زبان‌ فرانسه‌ ترجمه‌ می‌کند، در زبان‌ برگردان‌ به‌ فارسی‌ هم‌ هنر ومهارت‌ خاصی‌ را دارد، انگار از اجر معنوی‌اش‌ لذت‌ می‌برد. از بيست‌ و سه‌سالگی‌ ترجمه‌ را شروع‌ کرده‌ است‌ و درست‌ ٣۵ سال‌ است‌ که‌ ترجمه‌می‌کند.خودش‌ می‌گويد: «ترجمه‌ را از سال‌ ۱٣۴٨ شروع‌ کردم‌، با کتاب‌ «چطوربچه‌ به‌ دنيا می‌آيد» که‌ کتاب‌ کوچک‌ پرتصويری‌ بود و بايد نوشته‌های‌ زيرتصاوير را ترجمه‌ می‌کردم‌ که‌ از اول‌ تا آخر کتاب‌ دو شب‌ بيشتر طول‌ نکشيد.کتاب‌ مهمی‌ بود که‌ خيلی‌ هم‌ سر و صدا کرد و بعدها هم‌ توقيف‌ شد. ترجمه‌اين‌ کتاب‌ از سر تفنن‌ نبود، لازم‌ ديدم‌ که‌ ترجمه‌ شود. اما کار جدی‌تر در همان‌سال‌ با کتاب‌ «زندگی‌، جنگ‌ و ديگر هيچ‌» از اوريانا فالانچی‌ شروع‌ شد. زمان‌خوبی‌ برای‌ ترجمه‌ و نشر کتاب‌ بود. درست‌ در بحبوحه‌ جنگ‌ ويتنام‌ بوديم‌ وبعد از دو سه‌ ماه‌ هم‌ فالانچی‌ به‌ ايران‌ آمد. به‌ هر حال‌ اين‌ کتاب‌ راهگشای‌خوبی‌ بود برای‌ کار من‌ در زمينه‌ ترجمه‌. کتاب‌ موفق‌ و پرفروشی‌ بود .
البته‌ مسلم‌ است‌ که‌ سابقه‌ فرهنگی‌ خانواده‌ در کتاب‌ خواندن‌ و گرايش‌ به‌چنين‌ کاری‌ تأثير داشته‌ و نمی‌شود منکرش‌ شد.من‌ از همان‌ کتاب‌ اولم‌ به‌ شدت‌ نسبت‌ به‌ کار برگردان‌ يک‌ نثر احساس‌مسئوليت‌ و وسواس‌ می‌کردم‌. البته‌ حالا مسئوليتم‌ در قبال‌ خواننده‌ که‌ نام‌ مرامی‌شناسد، خيلی‌ بيشتر شده‌. و همين‌ احساس‌ مسئوليت‌ و وسواس‌ بيشتردليل‌ نگاه‌ حرفه‌ای‌تر من‌ به‌ اين‌ مسئله‌ است‌» و در اولين‌ نامه‌اش‌ نيز نوشته‌ بود که‌ به‌ دليل‌ وضعيت‌ خانه‌ و خانواده‌ وآشنايی‌ با کتاب‌ از همان‌ دوران‌ کودکی‌، و پدر نويسنده‌ و مترجم‌ و دوستان‌ بافرهنگ‌، طبعاً بايد يا نويسنده‌ می شدم يا مترجم‌.بعد از او پرسيده‌ بودم‌ چرا ترجمه‌ می‌کند؟ که‌ گفت‌:«از اين‌ کار خيلی‌ خوشم‌ می‌آيد، وقتی‌ جمله‌ای‌ را خوب‌ می‌سازم‌، وقتی‌کلمه‌ به‌ جای‌ را پيدا می‌کنم‌، وقتی‌ حال‌ و هوا را درمی‌آورم‌، انگار دنيا‌ را به‌من‌ داده‌اند، پيش‌ آمده‌ که‌ روزها به‌ کلمه‌ای‌ که‌ بايد جايگزين‌ کنم‌، فکر کرده‌ام‌تا آن‌ را يافته‌ام‌. کلنجار رفتن‌ با کلمه‌ را دوست‌ دارم‌. همين‌ !»
گلستان در جايی‌ ديگر گفته‌ بود:«گاهی‌ در همان‌ بار اول‌ ترجمه‌، «در می‌آيد» و گاهی‌ اوقات‌ شايد سر يک‌جمله‌ دو سه‌ روز کار می‌کنم‌. دنبال‌ کلمه‌ای‌ می‌گردم‌ که‌ پيدا نمی‌شود. پيدانمی‌شود که‌ نمی‌شود و آنقدر ذهنم‌ را مشغول‌ به‌ خود می‌کند که‌ آرزو می‌کنم‌از دستش‌ رها شوم‌. به‌ هنگام‌ ترجمه‌ کتاب‌ شبی‌ از شب‌های‌… اين‌ حالت‌بسيار اتفاق‌ افتاد. ترجمه‌ اين‌ کتاب‌ سه‌ سال‌ طول‌ کشيد. يادم‌ می‌آيد که‌ ازانجمن‌ فرهنگی‌ ايران‌ و ايتاليا خواستم‌ تا تمام‌ نقدهايی‌ را که‌ به‌ هنگام‌ چاپ‌کتاب‌ در ايتاليا در جرايد آن‌ زمان‌ نوشته‌ شده‌ را برايم‌ تهيه‌ کنند و مسئول‌انجمن‌ بسيار در حق‌ من‌ لطف‌ کرد و اين‌ کار را کرد. نقدها خيلی‌ در ترجمه‌کتاب‌ کمک‌ کردند .
به‌ هر حال‌ اين‌ها همه‌ برای‌ اين‌ بود که‌ ترجمه‌ در بيايد».اما ملاک‌ انتخاب‌ او، هرچه‌ هست‌، زيباست‌ و نشانگر حسن‌ سليقه‌ وهشياری‌ او و تقريباً از بين‌ هم‌نسلانش‌ جنجالی‌ترين‌ است‌.البته‌ جنجال‌ از معنی‌ مثبت‌ کلمه‌ و شايد روشنک‌ داريوش‌ و يا فرزانه‌طاهری‌ و مهری‌ آهی‌ کمی‌ هم‌سطح‌ او باشند، اما ازجنجال‌ از معنی‌ منفی‌ آن‌،می‌توانم‌ به‌ فريده‌ مهدوی‌ دامغانی‌ اشاره‌ کنم‌ و يا حتی طاهره‌ صفارزاده‌ که‌ نقش‌معلمی‌ ترجمه‌ را برعهده‌ گرفتند‌. اما گلستان‌ با وجود تجربياتش‌، هرگز درباره‌راه‌ فراگيری‌ ترجمه‌، و چگونه‌ مترجم‌ خوب‌ بودن‌ اظهارنظر نکرد، چون‌معتقد است‌ «هرگز معلم‌ نبوده‌ام‌، و نخواسته‌ام‌ که‌ باشم‌! بايد خواند، با دقت‌هم‌ خواند، بايد به‌ موضوع‌ احاطه‌ داشت‌،…به قول خودش » بايد متنی‌ را دوست‌ داشت‌ وفارسی‌ را خوب‌ دانست‌، اصلاً فرهنگ‌ زبان‌ فارسی‌ ما بايد بالا باشد و امانت‌داربود، خيانت‌ نکنيم‌!… بايد نويسنده‌ متن‌ را خوب‌ شناخت‌ و حتی‌ کتاب‌های‌ديگرش‌ را خوانده‌ باشيم‌ و به‌ زبان‌ و حال‌ و هوای‌ قصه‌هايش‌ آشنا باشيم‌…هيچگاه‌ سبک‌ را فدا نکرد، نبايد سبک‌ نويسنده‌ را تغيير داد… اگر متن‌ به‌ زبان‌ساده‌ نوشته‌ شده‌، به‌ همان‌ سادگی‌ بايد ترجمه‌ شود… من‌ خودم‌ يک‌، دستم‌بشکند اگر آب‌ و روغنی‌ اضافه‌ کنم‌! هرگز !…».
سخنانش‌ حاکی‌ از عشق‌ است‌ و تعهد و چه‌ با صراحت‌ هم‌ بيان‌ می‌کند،«ملاک‌ اوليه‌ انتخابم‌، عشق‌ به‌ يک‌ کتاب‌ است‌ و نه‌ فقط‌ يک‌ خوش‌ آمدن‌ساده‌. عشق‌ و لزوم‌ ترجمه‌ برای‌ همگان‌. اما همانطور که‌ پيش‌ از اين‌ گفتم‌ وقتی‌به‌ اين‌ بيست‌ و اندی‌ کتابی‌ که‌ ترجمه‌ کرده‌ام‌ نگاه‌ می‌کنم‌ يک‌ رگه‌ اجتماعی‌ ياسياسی‌ در آن‌ها می‌بينم‌. چه‌ در زندگی‌ در پيش‌رو چه‌ در يونانيت‌ چه‌ درمردی‌ با کبوتر. البته‌ به‌ غير از اگر شبی‌ از شب‌های‌ زمستان‌ مسافری‌ که‌ يک‌کار صددرصد ادبی‌ و يک‌ نوآوری‌ بسيار پيشرفته‌ است‌ که‌ به‌ قول‌ ‌گلشيری‌ حتماً بر نويسندگان‌ ما تأثيرگذار خواهد بود. همان‌ طور که‌ در ادبيات‌معاصر اروپا تأثيرگذار بوده‌ و هميشه‌ از آن‌ با نام‌ يک‌ کتاب‌ بسيار صاحب‌سبک‌، به‌ سبک‌ نو و پيشرو ياد شده‌. به‌ هر حال‌ يک‌ کتاب‌ بايد مرا «بگيرد» ورها نکند تا ترجمه‌اش‌ کنم‌. وقتی‌ جملات‌ فارسی‌ ترجمه‌ام‌ همانقدر اثربگذارند که‌ متن‌ اصلی‌. آنگاه‌ می‌فهمم‌ که‌ ترجمه‌ام‌ «درآمده‌» است‌. همان‌کوبندگی‌ يا نرمش‌ را داشته‌ باشند که‌ متن‌ اصلی‌، يا همان‌ شيرينی‌، تلخی‌ و ياطنز را داشته‌ باشند که‌ متن‌ اصلی‌ در می‌يابم‌ که‌ ترجمه‌ام‌ «درآمده‌». «هرگاه‌کتابی‌ را به‌ فارسی‌ برگردانده‌ام‌، شخصاً آن‌ اثر را دوست‌ داشتم‌ و آنقدر از آن‌اثر خوشم‌ آمده‌ است‌ که‌ دلم‌ می‌خواسته‌، ديگران‌ نيز در لذت‌ من‌ سهيم‌شوند. هميشه‌ احساسم‌ اين‌ بوده‌ که‌ رسالت‌ و تعهدی‌ دارم‌ و پيرو آن‌ بايد اثرخوب‌ را به‌ کتابخوان‌ها معرفی‌ کنم‌. ضمناً در خصوص‌ انتخاب‌ با کسی‌مشورت‌ نمی‌کنم‌. چون‌ کسی‌ را ندارم‌ و اين‌ انتخاب‌ها کاملاً شخصی‌ است‌ واگر به‌ اعتقاد شما آثار شاخص‌ هستند، اين‌ يک‌ امر سليقه‌ای‌ است‌ که‌ از سوی‌من‌ انجام‌ شده‌ است‌. مثلاً در خصوص‌ آثار کالوينو، بايد بگويم‌ که‌ کتاب‌های‌او در دانشگاه‌های‌ خارج‌ تدريس‌ می‌شوند. آثار او از حيث‌ سبک‌ و ساختارداستانی‌ مثال‌زدنی‌ هستند ».
از او پرسيدم‌، «پس‌ برای‌ تسلط‌ به‌ سبک‌ نويسنده‌ بايد چه‌ کار کرد؟» درپاسخم‌ گفت‌: «برای‌ تسلط‌ به‌ سبک‌ مولف‌ و پی‌ بردن‌ به‌ هدف‌ نويسنده‌ و…فکر می‌کنم‌ که بايد با دقت‌ کتاب‌ را بخوانيم‌، چندبار هم‌ بخوانيم‌. بايد به‌متن‌ کتاب‌ علاقمند باشيم‌. به‌ همين‌ دليل‌ هرگز بنا به سفارش‌ کار نکرده‌ام‌. وسواس‌داشته‌ام‌ و سرسری‌ هم‌ نگذشته‌ام‌. فقط‌ دقت‌ و دقت‌ و عشق‌ مهم‌ است‌ !»
ليلی‌ گلستان‌ از گالری‌داران‌ موفق‌ هنری‌ ما نيز هست‌، هر چند بارها مرا به‌گالری‌اش‌ دعوت‌ کرد، اما نرفتم‌؛ تا جريان‌ درگذشت‌ برادرش‌ کاوه‌، که‌ ازفرانسه‌ تلفن‌ زدم‌؛ گوشی‌ را برداشت‌ و صدايم‌ را شناخت‌. اما بعد از تسليت‌وقتی‌ گفتم‌ که‌ حال‌ و احوال‌ چطور است‌! با صدايی‌ محکم‌ و مملو از اراده‌ واميد به‌ زندگی‌ گفت‌: دارم‌ ترجمه‌ می‌کنم‌ و کار می‌کنم‌؛ مشغول‌ تهيه‌ و تدارک‌کتاب‌های‌ کوچک‌ هنرهای‌ تجسمی‌ هستم‌ که‌ صد جلد است، دوکتاب‌ديگر رابرای‌ ترجمه‌ در دست‌ دارم‌، به‌ نام‌های‌ گزينه‌گويی‌های‌ يک‌ فيلسوف‌قرن‌ ۱۷ فرانسه‌ به‌ نام‌ لارش‌ فوکو و ديگری‌ از زندگی‌ لو آندره‌ اسی‌ سالومه‌، باعنوان‌ زندگی‌ يک‌ زن‌ آزاد است‌، که‌ نوعی‌ بيوگرافی‌ نويسنده‌ زنی است که‌ درزمان‌ خودش‌ بسيار مدرن‌ بوده‌ است‌، چند وقت‌ ديگر هم‌ در گالری‌نمايشگاه‌ آثار کامبيز درم‌بخش‌ داير است‌…» وقتی‌ گوشی‌ را گذاشتم‌، تصورکردم‌ در ايران‌ چه‌ بسيار از زنانی‌ که‌ بعد از مرگ‌ يک‌ عزيز، آن‌ هم‌ هنرمندسراسر سياه‌پوش‌ می‌شوند و زندگی‌شان‌ سراسر غم‌ و عزا می‌شود، انگار که‌غم‌ و ماتم‌ تحميلی‌ دوست‌ کافی‌ نيست‌، اما ليلی‌ هر چند از غم‌ فراق‌ برادرغمگين‌ بود، اما اميد به‌ آينده‌ و کار و زندگی‌ در حرف‌هايش‌ موج‌ می‌زد، يادسخنان‌ جسورانه‌اش‌ در آدينه‌ افتادم‌ .
کتابخانه‌ و آرشيوم‌ را به‌ هم‌ زدم‌ تا دوباره‌ بخوانمش‌؛ در شماره‌ ۱۰۷ گفته‌بود:«اندر باب‌ِ مترجمی‌ که‌ منتظرِ هزاره‌ بعدی‌ است‌.اين‌ يک‌ حکايت‌ تکراری‌ است‌. حکايتی‌ که‌ تمام‌ دست‌اندرکاران‌ِ کتاب‌ آن‌را خوب‌ می‌دانند و از حفظ‌ دارند و هر کدام‌ به‌ زعم‌ خود می‌توانند قصه‌شان‌را تعريف‌ کنند.اگر بعد از اين‌ همه‌ سال‌ قصد تعريف‌ کردن‌ قصه‌ام‌ را دارم‌ شايد به‌ دليل‌بغضی‌ است‌ که‌ به‌ ناچار بايد بترکد وگرنه‌ صاحب‌ بغض‌ را می‌ترکاند! ورود به‌ دنيای‌ کتاب‌ در ايران‌، چه‌ در هيئت‌ مولف‌ و مترجم‌ و چه‌ در هيئت‌ناشر، زره‌ و کفش‌ آهنين‌ می‌طلبد و روی‌ زياد! (که‌ البته‌ از سر عشق‌ است‌).ضربه‌ از پی‌ ضربه‌ فرود می‌آيد پس‌ بايد رويين‌تن‌ بود تا ضربه‌ها کارگر نشود وبايد پررو بود تا بشود راه‌ را ادامه‌ داد.حال‌، از ضربه‌هايی‌ می‌گويم‌ که‌ در اين‌ بيست‌ و اندی‌ سال‌ از چپ‌ و راست‌به‌ من‌ِ مترجم‌ بی‌گناه‌ وارد شده‌ است‌ .»…….

۴. مهستی‌ بحرينی‌
تولد ۱٣۱۷، دکترای‌ زبان‌ و ادبيات‌ فارسی‌، در سال‌ ۱٣۵۰به‌ فرانسه‌ می‌رود.آثار چاپ‌ شده‌ به‌ ترتيب‌ تاريخ‌:. ديدار با روشنايی‌، مجموعه‌ شعر، ۱٣۵۰.ـ ترجمه‌ها از فرانسه‌:. زمستان‌ سخت‌ اثر اسماعيل‌ کاداره‌، نيلوفر ۱٣۷۴.. سوءتفاهم‌ اثر سيمون‌ دوبووار، نشر سميرا، ۱٣۷۹.. يک‌ زن‌ اثر آن‌ دلبه‌، نيلوفر، ۱٣٨۰.. کوهسار جان‌ اثر گائوشينگ‌ جيان‌، نيلوفر، ۱٣٨۰.. مائده‌های‌ زمينی‌ اثر آندره‌ ژيد، نيلوفر، ۱٣٨۰. دستور زبان‌ فارسی‌ معاصر، اثر ژيلبر لازار، هرمس‌.. مجموعه‌ مقالات‌ ژيلبرلازار، اثر ژيلبر لازار،، هرمس‌.. اعترافات‌، ژان‌ژاک‌ رسو، نيلوفر .
در ميان‌ نسل‌ دوم‌ مترجمان‌ زن‌ ايرانی‌، مهستی‌ بحرينی‌ جزو مترجمانی‌است‌ که‌ دير شناخته‌ شد: چون‌ در گفتگوی‌ صميمانه‌اش‌ با مهدی‌ يزدانی‌خرم‌، جوان‌ تلاشگر و نوجو در روزنامه‌نگاری‌، تمام‌ جزئيات‌ زندگی‌حرفه‌اش‌ را بازگفته‌ است‌.من‌ بحرينی‌ را به‌ خاطر ترجمه‌های‌ تکراری‌اش‌ دوست‌ دارم‌؛ برخلاف‌بعضی‌ برخوردهای‌ شبه‌ فاشيستی‌ از انسان‌هايی‌ با ذهنيت‌ منفی‌ و مسموم‌، که‌هر نوع‌ ترجمه‌ای‌ تکراری‌ را سرقت‌ يا کپی‌ می‌نامند؛ من‌ با صراحت‌ می‌گويم‌؛فرق‌ است‌ ميان‌ تکرار با تکرار؛ چون‌ گاه‌ تکارر از سر فايده‌ است‌؛ گاه‌ اثری‌ باکيفيت‌ نامطلوب‌ چه‌ از نظر فنی‌ و چه‌ از نظر محتوايی‌، منتشر می‌شود. اماهمان‌ اثر با ترجمه‌ مجدد با استقبال‌ عمومی‌ روبرو می‌شود؛ گاه‌ ناشرانی‌ بااسم‌ مستعار، و يا حتی‌ اسم‌ خود، آثاری‌ پرفروش‌ از نظر اقتصادی‌ را به‌ بازارکتاب‌ عرضه‌ می‌کنند، اما در برخورد مردم‌، عاقبت‌ سيه‌رويی‌ برای‌ ذغال‌مانده‌ است‌ و چه‌ بسياری‌ از افرادی‌ که‌ دست‌ آنان‌ در سرقت‌ برملا شد،هرچند که‌ پائولو کوئيلو، جبران‌ خليل‌ جبران‌، شکسپير، مارکز و… را با انواع‌حيله‌های‌ تجاری‌ روانه‌ بازار کردند .
ولی‌ بايد از ديدگاه‌ مثبت‌ به‌ شخص‌ شرکت‌ کننده‌ در رقابت‌ سالم‌ برای‌آزمودن‌ خويش‌ در ميدان‌ رقابت‌ و عرضه‌ اثر جديد که‌ طيف‌ مختلف‌خوانندگان‌ را به‌ نقد و نظر می‌کشاند، نگريست‌؛ چون‌ کارش‌ مانند يک‌موسيقی‌دان‌ يا هنرپيشه‌ و کارگردان‌ تئاتر است‌.در پاسخ‌ به‌ اين‌ پرسش‌ عوامانه‌ مصطلح‌ و آميخته‌ به‌ ذهنيت‌ منفی‌ درايران‌، که‌ چرا بايد ترجمه‌ تکراری‌ وجود داشته‌ باشد؟، بايد گفت‌ که‌ «کهنه‌شدن‌ زبان‌ ترجمه‌های‌ قبلی‌ و گاه‌ ضعف‌ مترجم‌ قبلی‌ در درک‌ و فهم‌ متن‌اصلی‌ و ارائه‌ به‌ زبان‌ ترجمه‌ احساس‌ نزديکی‌ و فهم‌ مترجم‌ يا کاهش‌ وافزايش‌ در حين‌ ترجمه‌» عوامل‌ اصلی‌ ترجمه‌ مجدد به‌ شمار می‌روند، هرچند که‌ از نظر علمی‌ و اخلاق‌ حرفه‌ای‌ کار مترجم‌ قبلی‌ ناديده‌ گرفته‌ يا نفی‌نمی‌شود، اما از زاويه‌ ديد هنری‌ ـ مانند موسيقی‌ يا اجرای‌ تئاتر ـ نوع‌ روايت‌،شيوه‌ اجرا و پردازش‌، منظر هنری‌، توان‌ شناختی‌ و ميزان‌ آشنايی‌ و دانش‌شخص‌، حس‌ و حال‌ چيستی‌ هدف‌ و انگيزه‌، هويت‌ و شخصيت‌، نگاه‌ زيبايی‌شناختی‌، ايدئولوژی‌، خلاقيت‌ و ذهنيت‌ و انديشه‌» مترجم‌ ناشی‌ مطرح‌ است‌که‌ در ترجمه‌ جديد، چه‌ اجرا و روايت‌ يا تعريفی‌ را اجرا کرده‌ است‌؟ و چه‌ ازنظر حرفه‌ای‌ و تکنيکی‌ و چه از نظر علمی‌ چگونه‌ با اثر روبه‌رو شد و در اين‌هماورد، دستاوردش‌ چگونه‌ بوده‌ است‌؟ ‌، چون‌ اصلاً در ميان‌ عوام‌ يا در ميان‌ اهالی‌ فرهنگ‌ و هنر، گاه‌ کافی‌است‌ يک‌ نفر فتوی‌ صادر کند، ديگر مابقی‌ آن‌ فتوی‌ را پيرهن‌ عثمان‌ می‌کنند .
مثلاً چند کارگردان‌ حرفه‌ای‌ را در نظر بگيريد، که‌ می‌خواهند کاليگولا،نمايشنامه‌ مهم‌ آلبرکامو، نويسنده‌ سده‌ بيستم‌ فرانسه‌ را به‌ زبان‌ فارسی‌ کارکنند، خوب‌ به‌ قول‌ باکنر تراويک‌ «اين‌ نمايشنامه‌ معرف‌ نويسنده‌ای‌ مانندکامو است‌، به‌ عنوان‌ نويسنده‌ جوانی‌ با زيبايی‌ محزون‌، خالی‌ و خودجوش‌ وشور و سرور و سرزندگی‌؛ که‌ کنايتی‌ است‌ از دو امپراتور ديوانه‌، يعنی‌ هيتلر وموسولينی‌، که‌ آلبرکامو در آن‌، نيست‌ انگاری‌ را با پايان‌ ويرانگرش‌ تصويرمی‌کند
{ خوب‌ آن‌ نمايش‌ را هم‌ دکتر قطب‌الدين‌ صادقی‌ و هم‌ آتيلا پسيانی‌کارگردانی‌ کردند؛ (در چهارشنبه‌ ۱۷ دی‌ ۱٣٨۲) رفتم‌ و اصل‌ نمايش‌ را به‌کارگردانی‌ پسيانی‌ ديدم‌، حال‌ جالب‌ اين‌ که‌ دو هفته‌ بعد از آن‌ (۲۴ دی‌۱٣٨۲) پشت‌ صحنه‌ همان‌ نمايش‌ را به‌ کارگردانی‌ دوست‌ ارجمندم‌قطب‌الدين‌ صادقی‌ ديدم‌، و اين‌ ديگر من‌ مخاطب‌ يا بيننده‌ است‌ که‌ آيا ازبرداشت‌ و ارائه‌ پسيانی‌ لذت‌ ببرم‌ ـ که‌ اتفاقاً هم‌ صامت‌ بود و در بعضی‌ جاهاتماشاچی‌ها غش‌ و ريسه‌ می‌رفتند و پسيانی‌ شو لباس‌ اجرا کرد ـ يا از قريحه‌ وذوق‌ دکتر صادقی‌ و هنرمندی‌ آزيتا حاجيان‌ در اجرا سرمست‌ شوم‌؟ ـ که‌ کل‌نمايشنامه‌ را با ترجمه‌ ابوالحسن‌ نجفی‌ از حفظ‌ بازگو می‌کرد ـ که‌ طبعاً بنا به‌شناختی‌ که‌ از ذهنيت‌، تفکر، دانش‌ و ديدگاه‌ زيباشناسی‌ صادقی‌ دارم‌، بهترمی‌توانم‌ نمايش‌ او را بفهمم‌.حال‌ ممکن‌ است‌ کارگردان‌ ديگری‌ هم‌ بيايد و آنرا به‌ دست‌ بگيرد، آيا بايدهمه‌ کارگردان‌ها بيايند و بگويند آقا ترا چه‌ به‌ شکسپير؟ در حالی‌ که‌ تئاتر شهررا برويد و فقط‌ تابلوهای‌ آويزان‌ به‌ ديوار را اگر نگاه‌ کنيد می‌بينيد ده‌ها نفرشکسپير را به‌ انواع‌ مختلف‌ اجرا کرده‌اند، آيا با ذهنيت‌ منفی‌ و عوامانه‌ واحمقانه‌ بگوييم‌ همه‌ از همديگر دزدی‌ کرده‌اند؟ }
يا گاه‌ خواننده ای‌ در اجرای‌ خودش‌، آگاهانه‌ به‌ اجرای‌ مجدد اثری‌ می‌پردازد،منظور و هدف‌ دارد، مرغ‌ سحر را ده‌ها نفر اجرا کرده‌اند، يا «صحبت‌ حکام‌ظلمت‌ شب‌ يلداست‌» را ده‌ها نفر با آواز خوانده‌اند، اما هر اجرايی‌، حس‌ وحال‌ مخصوص‌ به‌ خود دارد؛ نوع‌ روايت‌ و اجرا و نوع‌ نگاه‌ و‌ ايدئولوژی‌ وشناخت‌ و توان‌ اجراکننده‌ را به‌ نمايش‌ می‌گذارد؛ که‌ در چند لايه‌ شخصيت‌ وذهنيت‌ و تفکرش‌؛ چگونه‌ خلاقيت‌ خود را عيان‌ می‌کند .

در بحث‌ مقايسه‌، هميشه‌ ما ترجمه‌ را مجموعه‌ «هنر، فن‌ و علم‌» می‌ناميم‌؛پس‌ در زمينه‌ بعد هنری‌اش‌، مترجم‌ يک‌ هنرمند است‌؛ حال‌ چگونه‌ اجراهای‌چندباره‌ هنری‌ برای‌ بقيه‌ هنرها مجاز است‌، اما برای‌ اين‌ هنر، ممنوع‌؟بنا به‌ تجربه‌ شخصی‌ من‌، معمولاً انسان‌هايی‌ انگشت‌ روی‌ اين‌ چنين مسايلی ‌می‌گذارند که‌ عامی‌ و بيسواد تشريف‌ دارند. مثلاً داريوش‌ آشوری‌ را نام‌می‌برم‌، که‌ بدون‌ شک‌ نام‌ او برای‌ اهل‌ قلم‌ و اهالی‌ کتاب‌ و وادی‌ فرهنگ‌معاصر ما، در دو تا سه‌ دهه‌ اخير، نامی‌ آشنا و معتبر و با ارج‌ است‌.حال‌ من‌ که‌ با فرهنگ‌نويسی‌ ايشان‌ در برابر نهادن‌ واژه‌ها در واژه‌نامه‌ علوم‌انسانی‌ ايشان‌ مشکل‌ دارم‌، بيايم‌ و بگويم‌ «ترجمه‌های‌ شکسپير يا نيچه‌ايشان‌، فاقد اعتبار است‌؟»«خوب‌ چرا؟» «چون‌ قبلاً ترجمه‌ شده‌اند؟…» «… آقا! اصلاً من‌ دوست‌دارم‌ ببينم‌ آشوری‌، در نيچه‌ چگونه‌ از عهده‌ سبک‌ مولف‌ برآمده‌ است‌؟»،حال‌ شما بفرماييد، ترجمه‌ دوم‌ شهريار (نيکولو ماکياولی‌) را ارائه‌ دهيد !
و در آن‌ ديالوگ‌ به‌ يقين‌ رسيدم‌ که‌ شخص‌ مزبور نه‌ ترجمه‌ قبلی‌ نيچه‌ راخوانده‌ بود و نه‌ ترجمه‌ آشوری‌ را. اتفاقاً در آبان‌ ۱٣٨۱، در ليختن‌اشتاين‌، باجوانی‌ ايرانی‌ روبرو شدم‌ که‌ روی‌ ترجمه‌های‌ مکرر در ايران‌ تحقيق‌ می‌کرد،وقتی‌ به‌ فهرست‌ او نگاه‌ کردم‌، اسم‌ همه‌ بزرگان‌ را ديدم‌….جلال‌الدين‌ کرازی‌، مهدی‌ غبرايی‌، مهشيد مشيری‌، صالح‌ حسينی‌،ابراهيم‌ يونسی‌، محمدجعفر محجوب‌، محمدرضا جعفری‌، دل‌آرا قهرمان‌،مهدی‌ سحابی‌، نجف‌ دريابندری‌، محمد قاضی‌، ابوالحسن‌ نجفی‌، کاظم‌فيروزمند، حسن‌ هنرمندی‌، پرويز داريوش‌، داريوش‌ شاهين‌، سروش‌ حبيبی‌،عبداله‌ کوثری‌، مشفق‌ همدانی‌، داريوش‌ شاهين‌، احمد کريمی‌ حکاک‌،اميرجلال‌الدين‌ اعلم‌، کاظم‌ انصاری‌، مسعود برزين‌، جلال‌ آل‌ احمد، پرويزناتل‌ خانلری‌، به‌آذين‌، داريوش‌ آشوری‌، عبداله‌ توکل‌، بهمن‌ فرزانه‌، رضاسيدحسينی‌، سيروس‌ طاهباز و …[
که‌ هر کدام‌ يک‌ يا چندبار تن‌ به‌ ترجمه‌ تکراری‌ داده‌ بودند، خوب‌ آياهمگی‌ اشتباه‌ کرده‌ و کژراهه‌ رفته‌اند؟ و يا دچار خطا و مرتکب‌ جنايتی‌شده‌اند؟آنقدر ظريف‌ تشابه‌ آقای‌ رستگار، قاضی‌، شاملو و نجفی‌ را در شازده‌کوچولو عنوان‌ می‌کرد، که‌ من‌ به‌ سلايق‌ و ديدگاه‌های‌ مختلف‌ آن‌ افرادحرفه‌ای‌ غبطه‌ می‌خوردم‌! يا مزئيات‌ ترجمه‌ احمد گلشيری‌ در ترجمه‌ گل‌سرخی‌ برای‌ اميلی‌ (نوشته‌ فاکنر) بر ترجمه‌ نجف‌ دريابندری‌.تا مثلاً به‌ ترجمه‌های‌ قرآن‌ و سرقت‌های‌ بعضی‌ مترجمان‌ اشاره‌ می‌کرد که‌انگشت‌ حيرت‌ به‌ دهان‌ می‌گزيدم‌ !
با حساب‌ سرانگشتی‌، تکليف‌ مترجمان‌ بازاری‌ و مقلد تسويه‌ می‌شود؛ که‌به‌ قول‌ مرحوم‌ توکل‌ فقط‌ مترجم‌ «ولی‌ و اما و شايد و باشد» هستند، و گرنه‌زبان‌ نمی‌دانند. کتاب‌ کيميای‌ سعادت‌ (غزالی‌) باترجمه‌ احمد آرام‌ نامفهوم‌است‌، خوب‌ به‌ ترجمه‌ جديد نياز داريم‌! روح‌ ملت‌ها (زيگفريد) با ترجمه‌آرام‌، «نويسنده‌ به‌ پيوست‌» می‌خواهد و گرنه‌ کسی‌ متوجه‌ بعضی‌واژه‌سازی‌های‌ نامفهوم‌ مرحوم‌ آرام‌ نمی‌شود. چون‌ ميزان‌ درک‌ او از سخن‌زيگفريد، همان‌ اندازه‌ بوده‌ است‌.بعد از اين‌ توضيحات‌، ترجمه‌های‌ بحرينی‌ را از زمستان‌ سخت‌،سوءتفاهم‌ و کوهسار جان‌ را نوعی‌ شاهکار می‌دانم‌.مترجمی‌ که‌ بتواند اثر کاداره‌ را چنين‌ تصويرسازی‌ کند، جای‌ آفرين‌ گفتن‌دارد. يا سوءتفاهم‌ دوبوار را معرکه‌ می‌دانم‌، چون‌ اثر زبان‌ ادبی‌ چنان‌پيچيده‌ای‌ ندارد، اما انديشه‌ او را خوب‌ معرفی‌ کرده‌ است‌. بعد از خودش‌شنيدم‌ اعترافات‌ ژان‌ ژاک‌ روسو را دست‌ گرفته‌ بود.خب‌ مترجم‌ قبلی‌ سی‌ و اندی‌ سال‌ است‌ که‌ دار فانی‌ را وداع‌ گفته‌ است‌،اثری‌ هم‌ در بازار نيست‌؛اثر به‌ دوران‌ رمانتيک‌ ادبيات‌ فرانسه‌ باز می‌گردد و حدود ۱۷۷۰، تأليف‌شده‌ است‌ که‌ زندگی‌نامه‌ صريح‌ ژان‌ژاک‌ روسو می‌باشد که‌ صادقانه‌ و در عين‌ظرافت‌ درباره‌ تغييرات‌ روحی‌ و فکری‌ خود تا پنجاه‌ سالگی‌اش‌ بحث‌ می‌کندو اثری‌ را به‌ يک‌ شاهکار تبديل‌ کرده‌ است‌، که‌ متاسفانه‌ بعد از مرگ‌ نويسنده‌به‌ چاپ‌ رسيد .
او را در اواخر زمستان‌ ٨۱ ـ در منزل‌ فريده‌ رازی‌ ـ ديدم‌ و گفتم‌ «ترجمه‌جديد شما از مايده‌های‌ زمينی‌، بسيار بهتراز ترجمه های دکتر حسن‌ هنرمندی‌ و پرويز داريوش‌ و حتی‌ جلال‌آل‌ احمد بود نه‌ زبان‌ کهنه‌ بود و نه‌ از سبک‌ نويسنده‌ دورشده‌ بوديد»؛ کتاب‌ نتيجه‌ يک‌ دوره‌ از زندگی‌ جهان‌بينی‌ و شخصيت‌ آندره‌ژيد است‌ و تکاپوی‌ او در يافتن‌ تعادل‌ روحی‌ و نيز معروف‌ترين‌ اثر اوست‌ ودر آن‌ زمان‌ (۱۹۲۷) تاثيری‌ وافر بر جوانان‌ روشنفکر باقی‌ گذاشت‌، چون‌ اثرارشادی‌ است‌ و نثر آن‌ دارای‌ قالبی‌ شاعرانه‌ و موزون‌ و شرقی‌پسند . به‌قول‌ زهرا خانلری‌ (يکی‌) اين‌ اثر «به‌ طور غيرمستقيم‌ اعتراض‌ است‌ به‌ همه‌موازين‌ اخلاقی‌ و اجتماعی‌ و مذهبی‌ و نويسنده‌ به‌ خود اندرز می‌دهد که‌ دم‌را غنيمت‌ شمرد و از زيبايی‌های‌ هر لحظه‌ بهره‌ بگيرد و از عوامل‌ مهم‌ وپيچيده‌ای‌ که‌ از شگفتی‌ها و بروز شخصيت‌ او جلوگيری‌ می‌کند، خود را رهاسازد ».
بحرينی‌ که‌ از توضيحات‌ من‌، صورتش‌ گل‌ انداخته‌ بود، انگار که‌ خستگی‌بيرون‌ رفته‌ بود.لباس‌ رنگی‌ او حکايت‌ از روحيه‌ شاد و اميدوارش‌ داشت‌:در يک‌ وجه‌ با گيتی‌ خوشدل‌ شباهت‌ دارد؛ کار پشت‌ کار و پرهيز ازحاشيه‌ و يک‌ خط‌ را دنبال‌ کردن‌.به‌ هر حال‌ اقتدا و تأسی‌ بحرينی‌ از شيوه‌ مترجمان‌ قبلی‌ در ارائه‌ ترجمه‌تکراری‌، اين‌ درس‌ را به‌ شخص‌ من‌ داد که‌ با کنجکاوی‌ بنشينم‌ و ببينم‌ کدام‌ اثريا کدام‌ ترجمه‌، در تطابق‌ و قياس‌ با متن‌ اصلی‌ بهتر است‌ و کدام‌ مترجم‌،حرفی‌ تازه‌ و زبان‌ و سبکی‌ نو اما نزديک‌تر به‌ متن‌ اصلی‌ يافته‌ است‌ و هماناکلمه‌ از آن‌ِ مردم‌ سخن‌سنج‌ و آگاه‌ است‌ يا عالمان‌ اهل‌ فن‌، که‌ قضاوتی‌ منطقی‌کنند؛ نه‌ افراد منفعل‌ و ساديسمی‌ يا عوام‌های‌ ناآگاه‌ با انديشه‌ بيمار و منفی‌!….و آنان‌ که‌ يک‌ ماهه‌ کمدی‌ الهی‌ دانته‌، آثار پائولو کوئيلو، کوری‌ (ساراماگو)يا آهستگی‌ (ميلان‌ کوندرا) را منتشر می‌کنند؛ سرانجام‌ کپی‌نويس‌ و رونويس‌ يا سرقت‌ ادبی‌ آنان‌ برملا خواهد شد ونبايد نگران‌ بعضی‌ طعنه‌های‌ حسودان‌ بود.طبعاً مهستی‌ بحرينی‌ بسيار متفاوت‌ با مترجمانی‌ خواهد بود که‌ هيچگاه‌ ازمحيط‌ زبانی‌ خود يا کشور ايران‌ دور نشده‌اند و هيچگاه‌ در محيط‌ زبانی‌ديگری‌ امرار معاش‌ و زندگی‌ نکرده‌اند و هيچگاه‌ بجز کتاب‌هايی‌ که‌ ترجمه‌کرده‌اند کتابی‌ ديگر را نخوانده‌اند و هيچگاه‌ غير از اهل‌ باند خود، افرادديگری‌ را نشناخته‌اند و هيچگاه‌ جز فرهنگ‌ لغت‌ کردی‌ يک‌ کلمه‌ به‌ زبان‌مدعی‌ ترجه‌ از آن‌، تکلم‌ نکرده‌اند .
شايد در ترجمه‌، برای‌ راه‌ خود را يافتن‌ و تمرين‌ و کسب‌ تجربه‌ و يافتن‌رموز کار و آزموده‌ شدن‌ در اين‌ حرفه‌، تن‌ آلودن‌ به‌ ترجمه‌ تکراری‌ جزوضروريات‌ کار باشد؛ لااقل‌ با اثری‌ شناخته‌ شده‌ و نويسنده‌ای‌ شناخته‌ شده‌،مترجم‌ خود را نشان‌ می‌دهد و سر گمنامی‌ را می‌شکند؛ اما اين‌ نياز را به‌ چه‌قيمتی‌ بايد برآورده‌ کرد؟ و راستی‌ کدام‌ مردم‌ بين‌ مترجم‌ جدی‌ و فعال‌ و پرکار و مترجم‌ يک‌ شبه‌ و خام‌ فرق‌ خواهند گذارد؟راستی‌ بايد به‌ کار پيگير در پس‌ پستو نشست‌ و باور چندانی‌ به‌ حرف‌های‌تفتيشی‌ و عوامانه‌ نداشت‌، چون‌ استقامت‌ ورزيدن‌ بر هدف‌ است‌ که‌ موجب‌تعالی‌ و رشد و باليدن‌ می‌شود و جهت‌ يافتن‌ انديشه‌ و انرژی‌ در راه‌ حرفه‌ای‌ وايدئولوژی‌ انتخابی می شود .پس‌ ترجمه‌ تکراری‌ فقط‌ يک‌ «سوءتفاهم‌» است‌.در آخرين‌ باری‌ که‌ او را ديدم‌ و ترجمه‌ خودم‌ از روزگار آدمکش‌ها را به‌ اوهديه‌ کردم‌؛ سرش‌ را تکان‌ داد و گفت‌: «هميشه‌ برای‌ من‌ يک‌ علامت‌ سوال‌هستی‌ !»

۵. گلی امامی – روشنک داريوش – دل آرا قهرمان
و گلی‌ امامی‌ را به‌ عنوان‌ مترجمی‌ می‌شناسم‌ که‌ هر کدام‌ از آثارش‌ يک‌ذهنيت‌و پرداخت‌ خاص دارد که البته نمی توان از ذهنيت‌ نوجوی‌ روشنک‌ داريوش‌ و دل‌آراقهرمان‌ نيز يادی نکرد ، روشنک‌داريوش‌ که‌ نخست‌ از قله‌کوه‌، پيمودن‌ را آغازيد، با «اشپربر و سارتر» خود رامترجم‌ ناميد و ذهنيت‌ و آزاديخواهی‌اش‌ او را به‌ ترجمه‌ آثاری ‌منطبق‌ بر افکارش‌ واداشت‌ و دل‌آرا قهرمان‌، که‌ او را با ترجمه‌ کيمياگر نوشته‌پائولوکوئيلو، نويسنده‌ معمولی‌ – اما رند برزيلی – شناختيم‌.ترجمه‌ای‌ که‌ با موفقيت‌ روبرو شد و دريچه‌ای‌ به‌ فعاليت‌ و تکاپو بر رويش‌گشود و يا نازی عظيما، که در کنار بهاء الدين خرمشاهی پا به اين عرصه نهاد اما زبان‌ صريح‌ و ساده‌ ترجمه‌اش‌ قابل‌ تامل‌ است‌، که براستی زبانی خوش تراش و درست دارد.

مروری بر زندگی و شعرهای فروغ فرخ‌زاد
یک پنجره برای دیدن، یک پنجره برای شنیدن

نوشته: پروفسور نعمت یلدیریم/ ترجمه: آیدین فرنگی

اشاره: گفتار حاضر بخشی است از مقاله استاد کرسی زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آتاترک ترکیه درباره شاعر سرشناس ایرانی، فروغ فرخ‌زاد. اين ترجمه علاوه بر ارائه اطلاعات کلی به خواننده‌ای که شناختی از زندگی و آثار فرخ‌زاد ندارد، به خواننده علاقمند کمک می‌کند تا از نگرش یک پژوهشگر غیرایرانی نیز مطلع شود. م.

«فروغ فرخ‌زاد» که پس از «پروین اعتصامی» مشهورترین شاعر زن ایرانی به حساب می‌آید، سال 1313 خورشیدی(1934م.) در تهران به دنیا آمده، کودکی و نوجوانی‌اش را در خانواده‌ای از طبقه متوسط می‌گذراند. پدرش «محمد فرخ‌زاد» که ارتشی بود، فرزندانش را به شیوه‌ای خاص و به گفته فروغ با دیسیپلین نظامی تربیت می‌کرد. فروغ بعد از دوره ابتدایی وارد دبیرستان «خسرو خاور» شد و پس از اتمام سال سوم متوسطه، در هنرستان بانوان نام‌نویسی کرد. او بعدها در دانشکده هنرهای زیبا نیز به یادگیری نقاشی پرداخت. این هنرها تاثیر خود را در شعر وی به جا گذاشته‌اند.

فرخ‌زاد در 16سالگی با «پرویز شاپور»، طنزنویس، – و از خویشاوندان مادری‌اش- به‌رغم مخالفت خانواده‌هایشان ازدواج کرد. پرویز 15 سال از فروغ بزرگتر بود. آندو سال 1332 به خاطر شغل پرویز به اهواز رفتند، اما زندگی زناشویی‌شان دوام چندانی نیافت و سرانجام فروغ ناگزیر شد به علت نبود تفاهم، از همسر و از پسرشان «کامیار» جدا شود.

فرخ‌زاد شعر را از 14-13 سالگی با نوشتن غزل آغاز کرد، اما هیچ یک از غزل‌های مربوط به آن سال‌ها را منتشر نساخت. فروغ که به عنوان شاعر و نقاش گام به دنیای هنر گذاشته بود، سال 1331 نخستین مجموعه شعر خود را به ویترین کتابفروشی‌ها فرستاد و بعدها با افزودن سینما به دایره علائق هنری‌اش، از سال 1337 به یادگیری فنون سینمایی پرداخت. هنر هفتم جایگاه مهمی در زندگی او دارد. فرخ‌زاد با «ابراهیم گلستان»، یکی از هنرمندان و نویسندگان به‌نام آن مقطع، در «گلستان فیلم»، علاوه بر سینما، در سایر زمینه‌های هنری نیز همکاری می‌کرد. فروغ سال 1338 برای آشنایی با پیشرفت‌های سینمایی راهی انگلستان شد و یک سال بعد، پس از بازگشت به ایران دلبستگی بیشتری به سینما نشان داد. وی در تولید چند فیلم کوتاه به همکاری با ابراهیم گلستان پرداخت و دوباره با هدف کسب تجربه‌های سینمایی بیشتر، به انگلستان بازگشت. فرخ‌زاد سال 1341 برای تهیه فیلمی مستند درباره بیماران جذامی به تبریز رفت و فیلم «خانه سیاه است» را در جذامخانه این شهر ساخت. اثر مذکور سال 1342 جایزه بهترین مستند یکی از جشنواره‌های فیلم آلمان‌غربی را به دست آورد. فروغ سال 1341 با موضوع تولید روزنامه، فیلمی را هم به سفارش روزنامه «کیهان» تهیه کرد. وی در زمینه تئاتر نیز فعالیت‌هایی را در کارنامه خود به ثبت رسانده است.

فرخ‌زاد که بعدها با گلستان در فیلم «خشت و آینه» و چند فیلم دیگر همکاری داشت، سال 1343 با سفر به کشورهای ایتالیا، آلمان و فرانسه، یادگیری زبان‌های آلمانی و ایتالیایی را جدی گرفت.

سال 1344 از طرف واحد فرهنگی یونسکو، مستندی 30 دقیقه‌ای درباره زندگی او تهیه شد و در همان سال یک کارگردان ایتالیایی زندگی فروغ را موضوع فیلم 15 دقیقه‌ای خود قرار داد.

تاثیرگذارترین شعر همه شاعران بزرگ، مرگ آنهاست؛ چندانکه گویی این آخرین و تلخ‌ترین شعر می‌تواند مفهوم آثار پیشین شاعر را رساتر کند. فروغ به تعبیر خودش زنی تنها بود که با جدایی از همسرش تنهاتر شده بود و شعر و سینما برای او حکم همراز و همراه را داشتند. وی 24 بهمن 1345 بر اثر تصادف رانندگی در 32 سالگی جان خود را از دست داد.

آثار

زندگی ادبی فروغ فرخ‌زاد را به دو دوره می‌توان تقسیم کرد: دوره نخست از سال 1331 تا 1338 و دوره دوم از سال 1338 تا 1345.

دوره نخست(1338- 1331)

در این مقطع که شاعر اقدام به انتشار مجموعه‌های «اسیر»(چاپ اول:1331، چاپ دوم با بازنگری:1334)، «دیوار»(1336) و «عصیان»(1338) کرده، آثارش تحت تاثیر مکتب رمانتیزم قرار دارد. رمانتیزم در شعر معاصر فارسی با «افسانه»ی «نیما یوشیج» آغاز شده، ضمن تکامل ادامه می‌یابد. تاثیر رمانتیزم غرب بر نیما و شاعرانی که با تاثر از وی به این راه ادامه دادند، به وضوح مشخص است. انزوا در مفهوم «جدائی از جامعه و خلوت‌گزینی»، «رها کردن فعالیت‌های اجتماعی و پناه بردن به طبیعت» و نیز «تنهائی» در افسانه نیما جلوه یافته. افسانه از یک منظر مانیفست شاعر رمانتیک ایرانی محسوب می‌شود. پس از انتشار افسانه، «پرویز ناتل خانلری»، «فریدون توللی» و «احمد گلچین معانی»، از شاعران معاصر، به سرودن شعرهای رمانتیک پرداخته‌اند. آزادمنشی، تشخص و احساساتی بودن، سه شاخصه مهم رمانتیزم محسوب می‌شود. «ویکتور هوگو» و طرفدارانش رمانتیزم را به عنوان مکتب هنر و شخصیت آزاد پذیرفته‌اند. هنرمند رمانتیک به خواسته‌های درونی خود اهمیت بسیاری داده، به بیان امیال و مسائل روحی‌اش می‌پردازد.

اسیر

در کتاب اسیر، شاعر جامعه را به زندان و خود را به اسیر تشبیه کرده، عقیده دارد فقط با عشق می‌توان از میان دیوارهای ضخیم این زندان به رهایی دست یافت. «عصیان»، یکی از شعرهای این دفتر، به دلیل تشریح دشواری‌ها و مسائل زندگی فروغ، یکی از بهترین‌ نمونه‌هایی است که شاعر در آن به بازگویی دردهایش پرداخته. وی در این شعر خود را مثل پرنده‌ای می‌داند که اسیر قفس زندگی و دیدگاه‌های سنتی شده، اما همواره در حال تلاش برای رسیدن به آزادی است.

شاعر در این دفتر بی اعتنا به ارزش‌های اجتماعی، رسوم و ساختار سنتی جامعه، به عنوان یک زن، احساسات دوره جوانی خود را بدون ابهام و با صراحت روایت کرده. شعرهای اسیر بیشتر تحت تاثیر ناکامی‌های زندگی شخصی شاعر، بخصوص رابطه زناشویی کوتاه‌مدتش، فشارها، ناامیدی‌ها و تنهایی‌ها نوشته شده. در این مجموعه فروغ با کنار گذاشتن قواعد مستقر، موفق شده مضامین، ترکیب‌ها و واژه‌هایی را به کار ببرد که تا آن زمان هیچ یک از شاعران زن ایرانی از آنها استفاده نکرده بودند. سراینده دفتر اسیر در جستجوی چیزی است که تعریف یا شناخت کاملی از آن در ذهن ندارد. او با هدف رهایی از چنگ دیوارهای سیاه و حصارهای تنگ، در پی پنجره‌ای است و برای دست‌یابی به این پنجره بی‌وقفه تلاش می‌کند. فروغ در برخی شعرهای دو دفتر نخست، از شاعران زن آمریکایی‌ای که آن موقع تعدادی از آثارشان به فارسی ترجمه شده بود، تاثیر پذیرفته.

نامانوس بودن فضای اسیر باعث شده برخی گروه‌ها به خاطر عصیان شاعر علیه سنت‌ها، بی‌اعتنایی‌اش به سبک زندگی کلاسیک و نیز به دلیل منطبق نبودن این شعرها با سنت‌های اخلاقی و قواعد اجتماعی ایران، نقدهای تندی را علیه آن ابراز کنند.

دیوار

در این دفتر که انتشار آن با نقدهای شدید سنت‌گرایان و طرفداران شعر کلاسیک همراه شد، شاعر احساسات ظریف و دنیای درونی یک زن را روایت کرده، حین تشریح تنهائی، تشویش، ناتوانی، کابوس‌ها و رویاهایش، روحیه‌ای عاصی از خود نشان می‌دهد. برخی شعرهای این کتاب در ردیف شعرهای مجموعه نخست شاعر قرار می‌گیرد. «عشق» موضوع غالب شعرهای این دفتر است و نمادهای «تاریک» و «شب» که در شعر فرخ‌زاد بسیار به کار رفته، در این مجموعه نیز بارها تکرار شده.

عصیان

در مجموعه عصیان، شاعر با بهره‌گیری از تجربه‌های پیشین می‌کوشد به فضایی ویژه دست بیابد. در این مجموعه شاعر از تنهایی، جدایی، سرگشتگی، اضطراب، خستگی و ناتوانی شکایت کرده، در برابر تنگناها، تاریکی و اندوه بیرق عصیان علم می‌کند. انتشار دفتر عصیان نشان داد که فروغ در دنیای شعر گام به راهی بی‌پایان گذاشته است.

فرخ‌زاد در این دفتر با توجه به متون کتاب‌های مقدس، بخصوص بخش مربوط به آفرینش انسان و سرکشی شیطان و نیز با تامل روی آثار آندسته از شاعران شرق و غرب که پیشتر به این موضوع پرداخته‌اند، احساسات خود و مقوله عصیان شیطان و نافرمانی انسان را به صورت پرسش‌هایی مطرح کرده، اما سرانجام وقتی این سوال‌ها بی‌پاسخ می‌ماند، با تسلیم شدن در برابر خداوند، خواستار بخشش گناهانش می‌شود. در عصیان، خلاف آثار دیگر فروغ که عشق موضوع اصلی آنهاست، مرگ‌اندیشی بیش از سایر موضوعات جلب توجه می‌کند؛ چندانکه رفته – رفته اندوه مرگ بر روح شاعر سایه می‌افکند. در قیاس با دو دفتر قبلی، در این اثر با مفاهیم احساساتی و رمانتیک کمتری روبرو هستیم، اما شرح سفر به سرزمین‌های واقعی یا رویایی که یکی از ویژگی‌های شعر رمانتیک محسوب می‌شود، در این کتاب سهمی قابل توجه را به خود اختصاص داده است.

در حالت کلی شعرهای فروغ فرخ‌زاد آثار نویسنده فرانسوی «جورج ساند»(George Sand/ 1876-1804م.) را به یاد می‌آورد. اولین رمان‌های ساند، احساساتی، عاشقانه و رمانتیک بودند، اما وی بعدها با گرایش به مقوله‌های اجتماعی، اقدام به خلق آثار جدی‌تر می‌کند. ساند خواستار برابری کامل حقوق و آزادی‌های زن و مرد بود و در آثارش از این منظر مطالب جسورانه‌ای را می‌توان مشاهده کرد.

دوره دوم(1345-1338)

شعرهای فروغ در دو مجموعه آخرش از سبک خاص وی روایت دارند. وی که در این دو دفتر از شاعران متقدم و معاصر تاثیری حداقلی گرفته، در مسیر رشد خود به مقوله‌های فلسفی و اجتماعی گرایش پیدا کرده، این گرایش را در شعرهایش بازتاب می‌دهد.

تولدی‌ دیگر

فرخ‌زاد که اواخر دوره نخست شاعری تحولات روحی مهمی را تجربه می‌کرد، پس از انتشار چهارمین مجموعه شعرش، «تولدی دیگر»، ناخرسندی خود را از انتشار کتاب‌های پیشین اعلام کرد و آنها را محصول احساسات غیرعمیق دوره جوانی دانست. حادثه فوق یکی از مهم‌ترین نقاط عطف در بین پیروان سبک نیما به حساب می‌آید.

تولدی دیگر از نظر مضمون با سه کتاب پیشین شاعر کاملا متفاوت است؛ گویی او در این دفتر به فروغی دیگر بدل شده؛ فروغی که دیگر اسیر نیست، هیجان‌هایش جای خود را به آرامش داده‌اند و در عشق به پختگی دست یافته. وی در این مجموعه با عبور از دیوار هوس‌های پیشین و آرزوهای فریبنده، مرحله دوم زندگی ادبی خود را آغاز می‌کند. به‌رغم ضعف برخی شعرهای این دفتر، تعداد قابل توجهی از آثار موجود در آن زیبا و ماندگار هستند.

تولدی دیگر هم در کارنامه فرخ‌زاد و هم در تاریخ ادبیات معاصر فارسی به دلیل مضمون، طرز تفکر، واژه‌‌ها و اوزان به کار رفته، اثری کم‌نظیر، عمیق و شاعرانه محسوب شده، برخی شعرهای آن بین نمونه‌های عالی شعر مدرن فارسی قرار می‌گیرد. در این اثر که شاعر با عبور از خود، پنجره‌ای رو به جهانی دیگر می‌گشاید، بسیاری از شعرها در قالب‌های مدرن نوشته شده، از نظر زبانی به زبان گفتار نزدیک می‌شوند. مضمون، تصویرها و ترکیب‌های موجود در برخی شعرهای این کتاب، برای اولین بار توسط فروغ وارد دنیای شعر فارسی شده. تولدی دیگر که نام آخرین شعر این دفتر است، یکی از دلایل جدایی شاعر از سبک قدیمی شعرهایش و سند ورود او به جمع پیشگامان بزرگ شعر معاصر ایران قلمداد می‌شود. او با این اثر به سبکی نو در عرصه شاعری دست یافته و گودالی را پشت سر می‌گذارد که امکان صید هیچ مرواریدی از آن وجود ندارد.

ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد

آخرین دفتر شعرهای فروغ از نظر شکل، زبان، تاویل‌پذیری و قدرت بیان، در جایگاهی بالاتر از سایر آثار وی قرار دارد. زبان اختصاصی او که در این مجموعه نیز در موقعیتی بسیار نزدیک به زبان گفتار قرار گرفته، با تلفیق سادگی و قدرت بیان، امتیازی خارق‌العاده برای کتاب محسوب می‌شود. هر هنرمند بزرگی صاحب اثری است که در قیاس با سایر آثار وی در رتبه‌بندی بالاتری قرار می‌گیرد؛ اثری که دیدگاه‌ها و باورهای اصلی هنرمند در آن به شکلی کامل و دقیق‌تر بیان شده. ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد از این منظر مهم‌ترین و تاثیرگذارترین دفتر شعر فرخ‌زاد به حساب می‌آید؛ دفتری که شعرهای آن به‌غایت صمیمانه نوشته شده‌اند.

در این مجموعه شاعر که دریافته دیگر نمی‌تواند به برخی آمال خود دست بیابد، مدام از شب، تاریکی و از جنازه‌ها سخن می‌گوید. او با صدایی بلند به جستجوی خاطره‌هایش پرداخته، با تعبیرهایی تاثیرگذار و زبانی مدرن و پراحساس، به روایت مغلوبیت انسان در برابر زندگی می‌پردازد. شعر ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد که در عین حال از بار اندیشگی بالایی نیز برخوردار است، با واژه‌های «من»، «تنهایی» و «سرد» آغاز شده، با اشاره به مفهوم زمان ادامه می‌یابد؛ زمانی که در این شعر روز اول دی‌ماه است.

* پروفسور نعمت یلدیریم/ استاد کرسی زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه آتاترک ترکیه

منبع: atürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi

Sayı: 12. (1999……………………

آخرين نغمه


عفت ماهباز

منبع >کانون زنان ایرانی
گل شکفته ز طوفان نپژمرد در باد در اين بهار شکوفان روم به قله ايی دور هر آنچه بادا باد کسی که سر نکند خم به دامن افلاک از اين بتان زمينی چه بيم دارد و باک گل شکفته ز طوفان نپژمرد در باد

efatmahbas@hotmail.com

طرف های عصر، هنوز می شد سرخ برگ های پائيز را بر تن درختان ديد و روی زمين زير پا له شان نکرد. در بارانی نرم و نازک به آنجا رسيديم .بيمارستان و يا خانه ايی در مرکز لندن، مکانی ديگر برای ژاله شاعر، که به کولی بودن، خو گرفته بود.:

می پرسی از من اهل کجايم؟ من کولی ام دوره گردم. پرورده ی اندوه و دردم .

ديدار ژاله شاعر آنهم در بستر بيماری کار دشواری است. با ژاله و شعرهايش در زندان آشنا شدم. اين شانس را داشتم در ديدارهای دوستانه، با او هم سخن شوم. در آستانه اتاق چارچوب چهره ايی می گفت که ژاله است اما انگار با کسی ديگری روبرو شده ايم. از آنهمه شادابی چند ماه پيش در چهره اش، ديگر خبری نبود. با ناهيد و با ترديد، به سويش می رويم. ژاله خاطره های دورش را به ياد می آورد . ما به گذشته نزديکش تعلق داشتيم ، طبيعتا ما را نشناخت پسرش بيژن چای تعارف کرد. هنوز نشسته بوديم که صبا آمد فضای نا آشنايی شکست. در چهره اش دنبال ژاله ی آشنا گشتم. پيدايش کردم. چشمان خورشيد وارش مثل دوگوی درخشان هنوز از زندگی می درخشيد!

گفتم: چشم تان مثل خورشيده مثل دوگوی رازدار خنديد و گفت شعر ميگی يا منو در اين حالت مسخره می کنی ؟ خنديدم: معلومه که راست ميگم ناهيد با نگاهی پر ازمهر به او، خندان گفت: عفت راست می گه اما آخه ژاله جون اين دختر هم شعر می گه گفتم نه نه، من شعر نمی گم اسمش را می گذارم، چيزی بنام شعر ، چون شاعر بودن کار هر کسی نيست . مقدمه کوتاه نوشته مريم حسينخواه را برايش خواندم . گفتار ما اينگونه آغاز شد .گرم شد و دور شد از واقعيت و يادمان رفت که به عيادت مريضی آمديم. ژاله از رفتن به خانه اش با حسرتی دور حرف می زد و با ترديد و پوشيده سخن از رفتن به کوچی ديگر می گفت!

گفتم: شما را که غمی نيست هميشه در ياد ها زنده هستيد ميدانيد اولين بار کجا باشما آشنا شدم؟ در سلولی در اوين در فروردين ۱۳۶۳

دوباره خورشيد چشمانش درخشيد سراپا گوش شد و رفتن فراموش.

گفتم همان روزهای اولم به سلول، فردين مدرسی** زمزمه گر شعرهايتان بود. او برايم از ژاله اصفهانی شاعر زنی حرف زد که شعرهايش بوی اميد و زندگی در آن روزهای نااميدی به درون زندان می کشيد. فردين در هنگامه درد و شکنجه، شعرهای شما تسکين و پناه يش می شد. شعر را برايم در کاغذ پاره ايی کوچک سيگار که در جايی مخفی کرده بود، نوشت تا اين سرود را به خاطر بسپارم.

بشکفد بار دگر لاله ی رنگين مراد، غنچه سرخ فروبسته دل باز شود من نگويم که بهاری که گذشت آيد باز، روزگاری که به سر آمده، آغاز شود. روزگار دگری هست و بهاران دگر.

……**********..

شاد بودن هنر است، شاد کردن هنری والاتر ليک هرگز نپسنديم به خويش، که چو يک شگلک بی جان شب و روز، بی خبر از همه، خندان باشيم. بی غمی عيب بزرگی است، که دور از ما باد!

****************

شاد بودن هنر است، گر به شادی تو ، دل ها دگر باشد شاد. زندگی صحنه يکتای هنرمندی ماست. هر کسی نغمه خود خواند و از صحنه رود. صحنه پيوسته به جاست. خرّم آن نغمه که مردم بسپارند به ياد.

. در سال های بعد درون ديگر سلولها و يا بند و هوا خوری زندان، شعر هايتان را روی ديوارها خواندم و يا خود نيز نوشتم. اين گفتار ژاله را بيشتر بر سر شوق آورد . صبا شعر شاد بودن ژاله را که روی ديوار خيابانی در شهر لنگرود به صورت شعاری نوشته بودند، و او آن را در فيلمی ديده بود، گفت. همه روح و جانش در وجد بود. ما نيز همراه او در وجد. انگار فراموش کرده بوديم که او در بستر بيماری است درد دارد.از او دل نمی کنديم. ژاله چشمان خورشيدی اش می درخشيد هنوز وقتی که خواند آخرين شعر و نغمه اش را*

گل شکفته ز طوفان نپژمرد در باد

در اين بهار شکوفان

روم به قله ايی دور

هر آنچه بادا باد

کسی که سر نکند خم به دامن افلاک

از اين بتان زمينی چه بيم دارد و باک

گل شکفته ز طوفان نپژمرد در باد

بر کاغذی تند و تند آنچه او خواند، نوشتم ، تکرارش کرد. برايش خواندم . تصحيح اش کرد. متحير اين همه هوش و حافظه او بودم. اينکه مغزش چقدر دقيق تا اين لحظات آخر کار می کند : من از هر وقت ديگر، بيشتر امروز هوشيارم.

به بيداری پر انديشه ام

در خواب بيدارم

زمان را قدر می دانم

زمين را دوست می دارم …. ديروقت بود بايد می رفتيم او می خواست بيشتر به ديدارش برويم . نمی دانم در نگاهش، آن دو گوی خورشيد گون، چه بود و چه گفت که ميخکوب زمين شدم پايم از من اطاعت نکرد بروم . آن نگاه شايد می گفت :

پرندگان مهاجر در اين غروب خموش

که ابر تيره تن انداخته، به قله کوه

شما شتابزده راهی کجا هستيد

کشيده پر به افق، تک تک و گروه گروه؟ ….. پرندگان مهاجر دلم به تشويش است

که عمر اين سفر دورتان دراز شود

به باغ، باد بهار آيد و بدون شما

شکوفه های درختان سيب باز شود

و يا شايد از منظری ديگر می پرسيد

آيا من از دريچه اين غربت

بار دگر برآمدن آفتاب را

از گرده فراخ تو خواهم ديد؟

آيا تو را دوباره توانم ديد؟

به سختی راه رفته را بازگشتم، دوباره تن خسته، درد کشيده از شصت سال زندگی در غربت، را تنگ در آغوش گرفتم بر دو گوی درخشان چشمش بوسه نهادم. با نمی از اشک، چشم در چشمش گفتم شما که نبايد نگران باشيد. شما هيچوقت نمی ميريد. شما هميشه زنده ايد. «خرّم آن نغمه که مردم بسپارند به ياد»

هفته ای بعد از آن روز بود که ژاله اصفهانی، شاعر نامدار ايرانی، (۵ شنبه ۲۸ نوامبر) در همان اتاق در بيمارستانی در لندن درگذشت. اشعارش را برای آيندگان باقی گذاشت. اشعاری که سرشار از لطافت و روحی زنانه است. از همان آغاز ژاله در شعر گفتن ، سبک خاص خود را دنبال کرد. شاعری که همه عمر شاعرانه و با شعر هايش زيست در هر سرايطی شاعر ماند . در لحظات آخر حيات هم ، شاعرانه در حالی که اشعارش را که و حاصل همه عمرش بود را در گوشش زمزمه می کردند، جهان را ترک کرد : به گذشته ام می انديشم و به شعرم که اگر نمی بود من نمی بودم

**********.

تمام عمر دويديم ،عاشقانه دويديم

پی اميد بزرگی پی رهائی تامی .

ژاله خسته از مرزهای مسدود و نگرشهای محدود ، خسته از تنگ نظريهای دوران خويش بود اينگونه بود که شاعر اميد و رهايی، پرنده مهاجر شعر ايران، بعد از شصت سال زندگی در غربت، با جهان برای هميشه وداع گفت:

مرا بسوزانيد

و خاکسترم را

بر آبهای رهای دريا بر افشانيد،

نه در برکه،

نه در رود:

که خسته شدم از کرانه های سنگواره

و از مرزهای مسدود.

ژاله در ارامشی در خور دست در دست دوستان و کنار فرزندانش درگذشت . امروز همه می پرسند

کچايی تو؟

از کدام پرنده

کدام پروانه

از کدام درخت

از کدامين ستاره بپرسم کجايی تو

کجايی؟

*

ژاله اصفهانی که نام اصلی اش، مستانه سلطانی در سال ۱۳۰۰ شمسی در شهر اصفهان به دنيا آمد. اولين شعرش را در هفت سالگی سرود او در سيزده سالگی نام خود را به ژاله تغيير داد نخستين مجموعه شعرش با عنوان گل های خودرو در سن۲۲ سالگی منتشر کرد.. در ۲۵ سالگی به اتحاد جماهير شوری مهاجرت ، در مسکو مدرک دکترا گرفت در سال ۱۳۵۹ بعد از انقلاب به ايران بازگشت اما اين باز گشت ديری نپائيد او اين بار مجبور شد که به لندن مهاجرت کند.

اشعار منتشر شده ژاله اصفهانی : ۱ـ گل های خود رو ، تهران ۱٣۲۴ ۲ـ زنده رود ، مسکو، ۱٣۴۴ ٣ـ زنده رود ، چاپ دوم، تهران ۱٣۵٨ ۴ـ کشتی کبود، تاجيکستان، ۱٣۵۷ ۵ـ نقش جهان ، مسکو، ۱٣۵۹ ۶ـ اگر هزارقلم داشتم ، تهران، ۱٣۶۰ ۷ـ البرز بی شکست ، لندن ، ۱٣۶۲ ٨ـ البرز بی شکست ، چاپ دوم، واشينگتن،۱٣۶۵ ۹ـ ای باد شرطه ، لندن ، ۱٣۶۵ ۱۰ـ هر گل بويی دارد: ترجمه‍ ی اشعارخارجی به قارسی، لندن ۱٣۶۵ ۱۱ـ خروش خاموشی، سوئد، ۱٣۷۱ ۱۲ـ سرود جنگل، لندن، ۱٣۷۲ ۱٣ـ ترنم پرواز، لندن، ۱٣۷۵ ۱۴ـ موج در موج ، تهران، .۱٣۷۶ مجموعه ای از شعرهای او در سال ۱۳۴۴ با عنوان «زنده رود» در مسکو منتشر شد.و همچنين گزيده ای از اشعار او هم با نام پرندگان مهاجر Migrating Birds به زبان انگليسی انتشار يافته است. مجموعه ای از شعرهای او در سال ۱۳۴۴ با عنوان «زنده رود» در مسکو منتشر شد.ساير آثار او: ـ نيما يوشيج، پدر شعر نو. ـ عارف قزوينی: شعر و موسيقی مبارزش.ـ ترجمه‍ی چند نمايشنامه از زبان آذری آثار تحقيقی و تطبيقی در باره شعر معاصر ايران، افغانستان و تاجيکستان ـ سايه های سال، خاطرات.

ژاله بعد از پروين اعتصامی اولين زنی بود که کتاب شعرش را که اشعارش را در دوران دبيرستان سروده بود، به چاپ رساند. شصت‌ سال پيش در نخستين کنگره‌ی نويسندگان ايران به رياست ملک‌الشعرای بهار و با شرکت فروزانفر و صادق هدايت و بسياری ديگر ،. ژاله‌‌ی اصفهانی، بعنوان يک زن شاعر يکی از شرکت‌کنندگان در اين کنگره بود.

در ژوئن ۲۰۰۲ در کنفرانس سالانه بنياد پژوهشهای زنان که در کلورادو برگزار شد، ژاله اصفهانی بعنوان زن برگزيده سال انتخاب شد.

** فردين (فاطمه )مدرسی، از اعضای مرکزی سازمان مخفی حزب توده که در سال ۱۳۶۱ به همراه کودکش دستگير و بعد از تحمل شکنجه های سخت و زندانی طولانی در ۶ فروردين ۱۳۶۸ در اوين اعدام شد

اشعار اين نوشته بر گرفته از کتاب شکوه شکفتن است.

گویا نیوز

……………………………………………………………………………………………………………………………….

الهه های ایران باستان

الهه های  مورد پرستش در اساطیر سومری:

بابا  یا  بی بی        الهه ی فراوانی و باروری و پاکی و آرامش

بائو                       الهه ی بافنده ی تار و پود در گلیم و قالی

نین گیر سو         ایزد شیر,  اژدها وش و درخشان ,  کوره ی آتشین

ایشکور               ایزد رعد و زراعت

الهه  و ایزدان  مردم  آرانتا  که  منطقه ای در جیرفت  کرمان در قسمت شهداد بوده:

بابا یا همان بی بی       الهه  فراوانی  و باروری و پاکی و آرامش

ایشکور                        ایزد رعد و زراعت

نین گیر سو                  ایزد شیر, اژدها وش و درخشان,  کوره ی آتشین

انساگ                         ایزد بافندگی

در کیش  که  نام  قدیمش  دیلمون  بوده  و آرانتا  که منطقه ای در جیرفت  در قسمت   شهداد  بوده,   انساگ  ایزد  بافندگی  مورد پرستش  بوده  است.    اما در سومر بائو  الهه ی  بافنده ی  تار و پود  مورد پرستش بوده است.

سپنته آرمیئتی  به  معنای  پاک و آرام ,  الهه ی اوستایی  یعنی سپندارمذ  یا  اسفند است و همخوانی  با بابا  یا همان  بی بی به معنای پاک و آرام ,  الهه ی فراوانی و باروری  سومری دارد.

سپنته آرمئیتی  چهارمین  امشاسپند  در دین  زرتشت   است,  که در پهلوی  سپندار مذ  گفته  شده .

امشاسپند  به  معنای  جاودانان مقدس  یا  نامیران فزونی بخش  است.

سپندار مذ  به معنای  گستراننده,  مقدس,  فروتن  و نماد زمین  است.

زمین  نماد عشق است.  زیرا  با  فروتنی ,  تواضع  و  گذشت  به  همه عشق  می ورزد.  زشت  و زیبا را به  یک  چشم  می نگرد و همه را  چون  مادری  در دامن  خود  پناه  می دهد. به  همین  دلیل  در فرهنگ  ایران  باستان  اسپندار مذگان  را به عنوان  نماد  عشق  می پنداشتند.

 و در ایران  باستان  روز  پنجم  از ماه دوازدهم   که  با  گاه شمار امروزی  بیست و نهم بهمن ماه  استروز عشق  نامیده  شده  و در این  روز مردان  به زنان  و دختران  و زنان  به مردان هدیه می دادند.

  • آناهیتا و آبانگان

ویژگی های   ظاهری  آناهیتا  در اوستا:

1.  زنی جوان

2.  خوش اندام

3.  بلند بالا

4.  دارای چهره  سفید و  بازوان  سپید

5. اندامی برازنده

6. کمر بند تنگ  به  کمر  بسته

7. به جواهر آراسته

8. طوق زرین بر گردن

9. گوشواره چهار گوش در گوش

10. بالا پوش زرین و پر چین

11. دارای کفش های درخشان

ویژگی های  شخصی  آناهیتا:

1.  نیرومند

2.  خردمند

آناهیتا الهه  عشق  و باروری  است  زیرا از وجود  او چشمه ی  حیات  می درخشد  و درست  به  همین علت است  که  او را  مادر خدا هم می نامند.چرا که  او در بلندترین  نقطه ی  آسمان  قرار دارد و کارش  پاک  کردن نطفه ی  مردان  و آماده  کردن  زهدان  زنان  برای  زایش  است.

او  دارای  یک  ارابه  است  که  دارای  چهار اسب  سفید  به  نشانه های  زیر است:

1.  ایزد  ابر

2.  ایزد  باران

3.  ایزد  برف

4.  ایزد  تگرگ

آناهیتا  یکی  از  تابناک  ترین  چهره ها  و  کارآمد ترین  نقش ورزان  است  و خدایی  است  که  بسیاری  را به  خود  جلب  کرده و هنوز در هندوستان  پیروانی  دارد.

سرود زیبا  ویژه ی  نیایش و ستایش آناهیتا  از اوستا:

 اوست  برومند ی  که  در همه  جا   بلند آوازه  است.  اوست  زورمندی  که از  کوه هکر  به  دریای  فراخ  کرت  ریزد .  من_ اهورا مزدا_ او را به نیروی خویش,  هستی  بخشیدم  تا  خانه  و روستا  و شهر و کشور را  بپرورم  و پشتیبان  و پناه بخش  و نگاهبان  باشم .”

در  جشن  آبانگان  یعنی  روز دهم  آبان  زرتشتیان  مانند  سایر جشن ها  به  آدریان ها  و بعد  به  کنار جوی ها  و نهر ها  رفته  و با  خواندن  اوستای آبزور که بخشی از اوستا  است  توسط  موبد ,  اهورا  را  ستایش  می کردند  و در خواست  آب  و نگهداری  آن را  نموده  و  شادی  می کردند.

کلام  اهورا مزدا  به  پیام آورش  زرتشت:   ” نخست  به  آب  روی  آور و آرزوی  خویش  را از آن بخوا ! “

یک نمونه از سروده های پرستشی برای آب:  ” به  چشمه ی  آب,  به گذرهای  آب,  به کوههایی که از بالای آنها آب جاری است و به دریاچه ها و استخرها درود  فراوان می فرستیم. “

در ایران  امروز  نیز  آب  ارزش  بسیار دارد.  برای نمونه :

1.  وقتی  آب  به زمین  میریزد,  آن  نشانه ی روشنایی  است.

2.  پشت  سر مسافر آب می ریزند  تا  سفرش  بی خطر انجام  پذیرد و زود  برگردد.

3.  آب  نطلبیده,  مراد  است.

در پایان  دو سرود زیبا  ویژه  نیایش  و ستایش آب از اوستا:

” ای  آب  ستوده,  به  من  بزرگترین دارش ها _نعمت ها_   تن  و اندام  درست  ارزانی  دار. ای آب  ستوده,  به  من  خواسته ی  فراوان  ببخش,  گله  و رمه ی  گوناگون و فرزندان  دلیر همان  گونه  که  پیش از من به کسانی  که از تو خواستند  بخشیدی.”

” آب ما, از آن  بد اندیش , بدگو ,  بدکردار  نیست.  آب  ما  از  آن  کسی که  دوست ,  کار کن  ,  همراهان  و  خویشان  را  بیازارد  نیست.”

واژه  جشن  از کلمه  یسنه اوستایی  آمده  و به معنای  ستایش کردن  است.

در فرهنگ ایران باستان  بر پایی  جشن از جایگاه  ویژه ای  برخوردار بوده و دارای نشان های زیر است:

1.  اندیشه  بلند  ایرانی

2.  طبع  ظریف  ایران

در حاال  حاضر  نمونه های  بسیار اندکی از آن  جشن ها بجای  مانده  است.

دلایل  نابودی  بسیاری  از آنها :

1.  جبر زمان

2.  تعصبات  بسیار

هدف  از برپایی  این  جشن  در ایران  باستان  به  دلایل  زیر بوده  است:

1.  ستایش  پروردگار

2.  گردهمایی  مردم

3.  سرور و شادمانی

4.  دهش  و  بخشش  به  تهیدستان

این جشن ها دارای برنامه های  زیر بوده اند:

1. برنامه ی  آغازین  که در آن  سرودهایی  از اوستا و  آفرین نامه  خوانده  می شد.

2.  برنامه ی اصلی  جشن

جشن ها ی ایران  باستان  سه  گونه  بودند:

1.  جشن های   سالیانه

2. جشن های   ماهیانه

3.  جشن های   دیگر

یکی  از جشن های  ماهیانه ,  جشن آبانگان  است و در گاه  شمار امروزی  دهم آبان  می باشد. برای  ریشه یابی  بر پایی  این  جشن  می بایست  به نکاتی  اشاره کرد.

آب

آب  جمع  کلمه  باران است  و نام  آن  به  زبانهای  زیر:

1.  اوستا و پهلوی     آپ

2.  سانسکریت         آپه

3.  فرس هخامنشی   آپی

و عنصر  آب  مانند  آتش,  خاک,  هوا  در ایران  باستان  مقدس  است  و آلودن آن  کاری  زشت  و  دور از اخلاق  نیک  کرداری  بوده  و برای هر کدام از عناصر  یاد  شده  فرشته ای  مخصوص  تعیین  شده  است.

نام  فرشته ی آب  به زبانهای زیر:

1.   زرتشتی       برز یزد 

2.   پهلوی          آبان

3.  اوستا            اپام نپات 

آبان  در وداها  به  نام  اپام نپات  به  معنای  خدای  آب  است. نام  دیگر  آبان , اردوی سور ان هیته  است.   اردوی  به  معنای  رطوبت,   سور به معنای  سرور و  ان هیته  همان  آناهیتا  به  معنای  پاک و نا آلوده  است و در کتیبه اردشیر دوم هخامنشی  به نام  آناهیتا آمده است  و در اواخر هخامنشی در کنار هرمزد _ مهر_ نامش ذکر شده است. آناهیتا شخصیتی  بسیار با ارزش و برجسته است . او ایزد بانوی آب است .  قدمت ستایش او به قبل از زرتشت می رسد.

ویژگی های  آبان:

1.  آبها  را  پخش  می کند.

2.  نیرومند  و  بلند  قامت  است.

3.  دارای ارابه ایی  تند  رو  است.

4.  نشان  اهوره  به  معنای  سرور و خدای  آب  به او دادند.

5 .  مانند  امشاسپندان  درخشان  است.

نقش شهداد  در حفاری های  شهداد در جیرفت کرمان کشف شده است. این  نقش  بر روی  یک  درفش  فلزی است  که  مربوط  به هزاره  سوم  پیش از میلاد  است. این درفش از لحاظ  باستان شناسی شیء  منحصر به فرد بوده و مربوط به مناطق  قبل از تاریخ  ایران است  و اهمیت  آن  به  قدمت و شکل و ساخت  آن  میباشد. این درفش هدیه ای  بوده به معبد یک الهه  و در هنگام مراسم مذهبی بکار می رفته.

نقش روی درفش مجلسی است که الهه ای برروی صندلی نشسته و سه زن  یا سه  ندیمه  در اندازه های مختلف روی زمین  روبروی او نشسته اند.

نام  این الهه  بابا  است که  در روایات محلی این نام به صورت بی بی باقی مانده است. بابا  به  سومری به معنای  پاک و آرام است و در اساطیر سومری  بابا  بانوی فراوانی و حامی باروری افراد و جانوران است. همسر بی بی نین گیر سو نام دارد. نین گیر سو به  معنی  ایزد شیر, اژدها وش و درخشان , کوره ی آتشین  است. جشن سال نو مردم  لاگاش  سومر مقارن با  جشن اسفندگان  بوده  که در واقع  جشن ازدواج  مقدس  بین  بی بی و نین گیر سو  است.

آناهیتا در زبان اوستایی، نام یک پیکر کیهانی (هندو-)ایرانی است، که ایزدبانوی ‘آب‌ها’ (آبان) پنداشته وستوده می‌شود و ازین رو با نمادهایی چون باروری، شفا و خرد نیز همراه است.

آناهیتا، اَناهید یا ناهید نام ایزدبانوی آب و باران و باروری در مذاهب ایران باستان است. بسیاری از ویژگی‌های این ایزدبانو با ایشتار نزدیکی دارد که مورد پرستش اقوام سامی، از جمله بابلیان، بود. هر دوی این ایزدان به سیارهٔ ناهید (زهره) مربوط‌اند. به احتمال زیاد «اردویسور آناهیتا» نیز چون «میترا» از ایزدانی بود که پیش از پیدایش زرتشت، توسط مردم ایران و نواحی اطراف – ولو به نام‌های دیگر – مورد ستایش قرار می‌گرفت.

آناهیتا ظاهراً با جنگاوری نیز مربوط بوده‌است و باور بر این بود که جنگاورانی را که به پیشگاه او نذر کنند، یاری می‌دهد. در دوران ساسانیان این الهه به یکی از الهه‌های مورد پرستش ایرانیان قرار گرفت.

با وجود دیرینگی و نفوذ پرستش «میترا» در ادوار پیش از ظهور زرتشت، بعدها این ایزد در میان ایرانیان تا اندازه‌ای به فراموشی سپرده شد. اما در مقابل چنین جریان فکری و دینی، «ناهید» چنان مقامی در باورهای ایرانیان به دست آورد که نه تنها پرستشگاه‌های بسیار زیاد و مجلل و باشکوهی از او می‌بینیم، بلکه تندیس و نمادهای این زن ایزد در اینجا و آنجای این سرزمین پهناور به جا مانده‌است. آناهیتا نام یک پرستشگاه در شهر تاریخی و ویران شده بیشابور (مربوط به دوره ساسانیان) در غرب کازرون نیز می‌باشد.در اساطیر ایران مزید بر آناهیتا که یشت پنجم مختص ستایش اوست در اساطیر از خدایی به نام اپام نپات (زادهٔ آب) به عنوان پاسدار آبها یاد می‌شود. از اپام نپات در اوستا یسنا ۱ فقرهٔ ۵، یسنا ۲ فقرهٔ۹۵، زامیاد یشت فقرهٔ ۵۱و۵۲ یاد شده‌است.

از میان پرستشگاه‌های ناهید، نیایشگاه‌های همدان، شوش و کنگاور که ویرانه‌های آن هنوز پابرجاست، از همه مجلل‌تر بوده‌اند.

منبع > ویکیپدیا

میترا و مهرگان

مهر و مهرگان یکی از کهن ترین یادگارهای هزاره های گمشده، با سرگذشتی پرماجرا است. خوشبختانه به سبب حضور فعال «میثرَه» یا «میترا» در فرهنگ هند و رخنه ی میترا به بیرون از مرزهای ایران، شناخت ما از او کمی بیشتر از چیزی است که از «مهر یشت» به دست می آوریم.

میترا پیش از زرتشت

میترا پیش از زرتشت یکی از بزرگ ترین خدایان هند و ایرانی بود. پرشوری کار میترا از زمان های بسیار تاریکی که از آن جز افسانه چیزی بر جای نمانده است آغاز می شود. از زمانی که ایزد هوم، نگهبان گیاه هوم، به وسیله ی میترا و به کمک «وَرونَه» و دیگر خدایان هند و ایرانی کشته می شود. سهم او از کشته او شیره ی اوست، که به زمین می پاشد و انواع گیاهان و جانوران از این شیره پدید می آیند. در حقیقت با این افسانه، انسان هند و ایرانی بخشی از آفرینش را با میترا در پیوند می داند.
یکی دیگر از کارهای سودمند میترا، کشته شدن گاو به دست اوست. زیرا از جریان خون گاو بر زمین، بر برکت و سرسبزی افزوده می شود و یا به روایت دیگر، انواع گیاهان و جانوران از جریان خون گاو بر زمین هستی می یابند. این افسانه ها بایستی کهن تر از آنکه تصور می کنیم باشند که جامعه ای روستایی و وابسته به زمین پدید آمده اند. با اینکه دسترسی به فرهنگ این جامعه محال است، می توان به میزان درماندگی او از فهم آفرینش پی برد. به این ترتیب میترا در میان خدایان هند و ایرانی پیش از زرتشت از ارج ویژه ای برخوردار می شود و رفته رفته نوشیدن شیره ی هوم و قربانی کردن گاو در راه میترا به صورت آیین پر اهمیتی برای مهرپرستان در می آید. با این همه وقتی از تقدس گاو سخن می رود، پیوند تقدس با کشته شدن گاو کمی دشوار می شود. باید که از حقیقت و افسانه به مقدار زیادی با هزاره های گم شده از دست رفته باشند.

شاید به سبب ارج میترا در میان مردم بوده است، که زرتشت حدود 10 سال به طور پنهان به تبلیغ دین خود می پردازد و در پنهان با میترا و قربانی کردن گاو مبارزه می کند. از نشانه های موجود چنین برمی آید، که مهرپرستان و مغان میترایی، به رغم کوشش های پنهان زرتشت، در تاریکی غارها، با پدیدآوردن خوفناک ترین صحنه ها، سرمست از هوم به قربانی گاو می پردازند. [1] میترا در میان برهمنان نیز کم و بیش از همان ارجی برخوردار بود، که در میان ایرانیان داشت. در «ریگ ودا»، در کنار وَرونَه، دیگر خدای پرقدرت برهمنان، جا به جا به نام میترا برمی خوریم، که پاسبان راستی و پیمان است. [2]

در سال 1907 در «بوغازکوی» آسیای صغیر، لوح های گلی چندی از سال 1400 پیش از میلاد به دست آمد، که در یکی از آن ها از میترا و ورونه، خدایان بزرگ هند و ایرانی کمک خواسته شده است. این لوح که درباره ی پیمانی است که میان هیتی ها و میتانی ها بسته شده، نشان از آن دارد که طیف فرهنگ آریایی (ایرانی) دست کم در این تاریخ در منطقه حضور داشته است.

میترا پس از زرتشت

با اینکه از لوح بوغازکوی به خوبی پیداست که میترا در فلات ایران و غرب این فلات نامی آشنا بوده است، تا زمان اردشیر دوم هخامنشی (359 – 404 پیش از میلاد) و سنگ نبشته ی او در همدان، از میترا خبری نداریم. اردشیر می گوید : [3]

«این کاخ را به خواست اهورمزدا، آناهیتا و میترا من بنا کردم. اهورمزدا، آناهیتا و میترا، مرا از هر بلا بپایند و این را که بنا کردم خراب نکنند و به آن آسیب نرسانند.»

در حالیکه هیچ شاهدی نداریم که زرتشت سرسختانه با میترا و مهرپرستی در ستیز نبوده باشد، آیا لوح مورخ 1400 پیش از میلاد بوغازکوی پیش از ظهور زرتشت نوشته شده است و تاریخ ظهور زرتشت را باید میان سال های 1400 و 400 پیش از میلاد جست ؟
آیا رستاخیز زرتشت در شمال خاوری ایران، به صورت یک حرکت منطقه ای، سال ها و سده ها درجا زده است و زرتشت در آغاز کار هخامنشیان هنوز به مقام والای خود نرسیده بوده است ؟
پس چرا در سنگ نبشته ی بزرگ داریوش (486 – 522 پیش از میلاد) در بیستون از نام میترا خبری نیست ؟ داریوش در این سنگ نبشته، بارها این فرصت را داشته است که از میترا، خدای راستی و پیمان نامی به میان آورد. یا پس از گذشت نزدیک به یک سده از داریوش و جا افتادن حکومت هخامنشی و رونق حکومت درباری، دوباره فضا آماده ی دینداری «لوکس» درباری شده بوده است ؟
در آخرین سنگ نبشته ی هخامنشی از اردشیر سوم [4] (338 – 359 پیش از میلاد) در تخت جمشید، که در دیوار شمالی صفه ی کاخ اردشیر و کنار پلکان سمت غربی کاخ داریوش کنده شده است، می خوانیم :

«اهورمزدا و میترای خدا مرا و این کشور را و آنچه را که من کردم بپایاد !»

جالب توجه است، که اردشیر سوم نه تنها نام آناهیتا را حذف می کند، صفت خدایی را هم برای میترا می آورد. به گمان، پس از زرتشت دوباره از زمان اردشیر مهرپرستی آغاز به گسترش می کند. پلوتارخ [5] نیز گزارش جالب توجهی دارد درباره ی داریوش سوم (330 – 335 پیش از میلاد)، آخرین شاه هخامنشی. داریوش هنگامی که خبر مرگ همسرش را، که اسیر یونانیان بود، شنید به تریئوس گفت :

«اگر هنوز مرا خواجه ی خود می دانی، تو را به فروغ میترا سوگند می دهم، راست بگو !…»

با این همه از میزان زرتشتیان و مهرپرستان و یا زرتشتیانی که به میترا نیز توجهی داشتند در زمان هخامنشیان چیز زیادی نمی دانیم. ظاهرا هنوز یک نوع آزادی نسبی در باورهای دینی وجود داشته است. یعنی به سبب هنجار و شکل زندگی، جز گاهی که دین در سطح بالا نقشی سیاسی داشته است، در میان توده های پایین مردم آنچنان صورت فعالی نداشته است، که مداخله ی جدی دربار را فراهم آورد. بر خلاف نظر برخی از دانشمندان و از آن میان دیاکونوف [6] که معتقد است، مغان درباری و هخامنشیان می توانسته اند برای پدیدآوردن یکپارچگی و جلوگیری از تجزیه ی کشور، دین زرتشت را پذیرفته باشند، نگارنده بر این باور است، که در این دوره هنوز دین نمی توانسته است عامل وحدت ملی شود. علاوه بر این نشانه هایی در دست است که هخامنشیان به سنت های دینی پیش از زرتشت التفات بیشتری داشته اند. داریوش همواره در کنار اهورمزدا از خدایان دیگری همپشتی می خواهد. خشیارشا در یک نوبت هزار گاو قربانی کرد [7] و آمِستریس، همسر خشیارشا، در سن پیری فرمان داد تا دو بار 7 نفر از جوانان پارسی را قربانی کنند. [8]

  • میترا در زمان هخامنشیان

با اینکه در زمان اشکانیان نقش میترا شفاف تر می شود و خواهیم دید که رخنه ی مهرپرستی به غرب در زمان اشکانیان انجام می پذیرد، جز درباره ی بخش های شمال باختری امپراتوری اشکانیان، آگاهی چندانی درباره ی میترا در این دوره نداریم. اما گمان می رود در همین دوره است که سرانجام میترا با مهر یشت، با از دست دادن برخی از ویژگی های خود، به بدنه ی اصلی آیین زرتشت پیوند خورده باشد. از نقش میترا در ارمنستان و شرق آسیای صغیر نیز که میترا توجه خاصی دارد، می توان به همین نتیجه رسید، که میترا در دوره ی اشکانی فعال تر شده است. یعنی روندی که با اردشیر دوم هخامنشی آغاز شده بود رسمیت پیدا کرده و دیگر میترا را نمی توان از کیش زرتشتی جدا کرد. او اینک در اوستای متاخر جای ویژه ی خود را می یابد و به آرامی «زرتشتیگری» پا به میدان می گذارد، تا در دوره ی ساسانی به اوج خود رسیده و سرانجام آیین زرتشت را از پای درآورد. اصولا با نشانه هایی که در دست داریم، گمان هم نمی رود که اشکانیان توجه خاصی به دین و مخصوصا آیین زرتشت داشته بوده باشند. آن ها با روحیه ی جنگجویی خود، بیشتر می توانسته اند از دین به جنبه های نمایشی آن دلبسته باشند. البته نقش سلوکیان را هم نباید از نظر دور داشت. بنا بر این، بی آنکه تاکید و کوشش خاصی در میان باشد، مهرپرستی و آیین های آن با روحیه ی اشکانیان سازگارتر می بود.

با اینکه از لوح 1400 پیش از میلاد بوغازکوی پیداست که آسیای صغیر با میترا بیگانه نبوده است، اما در زمان اشکانیان میترا در ارمنستان و آسیای صغیر سرشناس می شود. البته باید توجه داشت که در گزارش های موجود، نمی توان، از میترایی بودن اجرای آیینی مطمئن بود. بسا که مراسمی با شیوه ی اوستای متاخر انجام می پذیرد، اما به سبب تاکید زیادی که بر هوم یا قربانی می شود، چنین برداشت می شود که یک آیین خالص میترایی انجام گرفته است. این نوع مراسم گذشته ای دیرین دارد. در این میان تنها باید مرز زمان مهرپرستی و آیین زرتشتی که مهر را در مقام یکی از ایزدان خود پذیرفته است روشن شود. که البته کار دشواری است. مثلا اگر مهر یشت، بدون توجه به آیین زرتشت، خوانده شود، خواننده تصور خواهد کرد که با سرودی از مهرپرستان سر و کار دارد.

در نگاره ای از سده ی پنجم پیش از میلاد، که از غرب آسیای صغیر به دست آمده است، با یکی از آیین ها قربانی آشنا می شویم :
دو نفر، در حالی که برای جلوگیری از برخورد نفسشان با آتش پنام بسته اند، دبوس به دست جلو یک محراب «یا مهراب ؟» بلند ایستاده اند. پشت سر اینان یک قوچ و یک گاو نر قرار دارد.

بنا به روایت مغی به نام «اوستانِس» [9] برای نخستین بار مهرپرستی را در میان همسایگان غربی ایران رواج داده است و پس از رفتن مهرپرستی به غرب و آشنایی مغان با کاهنان بومی، این کاهنان در لباس مغان هلنی، آیین های جشن میتراگان را، از آن میان آیین های قربانی را، برای بزرگداشت میترا در آسیای صغیر رونق داده اند. دراین آیین ها شاه یا ساتراپ رقص مذهبی را، که لابد مانند سماع صوفیان بوده است، رهبری می کرد و همراه شرکت کنندگان می رقصید. و این در حالی بود که شاه و دیگر شرکت کنندگان با نوشابه ی هوم از خود بی خود بودند. «استرابون» [10] در نخستین سده ی میلادی شاهد یکی از این جشن ها بوده است. به گفته ی او مغان در طول جشن آواز می خوانند.

شاید مغان در سال 66 میلادی پا به خاک روم نهاده باشند. پیش از این گفتیم هنگامی که تیرداد اول اشکانی، به پادشاهی ارمنستان برگزیده شد، بر آن شد که برای حل اختلافی دیرین به رم رفته و تاج شاهی را از دست نِرون، امپراتور روم بگیرد. [11] تیرداد برای جلوگیری از بی احترامی به عنصر آب، طی سفری 9 ماهه از راه ناپل به رم رفت. ورود این شاهزاده ی اشکانی به رم، همراه مراسم با شکوهی به سبک شرقی بود. 3 هزار سرباز اشکانی و تنی چند از مغان همراه تیرداد بودند. تیرداد هنگامی که به حضور امپراتور رسید، گفت :

«فرمانروا منم، از تخم ارشک …، اما برده ی تو ام [12] و نزد تو آمده ام، تا میترا را در لباس تو نیایش کنم. من همان کاری را خواهم کرد، که تو بخواهی …»

سپس نرون دیهیم شاهی را بر سر تیرداد نهاد. اگر این گزارش درست باشد، نِرون نخستین امپراتور روم است که در زمان اشکانیان با میترا و مهرپرستی آشنا شده است. نرون خیلی میل داشت که به نام خدای خورشید شهرت پیدا کند. حتی در باغ کاخ نرون مجسمه ای بزرگی بود که تجسم خدای خورشید بود. میترا نیز با خورشید ارتباط تنگاتنگی دارد. این پیوند آنچنان زیاد است که امروز نیز در پی نماز خورشید، که هر روز سه بار باید خوانده شود، مهر نیایش خوانده می شود. در روزگار ساسانیان خورشید مهر ایزد خوانده می شد. [13]

باری، یک سده پس از سفر تیرداد به رم، مهرپرستی در روم جا افتاده بود و میترا مقام استواری داشت و می رفت که با رنگ و رویی رومی سده های پیاپی در اروپا ماندگار شود … البته میترا نمی توانسته است، بی آنکه سابقه ای در روم داشته باشد، با سفر تیرداد، بی درنگ پذیرفته شود. میترا درست یک سده پیش تر از تیرداد، با دزدان دریایی دریای کیلیکیه به روم راه یافته بود. به گزارش پلوتارخ [14] دزدان دریایی نیرومندی که مدت ها گذرگاه های آبی دریای اژه و مدیترانه را برای بازرگانان پر مخاطره کرده بودند، از پومپه (پومپیوس)، یکی از سرداران بزرگ روم در جنگ های ایران و روم، در سال های 67 تا 78 پیش از میلاد، شکست می خورند و پس از اسارت در ایتالیا، به ویژه در شهر اوسیتا، اسکان داده می شوند. این دزدان آیین مهرپرستی را در دیار تازه رواج می دهند.

پیداست که اگر هزاره های گمشده را بازمی یافتیم، دسترسی به شوخی هایی از این دست فراوان می شد. گاهی یک سوسوی کوچک در قلمروی تاریک از تاریخ چنان وسوسه انگیز می شود، که مورخ به زحمت می تواند از آن سوسو چشم بکند. آیا هِرمِس (مرکوری) که دزدان او را از آن خود دانسته و دلبسته ی او بودند، ویژگی هایی مانند میترا داشته است ؟ چگونه و به چه دلیلی این دزدان به میترا، خدای دوستی و پیمان، اعتقاد داشته اند ؟ با گزارش پلوتارخ غیر مستقیم به این حقیقت هم می توان رسید، که میترا، اگر هم درباره ی او از درون ایران آگاهی چندانی نداریم، در بیرون از ایران چنان آوازه ای داشته است، که این آوازه به گوش دزدان دریایی نیز رسیده بوده است.
دوباره یاد لوح بوغازکوی از 1400 پیش از میلاد می افتیم. آیا دست کم از 1400 پیش از میلاد، میترا در آسیای صغیر همچنان به زندگی خدایی خود ادامه داده و حدود 70 پیش از میلاد، همراه دزدان دریایی اسیر به ایتالیا رفته است ؟ نرون پیش از دیدن تیرداد چقدر درباره ی میترا می دانسته است ؟ نقش میترا در جا افتادن دین کاملا متفاوت مسیح در روم چه بوده است ؟ آیا هنوز هم می توان در مسیحیت غرب نشانی از میترا یافت ؟ صلح و دوستی بارزترین صفت میترا است …

دلائل دیگری نیز در دست است که نقش اشکانیان ِارمنستان در رواج مهرپرستی ناچیز نبوده است. سنگ نگاره ی بزرگ آنتیوخوس کُماژِن (34 – 69 پیش از میلاد) و میتراداد (مهرداد) در نمرود داغ ارمنستان کوچک، بهترین کارنامه ی عظمت میترا در این دوره است. [15] هر دو ساتراپ، در صخره ای عظیم، خدایان نیکان خود را به تصویر کشیده اند. آنتیوخوس در میان این خدایان بر تخت نشسته است. در سنگ نبشته نگاره ها، میترا در کنار دیگر خدایان بومی و آبایی جای والایی دارد. در هردو نگاره، آنتیوخوس و مهرداد دست میترا را می فشارند و میترا لباسی اشکانی بر تن دارد.

سنگ نگاره ی میترا
سنگ نگاره ی میترا در نمرود داغ، آناتولی خاوری
عکس از پژوهش های ایرانی

سکه ای که به وسیله ی گودریان سوم (244 – 238 میلادی) در تاروس زده شده است، نماینده ی ادامه زندگی میترا در این ناحیه است. در این سکه میترا در حال کشتن گاو است. نشانه های دیگر و فراوانی از رخنه ی گام به گام به مغرب زمین در دست است، که در اینجا به چند اشاره ی کوتاه بسنده می شود: [16]

تراژِن، امپراتور روم، با تصرف داسیا (رومانی امروز) در سال 106 میلادی، میترا را به رومانی برد و در نتیجه معبدهای زیادی برای برگزاری آیین های میترایی در این سرزمین پدید آمد.
هادریان تا اسکاتلند پیش رفت و در کنار دژها و استحکاماتی که برای سپاهیان خود ساخت، معبدهایی هم برای میترا در نظر گرفت، که مانده هایی از یکی از این معبدها هنوز هم بر جای است.
لژیون های رومی در پی متصرفات جدید، به هر جا که گام می نهادند، معبدی هم برای میترا می ساختند. در رومانی، در بلغارستان، در یوگوسلاوی، در آلمان، در اتریش، در انگلستان، در فرانسه، در اسپانیا و شمال آفریقا، معبدهایی برای میترای ایرانی ساخته شد.
راز دلبستگی مردم آن سامان به خدایی این چنین بیگانه، یکی دیگر از مساله های بلاتکلیف تاریخ است. باید دید که روان شناسی تاریخ چه پاسخی خواهد یافت. چرا کومودوس (192 – 180 میلادی)، امپراتور روم، به میترا می گرود ؟ در 3 معبدی که ماکسیمیانوس (305 – 286 میلادی)، امپراتور روم، در دالماسی، شمال غربی یوگوسلاوی ساخت و در معبدهای دیگری که در شمال آفریقا بنا کرد، چه آیین هایی برگزار می شده است. جامعه ی امپراتوری بزرگ روم چه برداشتی از میترا داشت، که در سال 307 میلادی دیوکلسین، امپراتور روم، میترا، خورشید شکست ناپذیر را یاور و نگهبان ِماندگاریِ روم خواند و برای میترایی این چنین پر اعتبار، معبدی در کارنونتوم، در نزدیک وین ساخت ؟ آیا رومیان در سرزمین سرسبز خود می دانستند که میترا مسافری غریب از سرزمین کوهستان های خشک، نمکزارهای گسترده و بیابان های برهوتِ شن های روان است ؟ چرا زرتشت با چنین اقبالی رو به رو نشد ؟ راز دلبستگی این سامان نیز به میترا شگفت انگیز است، که به رغم مخالفت زرتشت با میترا، می سراید :

«مهر فراخ چراگاه به سرزمین های آریایی خانمان خوش و سرشار سازش و آرامش می دهد.
او زبان آوری است با هزار گوش و ده هزار چشم، که بُرزمند و بلند بالا، بر فراز برج پهنی ایستاده و نگهبان زورمندی است که هرگز خواب به چشمان او راه نمی یابد.
او، همراه باد پیروزمند، به رزم آورانی روی می آورد، که با خشنودی درون و منش نیک و باور درست از او ستایش می کنند.
رزم آوران بر پشت از او تندرستی خود و ستور و نیروی بازشناسی دشمنان از دور و چیرگی بر آن ها را می خواهند.
او نخستین ایزدی است که پیش از برآمدن خورشیدِ تیز اسب، آراسته به زیورهای زرین، از فراز کوه زیبای البرز سر درمی آورد و بر همه ی خانه های آریایی می نگرد.
آنجا که شهریاران دلیر و رزماوران بسیار بسیج می کنند، چارپایان را کوهساران و چراگاه های فراوان است، آنجا که دریاهای ژرف و پهناور دارد، آنجا که رودهای پهناورِ ناوتاک با خیزاب های خروشان دارد که به سوی مرو و هرات و سغد و خوارزم می شتابند.»

طبق سنت زرتشتی، در پل چینود، دادگاهِ رسیدگی به اعمالِ درگذشتگان، از سه ایزد میترا و سروش و رشن تشکیل می شود و ریاست دادگاه با میترا است که انصافی خدشه ناپذیر دارد. [17] پیداست که میترا در چارچوب آیین زرتشت، به این مقام در دوره ی اوستای متاخر، پس از پیوندش به آیین زرتشت، رسیده است. از یسنا 43 [18] چنین برداشت می شود که دادگری با سروش است.

جشن مهرگان

طبیعی است که در ایران باستان، در پیوند با ایزد بزرگی مانند میترا، جشن یا جشن هایی نیز وجود داشته است. امروز هم جشن مهرگان نامی آشنا است.
در ایران باستان سال به دو فصل هَمَه و زَیَنَه (تابستان و زمستان) تقسیم می شد. به عبارت دیگر سال دو نقطه ی اعتدال بهاری و اعتدال پاییزی داشت. [19] جشن اعتدال پاییزی به نام میترا بود، که میتراگان یا مهرگان خوانده می شد. یعنی فصل کوشش برای بار آوردن غله و پروار کردن چاپایان به پایان می رسید و فصل آرامش و استراحت آغاز می شد. [20] و برای میترا قربانی می کردند. هنوز هم، در پاره ای از روستاهای زرتشتی نشین ایران، به هنگام جشن مهرگان، کشاورزان از خرمن خویش برای آتشکده هدیه می آورند و هر خانواده در خور توانایی خود حیوانی را قربانی می کند. [21] به گمان، این قربانی اشاره دارد به گاو یکتا آفریده، که به روایت اساطیری بذر و تخم گیاهان و جانوران سودمند و اهلی از بدن او ریخته است. با این قربانی تجدید حیات گیاهان و جانوران تضمین می شود. در آتن باستان نیز قربانی برای خورشید به همین منظور انجام می گرفت. در اسکاندیناوی نیز با آغاز زمستان، برای فروانی محصول در سال دیگر، قربانی می کردند. [22]

در کنار سنگ نبشته ی اردشیر دوم، کهن ترین گزارش مکتوبی که درباره ی جشن مهرگان داریم از کتسیاس [23] است :

«به رسم پارس ها، شاهنشاه فقط یک بار می تواند، تا حد مستی بنوشد، و آن روز قربانی برای میترا است.»

پیش از زرتشت، قربانی با نوشیدن هوم همراه بوده است. بنا بر این گمان می رود که در جشن مهرگان نیز آیین برگزاری جشن با نوشیدن همراه بوده است. کتسیاس پزشک یونانی اردشیر بود. اگر هم پیش از اردشیر چنین رسمی در ایران وجود نداشته است، گزارش این پزشک کاملا هماهنگ با سنگ نبشته ی اردشیر است، که در آن برای نخستین بار از میترا نام برده می شود. به این ترتیب، به این گمان هم می توان رسید، که مهر یشت می توانسته است در زمان اردشیر هخامنشی هم سروده شده و یا جان گرفته باشد.
در مهر یشت، [24] از قربانی همه نوع جانور در راه میترا سخن رفته است :

«ای سپیتمان !
مهر را بستای و پیروان خویش، مزداپرستان را بیاموز،
که ستوران خُرد و بزرگ و پرندگانی را که با شهپر به پرواز درآیند،
نزد او پیشکش برند.»

سِرّ دوام این جشن را تا قرن بیستم در اروپا، می توان حاصل رخنه ی مهرپرستی در حدود سال های میلاد مسیح به اروپا دانست. برای مهرپرستان، کشتن گاو رایج ترین کاری بود که انجام می گرفت. به گزارش استرابون [25] ساتراپ ارمنستان به هنگام جشن مهرگان 20 هزار کره اسب به دربار ایران هدیه می کند. صرف نظر از اغراق آمیز بودن شمار اسب ها، روشن نیست که این اسب ها برای قربانی بوده اند یا منظوری دیگر. بویس [26] هدیه ی اسب را در ارتباط با خورشید تیزتک بودن میترا می داند. آیا اسبانی که در نگاره های تخت جمشید، در میان هدیه های هیات های نمایندگی به چشم می خورند، هم در ارتباط با میترا بوده اند ؟

مسعودی [27] در اوایل سده ی چهارم هجری درباره ی جشن مهرگان می نویسد :

«… از نوروز تا مهرگان 169 روز است. ایرانیان درباره ی مهرگان گویند، که به روزگاران قدیم، یکی از پادشاهان ایران به همه ی مردم از خاص و عام ظلم می کرد و این پادشاه مهر نام داشت. و ماه ها را با نام ملوک می نامیدند. مثلا می گفتند، مهرماه، و عمر این پادشاه دراز شد و ظلم وی سخت شد. در نیمه ی این ماه، یعنی مهر ماه، بمرد و روز مرگ وی را مهرجان نامیدند. یعنی مهر جان داد !…»

این گزارش نادرست، همه ی آن چیزی است که یک مورخ اسلامی درباره ی مهرگان دارد. گزارش ثعالبی [28] هم آگاهی چندانی به دست نمی دهد. از مطلب طولانی او درباره ی جشن مهرگان چیزی که دستگیرمان می شود، این است که در زمان اشکانیان جشن مهرگان برگزار می شده و در زمان خسرو پسر فیروز، هدیه هایی به شاه داده می شده است. گزارش بیرونی، که متعلق به اواخر سده ی چهارم هجری است، نیز افسانه است. چون در هر حال آگاهی بیرونی بیشتر از مردم روزگار او بوده است، نقل آن در پانویس، [29] برای داشتن برداشتی از نظر یک دانشمند، درباره ی یکی از کهن ترین جشن های ایران باستان، که همزمان در اروپا از رونق چشمگیری برخوردار بوده، جالب توجه است. شاید اگر در این زمان جشنی کهن از اروپا، در ایران معمول می بود، اروپاییان به آن اشاره می کردند. برای نمونه کافی است که بخشی از سفرنامه ی مجعول فیثاغورث را بخوانیم. [30]
این سیاحت نامه را از جمله به سبب حضور زرتشت در مجلس میترایی مجعول و خیالی دانسته اند. در صورتی که زرتشت می تواند نام هر مرد روحانی یا غیر روحانی دیگری نیز باشد. در گزارش منسوب به فیثاغورث چیزی که بتوان آن را دروغ و یا غیر عملی پنداشت وجود ندارد.

مورخ هنگامی که روایت های موجود درباره ی منشأ جشن مهرگان را بررسی می کند، نمی تواند خود را از این وسوسه رها کند، که آیا کشته شدن گئومات به دست داریوش و یارانش به نوعی در پیوند با جشن مهرگان نیست ؟ چند نکته به این وسوسه دامن می زنند :

1. به نوشته ی خود داریوش (بیستون، ستون 1، بند 13، خط 55)، روز دهم (حدود اول مهر ماه ( از ماه بَغَیادیش) مهرگان ؟ [31] ) سال 522 پیش از میلاد، گئومات کشته شد.

2. کتسیاس، [32] پزشک اردشیر دوم، جریان کشته شدن گئومات و سپس کشته شدن مغان را به دست هواداران داریوش [ جشن ] مغ کشان می نامد.

3. به گفته ی هرودت [33] مغ کشان، 5 روز طول کشیده است. [34]

4. در نوشته های اسلامی، مهرگان جشن پیروزی فریدون بر ضحاک است. [35]

5. جشن مهرگان از 16 مهر است تا 21 مهر، که رام روز است. آغاز جشن مهرگان عامه و انجام آن مهرگان خاصه نامیده می شود.

6. فردوسی، روز پیروزی فریدون بر ضحاک را روز اول مهر می داند. [36]

7. جشن سالانه ی به قدرت رسیدن داریوش، روز دهم بَغَیادیش برگزار می شده است. [37]

آیا جشن پیروزی داریوش بر گئومات و جشن مغ کشان ناشی از آن، تصادفا مصادف با جشن مهرگان شده است ؟ [38]

با فروپاشی فرمانروایی ساسانیان، جشن های گوناگونی که در ایران برگزار می شدند، تا حدودی به بوته ی فراموشی سپرده شدند. با این همه، از همه ی نشانه های تاریخی چنین برمی آید، که ایرانیان ِپیشگامی که نهضتی مردمی را رهبری می کردند، تنها به سبب پدید آوردن روح پایداری همواره کوشیدند، با زنده نگه داشتن برخی از این جشن ها و انگیزاندن مردم به رفتارهای مشابه، با پدیدآوردن یک پارچگی ملی، در برابر یورش های پر از ظلم و ستم فرمانروایان عرب ایستادگی کنند.
بی دلیل نیست، مهتدی، خلیفه ی عباسی، در اواخر سال 255 هجری از پذیرفتن هدیه های مهرگانی سر باز می زند. [39]

مهرگان و موسیقی

با توجه به بسیار کهن بودن جشن مهرگان، طبیعی به نظر می رسد، که ایرانیان سروده و ترانه هایی نیز درباره ی مهرگان ساخته باشند. دور نیست که برخی از این ترانه ها به خاطر کهنسالی به چنان حدی رسیده باشند که کم کم به صورت مقام و لحن وارد موسیقی سنتی ایران شده باشند. برهان می نویسد :

«مهرگان بزرگ نامی است از موسیقی که آن را بزرگ خوانند. مهرگان کوچک نام مقامی است که آن را کوچک خوانند. مهرگان کوچک به معنی مهرگان خُردک است، که نام مقامی باشد از موسیقی. مهرگانی بر وزن و معنی مهربانی باشد، که نام لحن بیست و پنجم است از سی لحن باربد و نام نوایی هم هست.»

معین در حاشیه ی این مدخل نوشته است، که در 31 لحن باربدی که نظامی در خسرو شیرین در عنوان «گفتار اندر صفت باربد و بخشش خسرو» آورده، که لحن بیست و پنجم روز فرخ است و مهرگانی لحن دوازدهم است. هم اکنون در میان گوشه های آواز شور، پس از نغمه، نشیب و فراز کوچک نواخته می شود. شاید بتوان این نغمه ها را باقیمانده ی آن نغمه ها تصور کرد. در میان 12 مقام فارابی و صفی الدین ارموی مقام یازدهم، مهرگان ثبت شده است، که لحن آن بر ما مجهول است. در کتاب ردیف موسیقی ایران، نغمه ای به این نام وجود ندارد، اما لحن بیست و هشتم و سی ام بزرگ ثبت شده است، و لحن سی و یکم بزرگ است. [40]


پانوشت ها :

^ [1] به گمان، حتی با کمیاب شدن گاو، ناگزیر چارپای کوچک تری را به جای گاو، به قربان گاه ها می برند و این چارپا را ناگزر گو + سپنته یا گوسپند (گاو مقدس) می نامند. تا جایی که امروز هم این چارپا را گاو مقدس می خوانیم !

^ [2] در ریگ ودا، ماندالای سوم، سرود 60 می خوانیم :

«میترا چون به سخن درآید، مردم را به کار برمی انگیزد. میترا زمین و آسمان، هر دو را، نگاه می دارد. میترا مردم را با چشمانی که بسته نمی شوند می نگرد. با روغن مقدس برای میترا نذر بیاورید. آنکه برای تو (میترا) غذا آورد، برتر از همه باشد. ای میترا ! آنکه می کوشد، تا قانون مقدس را نگاه دارد، آدیتا (است). آنکه تو او را یاری کنی، هرگز کشته نشود و مغلوب رنج نشود و هیچ رنجی از دور و نزدیک به او نرسد. باشد که مسرور از غذای مقدس و فارغ از بیماری و با زانوهای خم شده بر سطح زمین گسترده و با پیروی دقیق از قوانین آدیتا، در رحمت لطف آمیز میترا باقی بمانیم. این میترای قابل ستایش و متبرک با پادشاهی زاده شد، پادشاه و بخشنده. باشد که ما از لطف مقدس او بهره مند شویم. آری در مهربانی محبت آمیز و فراوان او باقی بمانیم. آن آدیتای بزرگ، که باید او را با پرستش خدمت کنیم. و مردم را برمی انگیزد، سراینده را قرین لطف خویش قرار می دهد. به میترا، که درخور والاترین ستایش است، نذری را که او دوست دارد، در آتش تقدیم کنید. لطف سودمند میترا، خداوند و نگاه دارنده نوع بشر، شهرت والا و بالاترین جلال می بخشد. میترا که جلال او در اقصی نقاط منشر است، در نیرو از آسمان درمی گذرد و در شهرت از زمین فزونی می یابد. همه 5 نژاد به میتر توسل می جویند، که در یاری نیرومند است، چون او نگه دارنده همه خدایان است. میترا بخ خدایان و به مردم زنده و به آنکه علف مقدس را می گسترد، در اجرای قانون مقدس روزی می دهد.»

^ [3] 551 ,naisreP dlO ,tneK

^ [4] 651 ,naisreP dlO ,tneK ;aP3A

^ [5] 33 – 23 ,rednaxelA

^ [6] تاریخ ماد، 481.

^ [7] 34 / IIV ,todoreH

^ [8] 411 / VV ,todoreH

^ [9] نک به تفصیل : Pauly مدخل Ostanes.

^ [10] 51 .31 ,VX

^ [11] در این زمان بنا بر قراری که دربار اشکانی با امپراتوری روم داشت، گزینش شاه ارمنستان با ایران بود و سپردن تاج شاهی با روم.

^ [12] منظور تیرداد این است، که او را در لباس میترا برده است. به عبارت دیگر او برده ی میترا است. یادآوری می شود که هرکس که طی مراسم مهرگان و یا هر علتی دیگر، میتر را می پذیرفتند و به خدمت او در می آمدند، آنچنان خود را از آن او می دانستند، که خود را برده و غلام میترا می خواندند.

^ [13] نک : بویس، تاریخ کیش زرتشتی، ترجمه ی فارسی، 88/1.

^ [14] 42 ,sujepmoP.

^ [15] 7 – 65 ,sedinassaS te sehtraP narI ,namhsrihG

^ [16] به تفصیل نک : Vermaseren, Mithras

^ [17] نک : بندهش، 113.

^ [18] بند 12.
^ [19] نزد هندوان نیز چنین بود. فصل نخست، موسم بهار و تابستان و باران (فصل ایزدان) بود و دیگری که خزان و زمستان بود، موسم سرما و مرگ (فصل نیاکان) بود. نک : تقی زاده، گاهشماری در ایران قدیم، 14، پانویس 1.

^ [20] بیرونی، همانجا، 337 تا 340.

^ [21] نک : بویس، تاریخ کیش زرتشتی، ترجمه ی فارسی، 238/1.

^ [22] بویس، همانجا، 239.

^ [23]  D 434 .p 54 ,01 .hposonpieD ,soianehtA ,saisetK

^ [24] بند 119.

^ [25] 9.41 ,IX

^ [26] همانجا.

^ [27] مروج الذهب، ترجمه فارسی، 551/1.

^ [28] غرر اخبار، ترجمه فارسی، 220.

^ [29] گویند مهر، که اسم خورشید است، در چنین روزی ظاهر شد. به این مناسبت این روز بدو منسوب کرده اند. پادشاهان در این جشن تاجی، که به شکل خورشید و در آن دایره ای مانند چرخ نصب بود به سر می گذاشتند. و گویند در این روز فریدون به بیوراسب، که ضحاک خوانندش، دست یافت. چون در چنین روزی فرشتگان از آسمان، به یاری فریدون، فرود آمدند. به یاد آن، در جشن مهرگان، در سرای پادشاهان مرد دلیری می گماشتند، که بامدادان به آواز بلند، ندا در می دادند، ای فرشتگان ! به سوی دنیا بشتابید و جهان را از گزند اهریمنان برهانید ! و گویند خداوند در این روز زمین را بگسترانید، و در اجساد، روان بدمانید. و در این روز کره ماه، که تا آن وقت گوی تاریکی بود، از خورشید روشنایی و نور کسب کرد. از سلمان فارسی نقل شده است، که او گفت، ما، در زمان ساسانیان قایل بودیم، از آن که خداوند، یاقوت را در روز نوروز از برای زینت مردمان بیافرید و زبرجد را در روز مهرجان، و این دو روز را بر سایر اعیاد سال فضیلت داد. چنانکه یاقوت و زبرجد را بر سایر جواهرات.

در آخرین روز این جشن، که بیست و یکم ماه باشد، فریدون ضحاک را در کوه دباوند به زندان انداخت، و خلایق را از گزند او برهانید. لاجرم در این روز عید گرفتند، و آفریدون مردم را امر کرد، که کشتی به میان بندند و واج زمزمه کنند و در هنگام خوردن و آشامیدن لب از سخن فروبندند. چون مدت استیلای ضحاک هزار سال طول کشید و ایرانیان خود مشاهده کردند، که ممکن است عمر انسان این همه طولانی شود، از این روز به بعد دعای خیرشان در حق یکدیگر چنین بود : هزار سال بزی !

زرادشت فرمود، که آغاز و انجام جشن مهرجان در عظمت و شرافت مساویست، پس هر دو روز عید بگیرید. از این پس هرمز بن شاهپور در تمام روزهای مهرجان جشن برپا داشت … بعد پادشاهان و مردمان ایرانشهر از آغاز مهرجان تا مدت سی روز، مانند نوروز، عید می گرفتند. و هر پنج روز را به یک طبقه از شاهزادگان و موبدان و بزرگان و بازرگانان و رزمیان و دهقانان و اهل حرفه و صنایع مخصوص کردند.
(آثارالباقیه …، به کوشش زاخو، 224 – 222، به نقل از پورداوود، یشت ها، 297/2 به بعد). نیز نک : همو، التفهیم، ترجمه ی فارسی، 254 و 256؛ گردیزی 44.

^ [30] بیرون شهر در مدخل غاری تاریک حاضر شدم. از غرلبت تعیین این محل برای برپاداشتن جشن درخشنده ترین ستارگان (میترا) متعجب بودم. با تنی چند از تماشاچیان به درون رفتم. آنقدر اعمال و شعایر و مراتب ستایش از پیش چشمم گذشت، که حافظه ی درستکار من توانایی بیان آن را ندارد. واقفان اسرار را دیدم، پیرامون چشمه ی آب روان، بدن را می شستند و پاکیزگی روان و خرد را از ایزدان درخواست می کردند. زرتشت وظایف پیشوای مذهب را به جا می آورد. و علامتی زوال ناپذیر بر سینه ی حضار می گذاشت. از حصول مرتبت، غروری در این اشخاص به وجود می آمد. هر یک نانی خوردند و ظرفی آب آشامیدند. این نشانه ی بعثت یا رمز مرور به حیات جدید بود. چونان که خورشید درِ سال نو را به جهانیان و جهان می گشود. همین را در سرود یزدانی و دعاهای خود گفته و می خواندند.

یک نفر روحانی زبردست، که او را کلاغ مقدس می نامیدند، تاجی آویخته به نوک تیغ، آن را تقدیم کرد. نپذیرفتند و به لحن خاص گفتند، مهر تاج من است. در عمق دخمه ی مزبور، به تشخیص نماینده ی مهر موفق شدم. این مجسمه نبود. جوانی بود دلیر و زیبا. بر گاو نشسته و شمشیر به دست … شاه را به صورتی دیدم که زنبوری در دهان داشت. گروه درباریان در صور عقاب و شاهین و سگ و کرکس از عقب وی حرکت می کردند. محبوبه های شاه وارد شدند. همه صورتک کفتار بر چهره نهاده و به همین اسم موسوم بودند. بر پاره های برف و یخ ساختگی پای یرهنه راه می رفتند. بر دوش عریانشان 15 چوب زده شد، که تازیانه ی میترا یا آفتاب بود. (نک : مهر یشت، بند 122.)

به مساعدت جامه ی پشمین خویش، که مانند جامه ی حاضران بود، توانستم به پیکر مقدس میترا نزدیک شوم … خدای جوان، که نامش یگانه جاوید است، می کوشد تا گاو زورمندی را مقهور سازد و بکشد. تاج ایرانی، شبیه افسر شاهان، بر سر، نیم تنه ی کوتاه و زیرجامه ی فراخ ایرانی در تن، و به ساز جنگ ایرانی مسلح. گمانم آنکه بالاپوشی بر دوش وی مشاهده کردم. دو پیکر همراه او اگر چه همان جامه را داشتند، اما از قسمت رویین محروم بودند. یکی از آن دو یاوران مشعل افراشته، و دومی مشعل واژگون به دست گرفته بود. جنسیت آن ها معلوم نی بود. گفتند اشارتی است به توالاد و تناسل. از گلوی گاو مجروح چند قطره خون جاری است. حروف اطراف آن را برایم چنین معنی کردند، ژاله ی آسمان. در متن این لوحه اشکال خُرد حیوانات زنده، که در تقویم ایران، آفتاب و ماه و سیارات و صور نجومیه را معرفی می کنند، مشهود گشت. نیکوتر و جاذب تر رسوم و قواعد سوگندی است، که هر مرد و زن از آگاهان و خواص به تناوب یاد می کنند و مهر را مخاطب خویش قرار داده چنین می گویند : برافزایش شماره آفریدگان خردمند، که زمین را مهمور و مسکون می دارند، سوگند یاد می کنم، بر کشتن هر حیوان زیان آور سوگند یاد می کنم، راضیم پس از مرگ از جایگاه نیک بختان رانده شوم، اگر در اثنای زندگانی این فرایض مقدسه را انجام ندهم …» سیاحت نامه ی فیثاغورث، 66 به بعد.

^ [31] ا- .331/IV ,acinarI atcA ,”igM eht fo redruM ehT” ,gninneH

نیز نک : تقی زاده، مقالات، 49/10، پانویس 85.

^ [32.] 51 ,saisetK

^ [33] 97/III

^ [34] نیز نک :

اً.631-531 ,231 ,46 ,narI nov ethcihcseG ruz.negnuhcusretnU ,trawkraM

^ [35] مسعودی، همانجا؛ بیرونی، همانجا.

^ [36]

به روز خجسته سر مهر ماه                 بسر نهاد آن کیانی کلاه

^ [37] هِنینگ، همانجا.

^ [38] برای منبع های در ارتباط با این بحث، نک :

ا.441-331/IV ,acinarI atcA ,igaM eht fo redruM ehT ,gninneH

^ [39] توجه به این دو مصرع از بهتری، شاعر عرب، دارای اهمیت است :

رددت هدایاالمهرجان و لم تکن    لتسخوالنفوس الفرعون مستفادها
و عادیت اعیادالمضلین معلنا     و لولا التحری للهدی لم تعادها

^ [40] ملاح، منوچهری دامغانی و موسیقی، 4

——————————

منبع > پرویز رجبی > پایگاه پژوهشی آریا بوم

نامها و نشانه ها

  • بی‌بی‌کلا، روستایی است از توابع بخش مرکزی شهرستان قائم‌شهر در استان مازندران ایران . جمعیت: این روستا در بالاتجن قرار داشته و براساس
  • گل بی‌بی، دهستانی است از توابع بخش مرزداران شهرستان سرخس در استان خراسان رضوی . جمعیت این دهستان بر اساس سرشماری سال ۱۳۸۵ جمعیت آن (۱٬۵۳۶
  • بی بی دوست زیارتگاهی در شهرستان زابل است. این زیارتگاه در ده کیلومتری شمال شرق زابل و در مسیر راه زابل به بنجار و میان کنگی قرار
  • کوه بی‌بی شهربانو در جنوب شرقی تهران قرار دارد. در دامنه‌های کوه ری و بر فراز صخره‌ای کوهستانی، بنایی گنبدی مینایی به نام بقعه بی بی شهربانو ...
  • مسجد بی‌بی خانم یکی از بناهای بنام سمرقند است. بی‌بی خانم نام همسر تیمور بود. تیمور پس از لشکرکشی خود به هندوستان ، تصمیم گرفت مسجدی بزرگ
  • بی‌بی مبارکه یوسف‌زی همسر ظهیرالدین محمد بابُر بنیادگذار دودمان گورکانیان هند بود. بی‌بی مبارکه دختر شاه‌منصور از بزرگان قبیله یوسف‌زَی
  • بی بی شهربانو نام آرامگاهی است در شهر ری . طبق کتیبه موجود در آن و باور مردم مقبره شهربانو همسر امام سوم شیعیان حسین بن علی و مادر امام
  • دهستان بی‌بی‌سکینه در بخش ملارد شهرستان شهریار استان تهران قرار دارد. روستاها: ارغش آباد – ارسطو – امیرآباد – امیریه – امین اباد –

          .وووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووو

– بی بی شهربانو

بی بی شهربانو … ایزدبانوی آناهید …«بانوی پارس»

به عقیده برخی از کارشناسان به دلایلی همچون قرارگرفتن زیارتگاه بر فراز کوه، نزدیکی به چشمه، ویژگیهای معماری سنگی، اختصاص زیارت آن به زنان در برخی دوره‌ها، کاربرد واژه بانو و شهربانو برای ایزدبانوی آناهید و تشابه افسانه بی‌بی شهربانو با داستان زیارتگاه زرتشتی «بانوی پارس» در یزد، این بنا در اصل از نیایشگاه‌های آناهید، الهه آب‌ها و باروری و از پرستشگاه‌های زرتشتیان پیش از اسلام بوده‌است.

کوه بی‌بی شهربانو در جنوب شرقی تهران قرار دارد.در دامنه‌های کوه ری و بر فراز صخره‌ای کوهستانی، بنایی گنبدی مینایی به نام بقعه بی بی شهربانو واقع است. مردم محل بی بی شهربانو را دختر یزدگرد سوم آخرین پادشاه ساسانی و همسر امام حسین و مادر امام چهارم شیعیان، سجاد می‌دانند. البته سالهاست زیارت کنندگان این محل فقط مردم ری نیستند و از زائرین شهرهای مختلف ایران گرفته تا شیعیان کشورهای عراق و افغانستان و پاکستان برای زیارت به این محل می آیند.

از سوی دیگر به دلیل قرارگرفتن زیارتگاه بر فراز کوه، مجاورت آن با چشمه، ویژگیهای معماری سنگی، اختصاص زیارت آن به زنان در برخی دوره ها، کاربرد واژه بانو و شهربانو برای الهه آناهید و تشابه افسانه بی‌بی شهربانو با داستان زیارتگاه زرتشتی «بانوی پارس» در یزد، بسیاری براین عقیده اند که این بنا در اصل از نیایشگاه‌های آناهید، الهه آبها و باروری و از پرستشگاه‌های زرتشتیان پیش از اسلام بوده است[۱][۲]

پایین پله‌های بقعه بی بی شهربانو و در سمت راست غاری به چشم می‌خورد که مدخل تنگ و باریکی دارد. داخل غار نیز برای نذر شمع روشن می‌کنند. در قسمتی از این هم غار پنجره‌ای مشبک قرار دارد که می گویند دختران جوان برای گشوده شدن بختشان بر روی آن دخیل می‌بندند.[۳]

در این کوه ساختمانی کهن به نام بقعه بی‌بی‌شهربانو وجود دارد. آثار باقی‌مانده از بافت تاریخی ری که دیوار اصلی برج و باروی این شهر بوده در شمال روی بلندی‌های چشمه علی تا غرب کوه بی بی شهربانو، ادامه می‌یابد. گورستان‌های تاریخی شهر ری اغلب در یک نقطه از شهر متمرکز شده اند، محدوده شهر مردگان از سوی خاور به دامنه کوه بی بی شهربانو و برج آرامگاه گبری و باختری‌ترین جای آن تا سه راه ورامین (امامزاده عبدالله) ادامه داشته است. بازماندهٔ گورها و خاک‌سپاری‌ها در این منطقه بسیار گوناگون و متفاوت است.

نهشته‌های متعلق به دوره کرتاسه در شمال باختری این کوه قرار دارد.

بی بی شهربانو نام آرامگاهی است در شهر ری. طبق کتیبه موجود در آن و باور مردم مقبره شهربانو همسر امام سوم شیعیان حسین بن علی و مادر امام چهارم شیعیان سجاد است.

منبع > ویکیپدیا

جایگاه زنان در تاریخ و فرهنگ ایران زمین

  •  پیش از تاریخ

  •  آغاز سلطه ی فرهنگ سامی بر میانرودان

  •  آمدن آریاییان و درآمیختن فرهنگ آریایی با فرهنگ مادرمحوری

  •  آریایی ها تا پیش از زرتشت

  • وضعیت زن در دوره ساسانی

  • نقش زنان در تاریخ ایران

  • زن در قلمرو اندیشه و سیاست در افغانستان

  • مقا یسه وضعیت زن در دو فرهنگ ایران و عرب

……………………………………………………………………………………………………………………………………
بخش 1: پیش از تاریخ
زندگی، مرگ، هدف، آرمان، دادخواهی، قدرت، داوری، نفرت از نیستی و ستایش زندگی، عشق، مهر و زیبایی و برتری خرد، همچون امروز،دل مشغولی انسان هایی بوده است که از بیش از هشت هزار سال پیش در آن سوی زاگرس و در دشت های خوزستان و میان رودان و بطور کلی در سرزمین ایران بزرگ می زیسته اند. شگفت آن که این مردمان دست کم در آغاز پیدایش و شکوفایی، جامعه ی خود را با مبانی سروری و محوری مادران و زنان اداره می کرده اند.با گسترش شهرنشینی و پیچیده تر شدن روابط اقتصادی و اجتماعی و قدرت گیری و انسجام انگاره های آیینی و مذهبی، این سروران و پادشاهان راه خود را از زمین به آسمان گشودند و از قالب شهر بانو ی  میرا به ایزد بانوی نامیرا و جاویدان تغییر چهره دادنددر اینجا و در برابر چنین جلوه هایی از قدرت قابل دید و همچنین ذهنی زنانه این پرسش طرح می شود که چرا ایرانیان تمدن شهرنشینی را با سروری و رهبری زنان آغاز کرده اند و عملکرد این فرآیند چگونه بوده است و به چه دلیل زنان در قلمرو انگاره های آیینی و دینی مردمان بالانشین شده اند؟

غذا گرد می آمد و تقسیم می شد.همه حتا ناتوانان و پیران و کودکان سهمی داشتند.چه کسی از بیماران و ناتوانان و پیران حمایت می کرد؟همان کسی که از روز نخست سهم و یافته ی غذایش را با کودکانش سهیم شده و زاده ی خود را از نوزادی تا برنایی در پناه گرفته بود.و سپس مادری که به همراه نوزادش در یک گور می خوابید.

اثبات حضور زن در کنار مرد در تکوین تمدن بشری، نه به صورت یک «تقابل» بلکه در هیاتی هم سو، واقعیت و حقیقتی است که می تواند روزنه ای به کشف آن حقیقت دیگر یعنی اهمیت و نقش زن و توانایی و آگاهیش برای رویارویی با جهان امروز باشد.از چه رو زندگی انسان ایرانی با آن همه  تمدن کهن و فرهنگ درخشان با موفقیت و بهروزی که شایسته ی این مردم باستانی است هماهنگ نیست؟ زیرا زنان از صحنه ی حیات فعال اجتماعی به پرده خانه ی ناتوانی و سکون و انجماد رانده شده اند، و از جهان آگاهی ها به دور مانده اند.ناتوانی زاده ی حقارت است و زنان زاینده و پرورش دهنده ی نسل ها هستند.

  در کشور ما در قوانین پیوندها ی اجتماعی  مهمی مانند ازدواج که نخستین گام برای تشکیل خانواده است نه تنها  دگرگونی روی نداده است بلکه بسیار واپسگرانه است، شرایط جفت جویی و تشکیل خانواده نتوانسته است هیات و ماهیت یک شراکت روانی، معنوی و جسمانی را دارا باشد و هنوز قوانین مالی و رابطه ی بده بستانی بر آن حاکم است و تضمین های مالی تنها شکل حمایت از زن به شمار می آید.زنی که پای قباله ی ازدواج را امضا می کند بخش عمده ای از حقوق انسانی خود را زیر پا گذاشته و در این راستا هیچ حریم امنیتی- مگر چاره جویی های مالی زن را حفظ و حراست نمی کند.  زن در ابتدایی ترین چهره ی زندگی، مادر است. این مادر باید خود را بشناسد. از نقش خود در خانواده آگاه شود. باید بداند که پرورش نوزاد انسان با آن کندی رشد، و آسیب پذیری، امر کوچک و کم اهمیتی نیست.زن ایرانی باید بداند که بر پهنه ی زمین نخستین خانه را او ساخته، نخستین بذر  را او افشانده و نخستین ظرف را او شکل داده است. این دانسته ها او را وا می دارد تا در مورد آن عجز و ناتوانی، فقدان ابتکار و نیاز به دنباله روی که به او نسبت داده می شود بازنگری کند. او باید با سرزمین مادری و زبان مادری آشنا و سرشار شود و باور کند که چه نقشی در برپایی تمدن و فرهنگ ایرانی داشته است و این نقش نه تنها تضادی با سرشت مادرانه ی او ندارد بلکه برگرفته از همین ویژگی است، که راهبری فرزند از سوی مادر، اعمال (قدرت)است. قدرتی که مادر در درون خود دارد و برای تربیت و آموزش بهنجار کودک ضروری است.با وجود بهره مندی زن از این قدرت، هیچ دین و مذهب و آیینی نمی تواند او را ضعیفه بخواند  و ذلیل به حساب آورد.

مادری که تنها شیر دادن و عوض کردن کهنه ی بچه نیست.بسیاری از اندیشه ها و رفتار اجتماعی از مادر به نوزاد چه دختر، و چه پسر منتقل می شود.عاجز و حقیر شمردن مادر، عجز و حقارت نسل هاست.اگر زن جوان و دختر نوجوان امروزی از نسل پیشین خود گله مند است، نمی تواند و نباید با اندختن گناه تسلیم به گردن پیشینیان و با ادامه ی همان راه، سرنوشت خود را توالی سرنوشت مادر سازد. او موظف است ارزش و هویت خود را به عنوان یک موجود برابر از نظر ارزش انسانی بشناسد و سپس برای به دست آوردن حقوقی که لازمه ی این ارزش و هویت است تلاشی بی جنجال و هوشمندانه را آغاز کند خواستن حقوق انسانی برای زنان، به منزله ی تعارض با مردان نیست. بلکه در جهت پیشرفت و بهروزی حیات اجتماعی مشتمل بر مرد و زن قرار دارد.

زنان ایران برای اینکه بتوانند از ضعیفه های حقیر به جایگاه راستین بانوی ایرانی دست یابند، باید کوله باری از اعتماد به نفس و آگاهی از نقش راستین خود در تمدن و فرهنگ بشری همراه داشته باشند، تا هرجا برای از میدان به در کردن «چماق» جنس پست تر و «موجود ناقص العقل» و «غیر قابل اعتماد» و «دمدمی » را بر سرشان کوفتند، دست به کوله بار خویش برند و بخشی از این نقش و تاثیر را به صورت سند و مدرک و یافته و سنگ نبشته و تصویر بر چهره ی آنان که راهشان را سد کرده اند بکوبند و در همان حال خود نیز دریابند که چرا و چگونه قدرت و تساوی را فروهشتند و از اوج تقدس زنانگی به حضیض«مظهر گناه و فتنه» سقوط کردند و تا حد موجودی برآمده و به واسطه، از بخش کوچکی از موجودیت «دیگری» آن هم برای لذت و سرگرمی و تداوم نسل «آن دیگری  » تنزل یافتند؟

امروزه اگر روانشناسی جدید گره کور بسیاری از پیچیدگیها و نژندیهای روان انسان را در «الگوهای کهن» و تاثیر آن در ذهن را جستجو می کند، به این دلیل است که معلوم شده، آنچه ذهن از راه میراث اجتماعی هزاران سال برداشت کرده، در ضمیر آگاه یا ناخودآگاه انسان با شکوه سده بیستم که پا در دایره ی کهکشان نهاده نیز تاثیرگذار است.زیرا موجودی که انسان هوشمند نامیده می شود و حضورش به این شکل در جهان هستی تنها بخش کوچکی از تاریخ تکامل حیات را در بر می گیرد، با همه ی ناتوانی جسمی و با کمترین ابزار حفاظت زیستی نسبت به موجودات زنده ی دیگر، به کمک مغز، سیستم عصبی، ساختمان دست ها و همین میراث اجتماعی آنچنان تغییراتی در محیط زیست خود به وجود آورده که به طریقی خود سازنده ی خویش است.(1)

برای یافتن زن ایرانی در گذرگاه تاریخ باید ردپای او را در پیشرفت جامعه ی انسانی یافت،کاربرد کلمه ی «پیشرفت» بنا به نظر گوردون چایلد انسان شناس و تاریخ شناس مشهور:«به معنای توفیق در بقا است.بازماندن آن که سزاوارتر است، یک اصل اساسی در تکامل است.سزاواری نه به مفهوم بقا در یک دوره ی محدود و شرایط یکسان، بلکه توفیق در امر بقا و افزایش نسل تحت شرایط و دوره های گوناگون و گاه متضاد.»

زنان به نگاه بانی آتش می پرداخته اند و این دلیل بر آن است که مقام های روحانی برخوردار بوده اند.ساختن ظروف سفالین بر عهده ی آنان بوده، کاوش ها و کنکاش های بسیار باستان شناسی ثابت کرده است که فلات ایران جایگاه و زادگاه نخستین سفالگری است. در هیچ جای جهان هنوز در چنین بعد و زمانی ظروفی به این زیبایی و نقاشی هایی به این جالبی مشاهده نشده است. رئالیسم قوی، ناتورالیسم جاندار و منطبق با اصل چنان شکوه و ذوق و قریحه ی این هنرمندان را جلوه می دهد که موجب شگفتی است. در چهار هزار سال پیش از میلاد چنان جهشی از واقع گرایی و تقلید از طبیعت در قالب نخستین به سوی تخیل در نقش ها و طرح ها در ایران به وسیله ی هنرمندان انجام شد که در تاریخ جهان همتایی ندارد.کنده کاری هایی که بر روی استخوان می شد نیز دلیل از روح ظریفه گرای و هنرمندی و نازک خیالی مردمان و بویژه زنان بوده است.

 و هم چنین زنان وظیفه ی گردآوری آذوقه نیز داشته اند.آنها با چوبدستی های ویژه ایی در کوه ها به جست و جوی ریشه های خوراکی و میوه های خودروی وحشی می پرداختند.این روش به تدریج سبب تجربه و آگاهی آنان از دانه ها و کشت آنها شده است.زنان در زمین های رسوبی به کشت پرداختند و توانستند در دوران نوسنگی که انسان غارنشین بوده، به روش هایی در کشاورزی دست یابند.و به این وسیله زن به بزرگترین کشف تاریخ بشری یعنی کشاورزی دست یافت که این خود سبب پیشرفت چشمگیری در جامعه انسانی بود، چرا که انسان شکارگر و کوچ گر را واداشت که به زمین و سرزمین بها دهد و بتدیج یکجا نشینی و شهر نشینی و مدنیت را پذیرا باشد.زن که خود در وجود خویش سرچشمه تغذیه برای فرزندان را تا سنین رشد به فراوانی داشت، با کشف کشاورزی به منبع نیرومندی تبدیل شد که همراه نیروی انسانی که در اختیارش بود یعنی فرزندانش، زمین را نیز بارور می کرد.مردمان دوره ی کشاورزی باور داشتند که زن هم خود زاینده است، هم به زمین نیروی زایش و باروری می بخشد.او مادر انسان و مادر زمین است.او مادر، بزرک است.شباهت های طبیعی که میان مادر و زمین برقرار شد و پیوندهای ناگزیر این دو با یکدیگر هر دو را به هم پیوند داد چرا که هر دو انسان را از مرگ و گرسنگی می رهاند.در چنین احوالی بی گمان زن توفق و برتری می یابد. در این جوامع و هم چنین میان گروه هایی که زنان حق اختیار چند شوهر داشته اند، زمینه ی مادرشاهی زنان بسیار گسترده تر بوده است.اداره ی کارهای قبیله و حل و فصل اختلاف ها و درگیریها با زنان بوده و هم چنین با توجه به آمیختگی رهبری سیاسی با رهبری روحانی، شغل روحانی بودن نیز به عهده ی زنان بوده است.نسب از جانب زن برده می شده و زن ناقل خون قبیله به شکل خالص و اصیلش بوده است، این روش اولویت زن، یکی از ویژگی های ساکنان اصلی نجد ایران بوده، و همین در آداب و آیین آریایها وارد می شود.(2)

پیوند انسان با اصل مادینه ی هستی

«اعتقاد مذهبی به روش کاملتری نسبت به نظریه ی علمی روح انسان را منعکس می کند.زیرا نظریه ی علمی تنها معرف و مبین بخش خودآگاه است… و حال آنکه اعتقاد مذهبی وارون بر آن جریان زنده ی ناخودآگاه را به صورت های گونا گون در نیایش ها، آیین ها، و… چنان که باید بیان می کند.«یونگ»

در جوامع کهن، مذهب با سیاست و اقتصاد پیوند عمیق داشته است و طرح سیاست در معابد ریخته می شده و امور اقتصادی توسط کاهنانی که در راس معابد یعنی راس هرم قدرت سیاسی قرار داشته اند مورد حل و فصل قرار می گرفته است.لذا درک اهمیت مقام زن در اندیشه ی مذهبی گذشتگان می تواند درک اهمیت مقام زن را در اندیشه ی سیاسی و اجتماعی مردمان آن دوران میسر سازد. کار زنان و مردان در چنین جامعه هایی و میان این بدویان چندان مشخص نیست، اما سازمان های پدرشاهی و مادرشاهی تا اندازه ایی این وضع را متمایز می سازد.به طورکلی مقام زن از نظر کارآمدی او جالب توجه است و در برخی مواقع بدون اینکه تفوقی بر مرد داشته باشد، از اهمیت و مقامی برخوردار می باشد.

آگاهی ما در باره ی دین کهن ترین مردم ایران بسیار اندک است اما در میان رودان،معتقد بودند که حیات آفریده ی یک رب النوع است، و جهان در نظر آنان «حامله» بود نه زاییده، و سرچشمه زندگی وارون بر آنچه مصریان می پنداشتند،مادینه بوده است نه نرینه. در ایران پیکره هایی بسیار پیدا شده است از زنان برهنه با اعضای مشخصی که سخت برجسته نشان داده شده اند، و این یافته های پیش از تاریخی این امکان را به ما می دهد که بگوییم ساکنان کهن فلات نیز چنین اندیشه یی را برای منشا زندگی داشته اند.هسیودوس می گوید:» که در آغاز جهان، غلبه با ایزد بانوان و دلاور زنان و پهلوان دوشیزگان بوده است» و با آگاهی و اطلاعی که در باره ی تفوق زن و سازمان مادرشاهی در فلات داریم، این امر بعید به نظر نمی تواند بود.

ایزدبانویی به نام پی نی کرPiniker  که مظهر آفرینش بوده است.نام این زن خدا در گل نبشته ای آمده که حاکی از پیمانی که میان شاهان ایلام و بابل منعقد شده است، متن آن گل نبشته بوده ، تندیسه یی از این الاهه در کاوش های انجام شده به دست آمده است، در حالی که کودکی شیرخواره را به آغوش دارد و این تندیسه در نیاش گاهی یافت شده که ویژه ی عبادت همین الاهه بوده است. در این نیایش گاه هدایایی بسیار یافت شده که در تایید سمت و عنوان این زن خدا می باشد که مظهر آفرینش بوده است.

ایزد بانوان بی گمان دارای همسر و جفتی بوده اند که او خود نیز رب النوع و خدایی محسوب می شده است که در یک زمان دو نسبت و وظیفه را نسبت به آن ایزد بانو داشته است،یعنی هم شوهر و در همان حال فرزندان او نیز محسوب می شده است.در این جا است که پژوهشگران دچار بحث ها و حتا مشاجراتی بسیار شده اند و از این منشا و خاستگاه که گفت و گوهایی در باره ی ازدواج با محارم یعنی میان خواهر و بردار و به نسبت در حدود محدودتری میان مادر و پسر آغاز شده است.رسم و روش نسب بردن از جانب مادر را که مخصوص جوامع و سازمان های مادرشاهی است و در نزد ایلامیان، اتروسکیان،مصریان و به ویژه لی وجود داشته از همینجا آغاز گشته است.. در میان ملل و اقوام، زن مقام و موقعیتی بسیار ممتاز داشت و حتا به مقام های بزرگ لشکری نیز رسیده و فرمانده ی سپاه می شد،چنان که میان قوم گوتی که از کوه نشینان ساکن دره ی کردستان بودند این مورد دیرینگی داشت.

منبع> آتش فروزان .

پی نوشت ها

1-«انسان خود را می سازد» گوردون چایلد

2-ر.گریشمن،ایران از آغاز تا اسلام،برگردان دکتر محمد معین،ص10 و 11

جایگاه زن در تاریخ و فرهنگ ایران2

بخش2: آغاز سلطه ی فرهنگ سامی بر میانرودان

برای اینکه به درک درستی از جایگاه زن در تاریخ و فرهنگ ایران دست یابیم نخست باید سفری داشته باشیم به پیش از تاریخ آن زمان که هنوز خط اختراع نشده بود، در «خاورمیانه» ، این سرزمین که  از کهنسالترین مناطقی است که تمدن «اسکان یافته»(1) بر پایه ی اقتصاد کشاورزی در آن شناخته شده است، و کهن ترین ناحیه در خاورمیانه که این نوع سکونت را همراه با شکل های ابتدایی «دولت» و «حکومت» داشته، «میانرودان»(2) است.سرزمین میانرودان با حدود 10هزار میل مربع مساحت،در جنوب عراق امروزی میان دو رود دجله و فرات، در حد فاصل بغداد امروزی تا خلیج فارس قرار داشت.مردمی که نخستین بار در حدود 6هزار سال پیش، مبانی شهرنشینی استوار بر اقتصاد کشاورزی را در آنجا پایه گذاری کردند، «سومریان» بودند.(3)

.                               عکس - شب های بی سحر                      .

چرا میانرودان

 توجه به فرهنگ و اساتیر میانرودان از آنروست که در این منطقه از جهان نه تنها نخستین تمدن شهرنشینی و ابزار آن زاده شد،بلکه بسیاری از پدیده های ذهنی و پایه های فکری و مادی انسان نیز در این سامان پا گرفت و از اینجا به دیگر نقاط جهان انتقال یافت.نخستین باورهای دینی سازمان یافته با احکام و فرامین «آسمانی» و تشکیلات منسجم مذهبی – سیاسی نیز در این سرزمین به وجود آمد، و به شکلی پیدا یا پنهان در تمامی باورها و پندارهای دینی که پس از این در خاورمیانه و دیگر نقاط جهان پدیدار شدند،تاثیر گذاشت. بنابراین شناخت اندیشه های حاکم بر مردم میانرودان در گذشته های دور، کمک بسیار زیادیست به بررسی و شناخت جایگاه زن ایرانی در تاریخ و فرهنگی که پهلو به پهلوی این تمدن شکل می گیرد و رشد می نماید.و یافتن آن تاثیر بزرگی که بر نخستین دولت شهرها و روش اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و مذهبی شان تاثیری بنیادین در تمدن های پسین این منطقه مانند:اَکد، ایلام، آشور و بابل بجا گذاشت. و همچنین بر افکار و اندیشه آریاییان که از این پدیده ها بی تاثیر نماندند و شاید با تجزیه و تحلیل و بررسی استوره ها و  یافتن شناختی از مردم آن روزگار بتوان به این موضوع پی برد که به چه دلیل و تحت تاثیر کدامیک از عوامل و رویدادها،زنان نه تنها قدرت سیاسی و اجتماعی خود را از دست دادند، بلکه در سراسر این منطقه که به شهادت «اساتیر»بر  جایگاه خدایان تکیه داشتند. وضعیتی آن چنان حقارت آمیز پیدا کردند که مرد یهودی که از پیوند خود با «یهوه» می بالید، در نماز صبح و شب تکرار می کرد:« سپاس می گویم ترا ای «یهوه»که مرا «زن» و «کافر» نیافریدی.»

سومر

سرزمین میانرودان سال های سال باتلاقی و خالی از سکنه بود. بادهای سوزان که پیوسته از صحراهای عربستان می وزیدند، رویش هر نوع گیاه بجز نی را در مانداب های باتلاقی آن غیرممکن می ساختند.از همین رو قبایل بومی صحراگرد نواحی مجاور،آنجا را به حال خویش رها کرده بودند.«میانرودان»خالی و در انزوای کامل بود تا اینکه در حدود 6هزار سال پیش سومریان به دنبال مهاجرتی دور و دراز  پا به این سرزمین نهادند، آنچنان نیرومند و با اراده بودند و از چنان دانش گسترده ای در زمینه ی کشاورزی و مناسبات اجتماعی بهره داشتند که بی درنگ ارزش زمین های رسوبی میان دو رود را دریافتند و به اهمیت آب نسبتا شیرین رودخانه، با همه ی پستی و باتلاقی بودن زمین ها پی بردند و این مکان را اقامتگاه همیشگی خود ساخته و با پذیرش سختی های فراوان و تلاش پی گیر و جسورانه، این منطقه ی گرم و باتلاقی را به شهرهای زیبا و آباد و پرجمعیت و کشتزارهای سرسبز و پر برکت بدل ساختند.

اینکه زادگاه نخستین سومریان کجا بوده میان تاریخ نویسان و جامعه شناسان مانند ریشه ی نژادی آنها اختلاف نظر وجود دارد.امروزه برای شناسایی مسکن و تبار نخستین سومریان از سه عامل یاری می جویند.نخست، زبان، چرا که برای تقسیم بندی  نژادی مردمان دنیای کهن پدیده ای اساسی به شمار می آید. زبانی که سومریان با خود به این بخش از جهان آوردند، زبانی منفرد(4) بود و هیچ پیوندی با زبان های سامی منطقه که با اندک تفاوتی در روال گویش و برخی واژگان، برای تمامی ساکنین بومی قابل درک بود،نداشت.وارون بر آن  پیوند و شباهت فراوانی با زبان های رایج مردمان نواحی شمال غربی و آسیای مرکزی – زیستگاه نژادهای غیر سامی آسیایی و اروپایی-نظیر آریاییان داشت. سومریانی که در «میانرودان» جایگزین شدند،برای ایجاد ارتباط با بومیان(به ویژه پس از اختراع نشانه های نوشتاری و خط)، متن های مهم را به زبان های سامی نیز برگردان می کردند،در حالیکه سامی زبان های بومی می توانستند زبان یکدیگر را بی واسطه درک کنند. همچنین در زبان سومری واژگانی به کار می رفت که در زبان های سامی آن روزگار معادلی نداشت و در نوشته های سامی، کلمه ی سومری آن به کار گرفته می شد. چنین پیداست که زمینه ی ساخت این واژگان در محیط زیست سامی زبان موجود نبوده و این کلمات در مکانی دیگر و شرایط زیستی متفاوت ساخته شده و سپس به همراه مردمی که واژه ها را به کار می بردند،به منطقه کوچیده است.

عامل دیگر، روش ساختمان جمجمه و ساختار جثه است. از میان یافته های انسان شناسی پیداست که دو نوع «ظاهر» در این ناحیه وجود داشته است، که یکی غالب تر، گسترده تر و کهنسالتر و احتمالن از آن سامی تباران بوده و مشخصات عمومی نژاد سامی از جمله جمجمه گرد و پهن در آنها قابل شناسایی است.نوع دوم، از آن مردمی است با اندام ظریف،بینی باریک و کشیده و جمجمه باریک و بلند.یافته هایی از این دست با تصاویر انسان در آثار هنری سومریان شباهت بیشتری دارد.سومین و مهمترین عامل، عنصر فرهنگی است. در کهن ترین دولت شهرهای سومر(اور – کیش-ارُک)،شکوفایی تمدن و برپایی «دولت شهرها»، کم و بیش ناگهانی و بدون گذر فرایند، صورت پذیرفت و با فرهنگ های بومی اختلاف بنیادی داشت.برای مثال،این مردم پیش از ورود به سرزمین میانرودان، از روش آبیاری دستی،استفاده از کانال های آبرسانی و روش های زه کشی و خاکریزی زمین های پست آگاه بودند زیرا به محض ورود، دانسته ها و تجربیات پیشین خود را به کار گرفتند. پرفسور سموئل هوک در کتاب «اسطوره شناسی خاورمیانه» با اشاره به عوامل یاد شده می گوید:باید پذیرفت که سومریان به دلیل زبان، ساختار تشریحی کالبد و فزهنگ و تمدن خود، نژادی متفاوت از بومیان سامی منطقه داشته اند.شاید بتوان آنان را از نژادهای شمالی ساکن در کوهپایه های شمال خاوری میانرودان (کردستان- آذربایجان و گیلان) دانست. در افسانه های کهن سومری نیز به کوچی بزرگ از فراز و نشیب های سخت و کوهستان های رفیع بسوی سرزمین های پست و گرم اشاره شده است.»

با توجه به این نکات و همچنین سبک ساخت و ساز نیایش گاههای سومری(زیگورات)(5) که یادآور کوه است.می توان نتیجه گرفت که سومریان گروهی مردم کشاورز ساکن در آسیای غربی یا مرکزی بوده اند که به دلیل  کمبود زمین نسبت به افزایش جمعیت، و یا بی قوه شدن خاک در جستجوی سرزمین مناسب برای کشاورزی، بسوی نواحی جنوبی کوچیده اند.

در روند سده هایی که از پی آمد، سومر به دلیل تمدن و تکنولوژی بسیار پیشرفته ی خود نسبت به اقوام مجاور، به قدرت سیاسی و امکانات اقتصادی فراوانی دست یافت و شاهد پیشرفت روزافزون در صنعت و هنر و معماری گشت.در زمینه های فرهنگی و در میدان باورهای دینی و اخلاق اجتماعی، ادبیات فضای مناسبی برای رشد و شکوفایی یافت.افسانه های دینی و مردمی و سرودها و نیایش های مذهبی، سروده و نوشته شدند. روش جدیدی از نگارش به صورت میخی شکل، جانشین سبک نگارش تصویری شد.

 در افسانه ها ی آفرینش سومر ی نقش ارزنده ی زن در تمدن شهرنشینی و بکارگیری ابزار و امکانات آن را می بینیم.بدلیل تهاجم همیشگی اقوام بیابانگرد شرقی و غربی، تشکیل نیروی نظامی همیشگی و رهبری آن صورت یک نیاز الزامی درآمد و پادشاه یا لوگال(6) به قدرت رسید.با گذشت زمان،این مردان بزرگ ارتش های منظم دائمی تشکیل دادندو کم کم به قدرت نظامی تهاجمی بدل شدند و با ایجاد درگیری های جاه طلبانه میان دولت شهرها، قدرت خو را بصورتی خشونت بار متمرکز ساختند.اندک زمانی بعد، این شاه شبانان قهرمان به جرگه ی «شاه-ایزدان» پیوستند.و  کم کم رسم تایید شاه از سوی کاهنه ی پرستشگاه خدا بانو نیز تبدیل به آئینی نمادین و مراسم «ازدواج مقدس»(7)در آغاز سال نو گردید.

«ج- ملارت» باستانشناس سرشناس دین های «مادر محور»(8) دوره ی نوسنگی و تمدن های شهرنشینی وابسته به آن را (مانند تمدن دوره های کهن میانرودان) ساخته و پرداخته ی زنان می داند و برای اثبات نظریه ی خود چنین می گوید:

«در هیچ یک از آثار بدست آمده از جوامع کشاورزی اواخر دوره ی نوسنگی (پیش ازشهرنشینی) که مربوط به باورهای دینی مردم است، اعضای جنسی نشان داده نشده است. در حالی که در فرهنگ های کهن سنگی و نوسنگی پسین، اعضای جنسی به دفعات و در شکلی اغراق آمیز تصویر شده اند. برای این مساله بظاهر گیج کننده، پاسخی ساده وجود دارد. تاکید بر عنصر جنسی در هنر، همیشه با انگیزه ی اشتیاق «مرد» همراه است و چنانچه بوجودآورندگان ادیان نوسنگی «مادر محور» زنان باشند،نبود این نمادها به سادگی توجیه می شوند.»

اما هنگامی که فرهنگ های سامی بر میانرودان چیره شدند(دوره ی سومری- اکدی و بابلی – آشوری)، سرودن افسانه های قهرمانی به اوج خود می رسد و شاه قهرمان اندک اندک چهره ای «ایزدی» می یابد و جاویدان می گردد. از ویژگی های افسانه های «قهرمان پرداز»، پنداشتی مشابه در زایش و کردار برای شخصیت های متفاوت است.در بیشتر این افسانه ها، چهره ی «مادر» بسیار بی رنگ و نقش او در زادن و پروردن «قهرمان» ناچیز جلوه داده شده، گویی قهرمان در سایه ی مادر دارای رنگ و درخششی نیست و باید از همان گاه تولد، از سیطره ی قدرت مادرانه خارج شده و در حمایت نیروهای آسمانی قرار گیرد.

دوران اوج گیری این افسانه ها، آغاز تزلزل موقعیت اجتماعی زنان است.شگفت آن که بیشتر قهرمانان،پدر زمینی نیز نداشته و تنها دارای پدری آسمانی هستند.داستان تولد «سارگون» اکدی و موسا پیامبر قوم یهود بسیار به یکدیگر شبیه است.هر دو پس از تولد،در سبدی از بوریا به آب رودخانه سپرده شدند و هر دو بدست اشخاص دیگری جز مادر خود پرورش یافتند. و «میترا» خدای نام آور آریایی از سنگ زاده شد. در متون یهودی برای زایش کورش هخامنشی نیز افسانه ای شبیه زایش موسا و سارگون پرداخته گردید.

در سرود افسانه های آفرینش این دوران، با پدیده «تجاوز» به زنان (خدابانوان) نیز برمی خوریم که احتمالن از عوارض جنگ های محلی و رفتار فاتحین با مغلوبان بوده است.

در جستار پسین به این موضوع می پردازیم  که آمدن آریاییان و بویژه اندیشه های زرتشت و ظهور پارسیان چه نقش و اثری بر فرهنگ های سامی داشته است.

 منابع:>  شناخت هویت زن ایرانی در گستره ی پیش تاریخ و تاریخ، شهلا لاهیجی – مهرانگیز کار

 پی نوشت ها:

 1-منظور از  «اسکان» سکونت پیوسته و غیر فصلی و ساختن خانه های همیشگی است.

2-این ناحیه اصطلاح باستان شناسی با واژه ی لاتین Mesapotamia که به معنی «سرزمین میان دو رود» است شناخته می شود.

3- در زبان سومری به معنی «سر سیاهان» است.

4- زبان منفرد یا Agglutinative :یک دسته از زبان های منفرد یا آسیاتیک(Asiatic ) است که در روزگار باستان در آسیای غربی رواج داشته و با یکدیگر و یا با هیچ یک از خانواده های دیگر زبان ها رابطه خویشاوندی نداشته است مانند زبان های سومری و ایلامی.

5- زیگورات ساختمانی تپه مانند و شبیه هرم ناقص بوده است و معابد سومری همگی به شکل زیگورات بودند.

 Lugal-6  در زبان سومری به معنی مرد بزرگ است.

7- (ازدواج مقدس) مراسم گزینش همسر برای خدابانو و فرمانروا برای «اروک» بود. با غلبه ی فرهنگ های سامی بر منطقه،این مراسم، بصورت«آمیزش مقدس» برای افزایش محصولات کشاورزی درآمد و همه ساله در پاییز که آغاز سال نو بود برپا می شد.مراسم «یوم کپور» یهودیان که در مهرماه برگزار می شود، بازمانده از همان روزگار است.

8- جوامع مادر محور (Matheriacal) به جوامع کهنی گفته می شود که در آن زن – مادر هم در واحد خانواده و هم در جامعه دارای نقشی تعیین کننده تر از مرد است. از نشانه های ویژه ی این جوامع،نسب گرفتن از تبار مادری، حضور شوهر در خانه و خانواده ی همسر، تدفین فرزندان با مادران، و حضور خدایان مونث در رأس باورهای دینی بمثابه خدای خانه و اجاق خانواده، بانوی حاکم بر جانوران، خدابانوی زمین روینده و زایش و مرگ است.

 نوشته شده در ۱۳۸۸/۱۱/۱۳ساعت ۱٠:٥٧ ‎ق.ظ توسط فروزان جهرمی نظرات ( 4) |

جایگاه زن در تاریخ و فرهنگ ایران 3

بخش 3:آمدن آریاییان و درآمیختن فرهنگ آریایی با فرهنگ مادرمحوری

در جستار پیشین دیدیم که چگونه سارگون اکدی با هجوم به سومر سبب شد فرهنگ مهاجم سامی غالب شود و دوره ای در تاریخ میانرودان  آغاز گردد با نام  سومری- اکدی که در این دوره فرمانروایان سامی تبار اکد،  زبان سامی را در آن سرزمین جایگزین زبان سومری کردند.و زبان اکدی زبان گفتگوی شهری و دیوانی گردید و بسیاری از متون مهم سومری به زبان اکدی برگردانده شد.در این زمان سوگنامه های بسیاری بوسیله ی شاعران سومری در اندوه ویرانی شهرهای سومر نوشته شد و همچنین اساتیر سومر به پرداختی دوباره و نوین از قهرمانان کهن و نامدار پرداختند که بی مانند بود.بدین گونه نخستین حماسه ها و پهلوان نامه ها در 4500 سال پیش در خاورمیانه سروده شد.

در این میان فرهنگ مهاجم سامی با بافت و معیارهای ارزشی مرد سالار می کوشید کم کم و با روشی گام به گام از میزان تقدس و نفوذ خدابانوان بکاهد و این کار را به دو صورت انجام می داد:یکی با سرودن افسانه هایی که در آن چهره ی خدا بانوان سرآمد سومری را بی رحم و بی عاطفه نشان می داد(1) یعنی سوگنامه و دیگری در زمینه ی ادبیات غیر مذهبی و مردمی بود یعنی حماسه، که اینکار را با دستبرد به بخش هایی از متون کهن و دگرگون کردن آن به شکل دلخواه به گونه ای که فکر مردم را در سمت و سوی ضدیت با خدابانوان و معابد آنها می گردانید.(2)

.                                                                عکس - شب های بی سحر                                    .

بابلیان و آشوریان

با تسلط بابلیان و آشوریان بر میانرودان، دوره ی سومری در این سرزمین به پایان رسید و سلطه ی بابلیان سبب شد تا یکبار دیگر فرهنگ اقوام سامی بر سراسر غرب آسیا مسلط شود. و نظام کامل مرد سالاری این بار برای همیشه در این بخش از جهان پایدار شد. این نظام از راه کنعانیان و سپس عبری ها که زیر بنای فرهنگی مشترکی داشتند در دیانت یهود راه پیدا کرد.

افسانه های مقدس بابلی آشوری نیز همچون افسانه های اکدی در نخستین سال های هجوم بابلی ها به میانرودان، از شخصیت های اساتیری سومری تاثیر می گرفت و بسیاری از مقدسات و خدایان سومری را به عاریت گرفته و بر آنها نام های سامی گذاشتند.«اینانا» تبدیل به «ایشتار» و سپس «عشتار» شد. اتو ایزد خورشید به شمش و سپس شمس دگرگونی یافت.نانا و اِنکی، سین و اِآ نام گرفتند.بسیاری از معابد و آیین ها همان نام و شکل سومری خود را حفظ کردند و نیایش کنندگان به رهبری کاهنان پرستشگاهها و با واژگان سومری به نیایش های خود ادامه دادند. در واقع در نخستین سال های تسلط بابلیان زبان سومری  زبانی آیینی و مذهبی بود.

با نفوذ ادبیات بابلی – سامی در متون عبری در اساتیر سرزمین های  شرق زاگرس تا سواحل نیل دیگر زنان را در سیمای بهیمی و با قدرت و خردی که در افسانه های سومری شاهد بودیم نمی بینیم.زنان در دوران سلطه ی بابلی ها بنابر متون بجا مانده از آن روزگار، از کسب دانش و حضور در مدرسه های عمومی بازماندند،و دیگر خود نیز قدرت و توانایی لازم را برای سرپرستی معابد نداشتند.و به گمانی پرستشگاه های بانو خدایان به مرکز گردآمدن زنان خودفروش دگرگون شد و این امکان هست که کاهنان این معابد مخارج زندگی خود را از راه تن فروشی زنان درمی آوردند.

افسانه ی آفرینش بابلی نیز همانند پهلواننامه ی گیلگمش و سقوط ایشتار، هدفش واژگونه نشان دادن سیمای زنان و تصویر نقش پلید و مصیبت بار از آنان است. با توجه به این نکته که پهلواننامه ی گیل گمش، افسانه ی آفرینش بابلی (انوماالیش) و سقوط ایشتار از مواد درسی مدارس بابلیان بود، این پرسش پیش می آید که چرا فرمانروایان سامی با پخش شدن و ترویج متون ادبی و مذهبی از این دست، و آموزش آن به نسل جوان در مدرسه ها و معابد، برخوردی چنین کینه توزانه با قدرت زنانه داشته اند؟ و همچنین آیا زنان در سرزمین های زیر سلطه ی بابل خطری بزرگ برای حکمرانان بوده اند؟آیا نمی توان چنین اندیشید که مردم این سرزمین ها از راه اعتقادات مذهبی و پرستش خدابانوان که به صورت بخشی از فرهنگ ملی آنان بود و تجلی دوران آزادی و سرفرازیشان به شمار می آمد، نهضت های مقاومت و ضد حکومت تشکیل می دادند؟

دلیل طرح این پرسش ها این است که:

1-در دوران بابلی، زنان و کاهنه گان معابد از زبانی خاص برای گفتگو استفاده می کردند که به آن «ام- سال» یا زبان مرموز زنانه می گفتند.

2-اقوام غیر سامی (به گمانی نژاد آریایی) که بر آسیای کوچک و متصرفات دیگر بابل مسلط شدند، برای جذب مردم و ایجاد انگیزه ی مقاومت در برابر بابلیان، خدابانوان مردم بومی را پرستش می کردند.

3-در پی دگرگونی ها، در بافت و ساخت حکومت در میانرودان و بدنبال حکومت بابلی های سامی تبار در میانرودان، انگیزه های دفاعی در مردم سرزمین های تحت اشغال چنان اندک شد که دوره ی جانشینی پسر حمورابی و به دنبال جنگ های پی در پی محلی، قبایل غیر سامی در کوه های کردستان با همه ی توان نظامی حکومت بابل، به بابل حمله کردند و پس از برچیدن بساط حکومت بابلیان برای مدت 500 سال در میانرودان حکومت کردند.

ایلام، و اثرگذاری فرهنگ آن بر هخامنشیان و ساسانیان

کشور ایلام  از مغرب به دجله، از مشرق به قسمتی از فارس، از شمال به کوه های بختیاری، و از جنوب به خلیج فارس تا بوشهر می رسید و در  دوره ی اوج شکوه خود، از سوی مغرب به بابل، و از مشرق به اسپهان می رسیده است.ایلام از دو بخش تشکیل می شد، یکی بخش شمالی، که برای شکل جغرافیایی آن، دست نخورده تر ماند، اما بخش دیگر که به صورت دشت بوده، پی در پی با ملل متمدن زمان در تماس و در همسایگی آنها قرار داشته است، و مرکز یکی از مهمترین تمدن های ایران کهن می گردد.و شهر شوش در همین بخش قرار داشت و جغرافیدان های بزرگ باستان همچون استرابون ایالتی از ایلام را که شهر شوش در آن قرار داشت را، به مناسبت اهمیت این شهر سوزیان یا سوزیانا خوانده است.

ایلامی ها از نژاد آسیایی یا زاگرو – ایلامی یعنی نه هند و اروپایی و نه سامی، بوده اند، از نخستین سال های هزاره ی چهارم پ.م در دشت سوزیان که ادامه ی میانرودان است زندگی شهرنشینی آغاز گردیده است.ایلام اگر چه از نظر سیاسی و چه از نظر فرهنگی زیر نفوذ همسایگان خود چون: سومر، آکد، بابل و آشور بوده است اما زمان هایی نیز خود بوجود آورنده ی اندیشه و سبکی خاص است، چنانکه در سیلک در اواخر هزاره ی چهارم پ.م  نمونه های فراوانی از افکار ایلامی می بینیم.

اهمیت تمدن شوش که تا دل نجد ایران نفوذ یافته، بیشتر برای بهره گیری از خط می باشد که بر اثر توسعه ی تمدن و فرهنگ ایلام، همراه با پیروزی های سیاسی و نظامی وارد این سرزمین شده است، شوش مرکز برخورد دو تمدن مهم بوده، که هر یک در دیگری اثری بجا گذارده است: یکی تمدن جلگه ی میان رودان، و دیگری تمدن فلات ایران. اهمیت این سرزمین به اندازه ای است که پس از ویرانی آن به دست آشور بانیپال، چیزی نگذشت که بار دیگر در دوره ی امپراتوری هخامنشی، پایتخت زمستانی شاهان ایران گردید، و دوباره شکوه و بزرگی خود را بازیافت. تمدن و هنر ایلام نیز تا مدت های مدید، حتا تا دوره ی ساسانیان، هنوز در برخی موارد الهامبخش هنرمندان ایرانی بوده است.

به گمانی ایلامیان، سوارکاران پارسی را که دوشادوش آنان با آشوری ها در حدود سال 690 پ.م جنگیده اند، را با میل و رغبت در میان خود پذیرفته باشند. از آن پس پارسیان در ایلام و زیر نظر آنها فوری سرزمینی را انتخاب کردند و در آنجا میهن حقیقی خود را بنیاد گذاشتند.به نظر می رسد که شاخه ی ارشد خانواده ی پادشاهی، یعنی شاخه ی کورش بزرگ پیش از آغاز جهانگشایی، در قالب تشکیلات ایلام قرار داشته است، تا جایی که شاید نام های آنان نیز نام هایی ایلامی بوده است، مانند نام کورش که اینچنین « Kurash» خوانده می شده است. پارس ها که هردوت ظرفیت خوگیری آنها را ستوده است، زندگی شهرنشینی را در میان ایلامی ها پذیرفته بودند، و  گمان می رود که ایلام در تمدن جوان آنان تاثیر ژرفی داشته است، و به تکمیل و تنظیم این تمدن، و نیرویی که می بایست صرف بزرگی بخشیدن به آن گردد، کمک بسیار کرده است.(3)

چرا ایلام؟ اینکه ایلامی ها در اندیشه ی حقوقی خود چگونه به جایگاه زنان اهمیت می دادند از این رو اهمیت دارد که ایرانی ها نیز پیرو دلایل سیاسی که گذشت، بخش چشمگیری از فرهنگ و تمدن خود را از ایلام گرفته اند و به همین دلیل دیدگاهشان نسبت به جنس زن ملایم شده و نرمی یافته است. وارون بر سامی ها که بخش عمده ای از فرهنگ و تمدن خود را مدیون بابل هستند،و دیدگاه بسیار خوشونتباری نسبت به زن دارند که آثار این برخورد در تمام آثار حقوقی و مذهبی برگرفته از تفکر آنها نمایان است.

از سویی نخستین شکل گیری نظام شهروندی در فلات ایران با تشکیل دولت ایلام آغاز می شود. ایلامی ها که به گمانی از جنوب میانرودان به شمال رفتند تمدن سوزیان را بوجود آوردند، تمدنی که بر اقتصاد کشاورزی استوار بود و از نظر معتقدات مذهبی، مانند دیگر اقوام کشاورز، پرستش «اصل مادینه ی هستی» و پرستش خدایان مادینه را در مرکز اندیشه ی مذهبی مردم قرار داده بود. به طورکلی دلیل توجه به ایلام چنین است:

1-به دلیل تاثیر فرهنگی که بر ایران داشته است.

2-به دلیل آن که اصل مادینه ی هستی در مرکز اندیشه ی ایلامیان قرار داشته و خدایان مادینه در جرگه ی خدایان اصلی بوده اند.

آریاییان و کاسی ها

آریا به معنای نجیب و نژاده است،این واژه نخستین بار  از زبان رهبران دولت میتانی در تاریخ جهان به ثبت رسید. حکومت میتانی چندان دوامی نیاورد و در نیمه ی هزاره ی دوم اقوام هیتی که به یاری آریاییان از همان امتیازات نظامی برخوردار شده بودند، تومار آن دولت را بهم پیچیدند.هیتی ها در این زمان نیرومندترین و نخستین دولت متمرکز بومی با حاکمیت آریاییان از راه سوریه و فلسطین با مصر همجوار شدند.فراعنه ی مصر شرح رویدادهای این دوران را به تفصیل ثبت کرده و از این که شاهان هیتی با آنان در صلح بسر می برند، به خود بالیده اند.

به همراه گردونه های جنگی، سلاح ها و اسب های آریایی، خدایان آریایی نیز در سرزمین های هیتی و میتانی پدیدار شدند. نام های گرفته شده از نام خدایان که هیتی ها و هوری ها برخود می نهادند، نشانه ی قدرت و نفوذ اشرافیت آریایی در سرزمین های یاد شده است.

در همین دوران گروه دیگری از جنگجویان آریایی در  کناره ی چین خوردگیهای زاگرس به حرکت درآمدند و در طول جاده ی بزرگ کاروانرو که بعدها مرکز پرورش اسب شد، تا آخرین نقطه ی کوهستان های غربی پیش تاختند و در میان قبیله های کاسی ساکن در این نواحی فرود آمدند. این آمیختگی به صورت یک محرک نیرومند، اقوام کاسی را به نیروی مهیب جنگی بدل کرد. بخشی از این درآمیختن از غرب به شرق تاختند و پس از گذر از رودخانه های سیحون و جیحون، بلندی های هندوکش را پشت سر نهاده و پس از ایستی کوتاه در بلخ در دشت پنج شیر و کناره های رود هیلمند جای گزیدند.

در غرب فلات ایران، همزمان با تشکیل نخستین دودمان بابلی، اتحادی میان قبیله های کاسی ارتفاعات زاگرس و دیگر قبیله های کوه نشین بومی بوجود آمد.در زمان حکومت حمورابی در بابل، گوتی ها حمله ناموفقی را به بابل آغاز کردند که به شکست انجامید. در متن های بابلی این دوران از این جنگ ها به دلیل پدیده ی نوظهور «اسب» و حضور جنگجویان سوار و گردونه های جنگی، بسیار سخن رفته است. در سال هشتم از سلطنت «شمشوایلوانا» کاسی ها در قالب اتحادیه ای با گوتی ها، به بابل که در حال جنگ با هیتی ها بود، حمله بردند.هیتی ها توانستند سلسله ی نخست بابلی را سرنگون سازند اما خود بوسیله ی کاسی ها شکست خوردند و کاسی ها برای مدت 400 سال بر بابل مسلط شدند.

دوران 400 ساله ی سلطه ی کاسی ها بر بابل، پر از ابهام و تاریکی است.و در واقع کاسی ها با آن فرهنگ ایلاتی کاسی حتا به رهبری آریاییان، واپس گراتر از آن بود که میراث دار شایسته ی تمدن بابلی باشد.کاسی ها نه تنها رهبری نظامی و سیاسی خویش را تقدیم آریاییان کردند، بلکه «مرد خدایان» آریایی را نیز در گروه خدایان خویش پذیرفتند.(پیش تر نیز خدایان بابلی با نام های کاسی در انگاره های دینی آنان جای گرفته بودند.) اسب نزد ایشان به جایگاه خدایی رسید و  «اسورا» و «ماروت» با نام های کاسی «شورباش» و «ماروتاش» در جرگه خدایان کاسی وارد شدند. تنها ایزد اصیل کاسی که یادگار مسکن نخستین کاسی ها در آخرین نقطه ی شمال غربی زاگرس بود. «شیبارو» یا «خدابانوی کوه های تابان که در قله ی کوهستان جا دارد» نام داشت. در میان تمامی قبیله های کوه نشین زاگرس، خدا بانوان به نوعی با کوه و کوهستان ارتباط داشتند. همین پیوند در باورهای دینی مردم میتانی و هیتی و حتا «فروگیان» که از درآمیختن هوری ها و هیتی ها بوجود آمدند، مشاهده می شود.

در پیش دیدیم که ساکنین کشاورز بومی با داشتن مبانی مادر محور ی هرگونه ویژگی های جنگجویی را نفی می کردند و به همین دلیل پی در پی مورد تجاوز و دست اندازی اقوام سلطه جوی آن سوی زاگرس قرار می گرفتند،با سلحشوران آریایی این خلاء پر شد و آریاییان رهبری نظامی آنها را بر عهده گرفتند.

تسلط کاسی ها بر میانرودان و ایلام طولانی ترین سلطه ی اقوام غیر سامی پس از سومریان بر این نواحی است. در آخرین سال های هزاره ی دوم پیش از میلاد دولت بازسازی شده ی ایلام کاسی ها را از بابل و شوش بیرون راند. ایلام به کمک یک جنبش ملی نفوذ خود را تا نواحی جنوبی دریای مازندران و جنوب غربی زاگرس گسترش داد و دولت مقتدر «شوش – انشان» را به وجود آورد.

هر چند به هنگام حضور نخستین گروه های آریاییان در خاورمیانه هنوز نامی از «ایران» و «سرزمین آریایی» در میان نبود، اما نفوذ آنها تا بخش های غربی و پیروزی شان در زمینه های نظامی، به منزله ی آزمونی برای گروه های بزرگ پسین بود که در آغاز هزاره ی نخست در یک کوچ بزرگ پا به این سرزمین نهادند و از سده ی هفتم پ.م کشوری به نام «ایران» را وارد تاریخ جهان نمودند.

 منابع> شناخت هویت زن ایرانی در گستره ی پیش تاریخ و تاریخ، شهلا لاهیجی – مهرانگیز کار

  پی نوشت ها:

 1- در این زمینه مانند افسانه ی «رویا و مرگ دوموزی» را نام برد که در این افسانه چهره ای بی رحم و بی عطوفت از سرآمد خدابانوان سومری و مشهورترین و مقدس ترین چهره ی آسمانی و مذهبی زنانه و خدابانوان سومر نشان می داد.

2- در این زمینه می توان از حماسه «گیل گمش» نام برد.که نام گیل گمش در سه دوره از تاریخ سومر آمده است در دوره ی سومر کهن نام او در افسانه «درخت هولوپو» که جز افسانه های آفرینش است بصورتی آمده که از حماسه خالیست و موضوع آن پیرامون خدابانو «اینانا» می چرخد. و تاکید افسانه بر اورنگ و بستر شاهان برای پادشاهی زمینی و آسمانی بانوی حامی شهر «اورک» است. و گیل گمش قهرمانی است که بانوی آسمانی را در این راه یاری می دهد.او برای شهبانوی آسمانی اورنگ و بستر فراهم می آورد و برای همین خدمت، اینانا از فرازترین شاخه ی درختی که خود کاشته و پرورده است، عصا و چوبدستی شبانی که کنایه به نشانه های شاهی است به قهرمان می بخشد اما پس از این ها بخشی به آن افزوده می شود که در آن می آید: پهلوان پس از چندی به قدرت خود مغرور شد و با کارهای خود اشک از چشم دختران و زنان «اروک» جاری ساخت. پس بانوی آسمان به او خشم گرفت و زمین نمناک دهان گشود و نشانه های شاهی «گیل گمش» (عصا و چوبدست) در جهان زیرین گم شد.و در بخش پایانی افسانه از چگونگی کارهایی که منجر به سقوط گیل گمش شد، سخن نرفته است. اما ساموئل کریمر در کتاب الواح سومری در بخش «شیوه ی حکومت پارلمانی سومر ضمن اشاره به افسانه «گیل گمش و آگا» از جنگی تحمیلی به مردم اروک سخن می گوید و معتقداست: گیل گمش پس از آن که نتوانست موافقت مجلس ریش سفیدان و برگزیدگان سالمند و محافظه کار اروک را برای جنگ با «آگا» فرمانروای کیش جلب کند به مجمع نمایندگان جوان که بیشترین آن را سپاهیان و جنگاوران تشکیل می دادند روکرد و با تحریک و تشویق ایشان به جنگ، فرمان رودر رویی با کیش صادر شد.

3- تاریخ ایلام،  پیر آمیه، برگردان شیرین بیانی

آریایی ها تا پیش از زرتشت(بخش1)


درجستارهای پیشین کوتاه و گزیده به همسایگان فلات ایران و همچنین تمدن های میانرودان و چگونگی  فرهنگ و اندیشه ی آنها پرداختیم و اکنون در حد توان به بررسی آریایی ها و شیوه ی نگرش آنها به زن می پردازیم تا در این راستا به کشف جایگاه زن در فرهنگ و تاریخ ایران که جایگاهی بسیار متفاوت با جایگاه زن امروز ایران است دست یابیم.


خانواده و ازدواج در میان آریایی ها

زندگانی در خانواده های آریایی بیشتر بصورت گروهی بود و جایگاه زندگی هر خانواده الگویی از یک شهر محسوب می شد.وارون بر روشی که در نقاط دیگر وجود داشت مانند شمال اروپا که خانواده ها بصورت منزوی زندگی می کردند و در زمان های سخت و دشوار و یا هجوم دشمن جز به پهلوانی ها و شهامت های فردی اتکایی نداشتند، زندگی در خانواده های آریایی غمگین و خاموش نبود، آنها مردمانی سخت پرجوش و خروش بودند و حمله کردن و هر لحظه چشم براه حمله بودن از سوی قبیله ها و اقوامی که به گاودزدی گذران داشتند،برایشان سرگرمی بود که شور و نشاط داشت و نیروی سلحشوری و جنگاوری را در آن ها زنده نگاه می داشت و سبب خمودگی و افسردگی شان نمی شد.

آریایی ها در مورد ازدواج سختگیر نبودند و تساهلی همراه با آزادمنشی خردمندانه و منطقی داشتند، البته این تساهل به درجه ی انحطاطی که در برخی نقاط رواج داشت،نبود اما آنها به بکارت اهمیت چندان که همراه با تعصب و سختی های بسیار بود نمی دادند. زن هر چند شوهر می کرد و از خانواده ی خود به خانواده ی شوهرش نقل مکان می نمود، اما این وابستگی همیشگی نبود، چون زن همیشه به خانواده ی خودش تعلق داشت و به هنگامی که میان دو خانواده ی زن و شوهر ستیز و یا دشمنی در می گرفت، زن مجبور بود که از شوهرش بریده و به خانواده ی خود بپیوندد.

اساس ازدواج برای مردان بر پایه تک همسری و انتخاب یک زن، اما این قانون برای اشراف معمول و قابل اجرا نبود و آنان می توانستند با شمار بیشتری زن ازدواج کنند.زنان جایگاه اجتماعی خود را از پدران و مادران خود به ارث می بردند، و از همین روی چه بسا که جایگاه و تشخص یک زن از شوهرش افزون تر می شد، رییس چنین خانواده هایی را «شاه زن» تشکیل می دادند که با قدرت و توانایی کار مردان را به دوش می کشیدند.هر چند در در جوامع و اقوام آریایی رسم اختیار چند شوهر برای یک زن به هیچ وجه معمول نبود، اما این چنین زنان اشرافی می توانستند با همان آزادی مردان احساسات عشقی خود را بروز دهند.

آریاهای هند هم چون دیگر اقوام در مورد ازدواج قوانینی داشتند و این قوانین مربوط بود به دو روش ازدواج خانوادگی و خودی Endogamy و ازدواج بیرون از خانوادهExogamy بود.اینان نه می توانستند با خارج از نژاد خود ازدواج کنند و نه می توانستند با خویشان طبقه ی یکم زناشویی نمایند.چنانکه بنظر می رسد، میان آریایی های هندی،زن جایگاه چندانی نداشته است.

اعتقادات و باورهای آریایی ها

آریایی ها پیش از آنکه از یکدیگر جدا شوند قوم و ملتی یگانه بودند که زبان، تمدن و دین و آیین یکسانی  داشتند البته اختلاف هایی نیز داشته اند که پس از جدایی این تفاوت ها در عقاید، مذهب، تمدن و فرهنگشان شدیدتر و عمیق تر شده است. میان آریایی های هندی و آریایی های ایرانی هنوز هم اینهمانی ها و همانندیهای بسیاری وجود دارد که درخور بررسی و پژوهش است. زمان و تاریخ و چگونگی آغاز جدایی آریایی های ایرانی و هندی دارای ابهامات زیادیست که در این گزیده نمی توان به آن رسید.سنگ نبشته ای که در «بوغاز کوی» بدست آمده و تاریخ آن در حدود 1350/1400 پ-م است نشان می دهد که این جدایی تا آن زمان هنوز روی نداده است در این سنگ نبشته، بزرگان میتانی که آریایی بوده اند، به مردخدایان هندی، یعنی: ایندراIndra، وارونهVaruna ، ناساتی/ناستیهNassati  ،میترا Mithra  سوگند یاد کرده اند.

بنونیست در «مذاهب قدیم ایران» نوشته ایران قدیم از آغاز دوره ی تاریخی دارای مذهبی واحد نبوده است اقوام و قبایلی که شهرنشین و ده نشین و برخی دیگر چادرنشین بوده اند، احتمالن مذاهب متفاوتی داشته اند.آیا به روشنی و صراحت می توان گفت که آریایی های ایران پس از جدا شدن از آریایی های هندی کاملن و تنها به مرد خدایان باور داشته اند؟

شاید بزرگترین اختلاف دینی میان آریایی ها سبب جدا شدن آریایی های هندی از آریایی های ایرانی گردید پس از جدایی آریایی های ایرانی از آریایی های هندی سه خدای هندی یعنی ایندرا، وارونه و ناساتی برای آریایی های ایرانی دیو می شوند.آریایی هایی هم که در فلات ایران حضور پیدا می کنند به اقوام و شاخه های گوناگونی تقسیم می شوند مانند میتانی، ارمنی، والانی، اَستی و… که هر کدام از آنها اعتقادات و باورهای گوناگونی داشته اند آریاییهای شرق با غرب و شمال غربی فلات ایران از نظر باورها و اعتقادات مذهبی متفاوت بودند.چنانکه آناهیتا بغ بانوییست قدرتمند که نزد آریایی های شرقی ایران جایگاه بسیار بزرگی داشته است.همچنان که پس از این ها، آیین ها و باورهای قبایل مادی و پارسی با اندک تفاوت هایی در پرستش «مزدا» خدای بزرگ به عنوان سر گروه خدایان اهورایی با هم  یگانه بود. سکاها که هرودوت به زنان جنگجو و تیرانداز قبایل آنها اشاره می کند زنان سکایی که به فرماندهی نظامی می رسیدند. اینکه آیا باورهای دینی و اعتقادات آریایی پیش از زمان زرتشت چگونه بوده است موضوعیست بسیار مبهم و تاریک اما پژوهش در وداها برای دریافت باورهای ایرانی های پیش از زرتشت و برابری دادن آن با اوستا می تواند به ما در شناخت بسیاری از این آیین ها و اعتقادات یاری دهد.

 آریای ها در وداها

تا آنجایی که در وداها مشخص است، آریایی های هندی به بغ بانوهای چندی اعتقاد داشته اند و این خود نشان می دهد که آریایی ها به خدایان مرد و زن هر دو اعتقاد داشته اند اما آریایی های ایرانی پس از جدا شدن از آریایی های هندی در درازای سالیان دراز سکنا گزینی در فلات ایران تحت تاثیر اندیشه ها و اعتقادات دیگر همسایگان و بومیان فلات قرار گرفته اند.

یکی از بغ بانوها که در وداها ارزش و جایگاه بالایی دارد، اوشس است.

اوشس

این بغ بانو در اوستا با اوش بام برابر می شود.برتری هایکه در این بغ بانو مورد ستایش قرار می گیرد خردمندی و آوردن  نور و روشنایی و نیکی ها به همراه خود است، اوشس، خدابانوی سپیده دم و خدا بانوى سحرگاهان، دختر دیئوس، اروس سوریه و یکى از زیباترین خدایان است. او تنها ایزد بانویى است که در ریگ ودا بارها مورد ختاب و نیاز قرار گرفته است. در ریگ ودا حدود 20 سرود اشاره به اوست و بیش از 300 بار نام او آمده است. «اوشس» دختر آسمان است و شکوه خود را با روشنایی نمایان می سازد او دشمنان را مانند تاریکی پراکنده می سازد و راهها را روشن می نماید. او با آتش و روشنایی پیوند دارد، او با راستان، راست و با بزرگان بزرگ است، او صاحب دانایی و سرشار از خرد و ثروت است او سوار بر ارابه ای از نور که آوای دلنواز بیدار کننده دارد و اسب های رام و برازنده ای او را همراهی می کنند می آید او همه را بیدار و هشیار می خواهد و می خواند.

 

آریایی ها تا پیش از زرتشت(بخش2)

آریایی ها در اوستا

اندیشه و نگرش آریایی های ایرانی در اوستا تفاوت های ویژه ای با آریی های وداها دارد، با اینکه میترا مردخدای بسیار قدرتمندیست و جنگ را مانند قهرمانی راهبری می کند و به شدت با پیمان شکنان و دروغگویان برخورد می کند اما از سویی در یشت هفدهم به نام «اَرت یشت» می بینیم که ارت Art خدابانویی است که با نام «اَشی وَنگوهی» نامیده می شود. و جایگاهی همپایه مهر دارد در این یشت آمده است:

ارت یشت و اَشی وَنگوهی

می ستاییم اَشی وَنگوهی را که زیبا اندام است و گردونه اش به استواری روان است، که بخشنده ی ثروت و برکت است و درمان بخش و نیرومند و بسیار هوشمند «پِرِ.ویرَ» می باشد.از مزداست هم چنان که امشاسپندان از اویند.داننده است همچون سوشیانت ها، و چون خوب ستایش شود، به ستایشگر دانایی و شناسندگی بخشد،خواه این آیین گزاری از سرزمین های دور باشد یا نزدیک، و هر که بستاید وی را، چونان است که مهر را ستوده باشد…

از بند 15 تا بند22 که پایان کرده ی دوم بخش است روی سخنان زرتشت( البته به این نکته باید توجه داشت که یشت ها پیش از زرتشت سروده شده است اینکه نام زرتشت در آن می آید پس از این ها افزوده شده است)  بسوی اشی ونگوهی ست، پدر او اهورامزدا و مادر سپنتا آرمَئ تی.برادران او سروش و رَشنوی و مهر و خواهر او دئنا می باشند.در یشت هفدهم درخواست 7 تن از شهریاران نامدار است که برای کامیابی، اشی ونگوهی را ستودند و بر درخواست هاشان کامیاب شدند. زرتشت در ایرانویج، کنار رود دائی تیا، اشی را می ستاید و می خواهد تا در تبلیغ هوته اوسا، همسر کوی ویشتاسپ به آیین نیک مزدایی پیروز و کامیاب شود.

از بند 57 تا پایان یشت ایزد بانو اشی ونگوهی به گله و شکایت از کسانی که کارهای ناشایسته انجام می دهند و او را آزرده می سازند می پردازد. این سروده ها  تنفر آریایی های ایرانی را از هرج و مرج های جنسی به خوبی نشان می دهد و گویای آن است که این مردم تا چه اندازه چنین شیوه ای را نکوهیده می دانستند:

تنفر آریایی های ایرانی از بی بند و باری های جنسی

ایزد بانو اشی نیک، گله و شکایت می کند از زن بدی که فرزند نزاید. می گوید :به خانه چنین زنی داخل مشوید و در بستر او نیارامید.شکایت می کند از زنی که کودکی از مردی جز شوهر خود به دنیا آورد.شکایت می کند از مردانی که بدون ازدواج با دختری، او را آبستن می کنند و می گوید: این نارواترین کاری است که مردی ستمگر انجام دهد.و سرانجام یشت 17 با ستایش و درود برای ایزدبانو اشی پایان می یابد.در این یشت ها مشاهده می کنیم که چگونه آریاییان به انسجام و پایداری خانواده و نگهداری و نگهبانی از آن می پرداخته اند اندیشه هایی که سبب ساخت تمدن آریایی ایرانی و گسترش شهرنشینی گردید.

آریایی ها به زن خدایان و مرد خدایان هردو باور داشته اند

آریایی ها به مردخدایان و زن خدایان باور داشته اند و به هر دو معتقد بودند.برای مثال دیااوه Dyauh خدای بزرگ آسمان و آگنی خدای آتش از مرد خدایان و اوشاه یا اوشانه Vshanh دختر آسمان از جمله ایزد بانوان بوده است.سازمان جامعه ی خدایان از روی الگوی خانوادگی آدمیان ساخته شده است. موضوعی که در شیوه ی این آریایی ها شایان بازنگری و  بررسیست این است که آنها برای خدایان و مظاهر شر و بدی و زشتی به هیچ روی عبادت، پرستش و نیایش و مراسمی نداشته اند، بلکه وارون بر اقوام و ملل دیگر بر  آن اعتقاد بودند که بایستی به یاری خدایان نیکی بر ستیز عناصر بدی رفت و آنها را ناتوان نموده و برافکند.اینان مردمانی بودند ساده دل، جنگجو، پیکاری و راست کردار که به هیچ وجهی زیر بار گناه و کژی و ناراستی نمی رفتند آنها نبردی پی در پی با دروغ و ناراستی و پلیدی داشته اند و به درست پیمانی، نیک کرداری، سلحشوری، آزادگی و جوان مردی شهره بوده اند و تمام نیکی ها را برای فرزندان چه دختر و چه پسر برابر می خواستند.

اَردویسور آناهیتا

واژه ی اردویسور آناهیتا واژه ای مرکب از سه جز یا سه صفت است.و به گفته ی استاد پورداوود در کتاب یشت ها «این نام یگانه اسم خاص اوستایی است که از سه صفت ترکیب یافته جز نخست «اَردوی» از واژه «اَرد» به معنای برآمدن،فزودن و بالیدن است. کلمه اردوی در اوستا نام رودی است…جز دوم «سور» به معنای قوی و قادر و در سانسکریت به مفهوم نام آور و دلیر است…جز سوم آناهیت خود یک صفت مرکب و شامل دو جز است.نخست «اَ» از ادوات نفی و دیگر«آهیت» به معنای چرکین و ناپاک. چون کلمه آهیت مصدر است به( اَ) بنا بر قاعده کلی حرف (ن) افزوده گشته و در مجموع آناهیت به معنای پاک و بی آلایش ساخته شده است.کلمه اردویسورآناهیتا به معنای رود نیرومند و پاک و یا آب توانای بی آلایش است.»

آناهیتا نیز همچون مهر از خدایان کهن و باستانی آریایست، آناهیتا بغبانوی بزرگ آب هاست و نزد آریایی های کهن و همچنین ایرانی ها تا دوران واپسین شاهنشاهی ساسانی از عناصر چهارگانه تقدیس شده و مورد احترام بوده است.در سراسر اوستا این معنا به روشنی به چشم می خورد. «اَرِدوی سورَه آناهیتا» بغ بانوی بزرگ و سرپرست و ایزد آب، یعنی عنصری که پس از آتش از عناصر مورد احترام بوده است، از 21 یشت موجود، پنجمین آنها، یعنی آبان یشت، ستایشی است ویژه بانو آناهیتا، البته در سایر بخش های اوستا، چون خرده اوستا و یسنا نیز از این ایزدبانو یاد شده است، اما آنچه که جایگاه بغبانو را بیان می کند، یشت پنجم است.

آبان یشت ، یا یشت پنجم

آبان یشت ، یا یشت پنجم از کهن ترین و بلندترین یشت ها می باشد، در این یشت بطور گزیده چنین آمده است که:

 اَردویسور آناهیتا بر کیش اهوراییست و دشمن دیوهاست، کسی که مایه ور جان هاست و رمه ها و گله ها را می افزاید، قلمرو کشور را می گشاید و ثروت را فراوان می کند. این ایزد توجهی ویژه به زنان و مردانی دارد که درصدد به وجود آوردن فرزندانی بسیار هستند و به همین روی نطفه ی مردان را پاک و مشیمه ی زنان را می پالاید تا به پاکیزگی فرزند آرند. درد زنان را در زایمان کاهش می دهد و شیرشان را در پستان ها می پروراند.

آناهیتا، ایزد بانویی است که در زورمندی برابر با تمام آبهایی است که بر روی زمین جاری است و به دریای فراخکرت وئوروکشه می ریزد. او بانو و سرپرست تمامی آب هاست، کسی است که هزار دریا و هزار رود دارد و درازای هر یک از این رودها برابر است با تاخت چهل روز اسب سواری که سخت ورزیده باشد. در بندهایی مختلف از توجه این ایزدبانو به پاکی نطفه ی مردان و زنان و شیری که کودکان از پستان مادر می نوشند سخن گفته شده است.

در باره ی شکل ظاهری این بغبانو آمده است که:

آناهیتا، دوشیزه ای است جوان، خوش اندام بالا بلند، برومند و زیبا، جامه ای سپید زرین در بر دارد که کمربندی تنگ در میان بسته، برجستگی سینه را نمایان می سازد. وبازوانش زیبا سپیدگونه، به فراخی و پهنی شانه ی اسبی ست. این ایزدبانو بر گردونه یی زیبا که مهار چهار اسب سپید و یک شکل را در دست دارد، تاجی به شکل چرخ بر سر اوست که سد گوهر نورانی آن را مزین کرده اند از اطراف تاج نوارهای پرچین زرین آویزان است. طوقی زرین به گردن و گوشواره های چهار گوش بر گوش دارد. پاپوش او کفش های زرینی است که با بندهای درخشان محکم شده اند. شنلی از پوست سی ببر که چون زر و سیم می درخشند بر دوش دارد. در چنین پوشش و چنان سیما، او از بلندترین نقطه آسمان به نیایش پارسایان پیروان خویش به سوی زمین می شتابد و سراسر کشور از پرتو او از خوشی و نعمت و ثروت برخوردار می گردد.و همواره آماده ی آن است تا بر دیوان و جادوان ستم پیشه گان حمله برده و نابودشان سازد.

آناهیتا یاری رسان بزرگان و نامداران ایرانی بوده است

نخست جمشید است که برای این بغبانو بر فراز کوه هرا هرئیتی سد اسب، هزار گاو و ده هزار گوسپند قربانی کرد و از او درخواست کرد که شهریار همه ی کشورهای بزرگ شود و بر دیوان پلید و دروغ گویان چیره شود، پس از او فریدون است که مانند جمشید قربانی می کند و درخواست می نماید تا توانایی اش بخشد تا بر اژی دهاک دیو دروغ و ناراستی پیروز شود، و به کامش رسیده و آن دیو را برمی اندازد.پس نریمان گرشاسپ آن چنان قربانی هایی از برای اَرِدویسورآناهیتا می نماید تا بر «گندروَ» ی زرین پاشنه چیره شود.بغبانو او را نیز توانایی می بخشد تا کامیاب شود.

آناهیتا به ایرانیان نامدار و نیک کردار و مزداپرست در آرزوهایشان یاری می دهد وارون بر آن، به آنانی که بخواهند به فر و  شکوه ایران خللی وارد کنند، هر چند که قربانی و نیایش نیز کنند، کامیابی نمی بخشد، چون افراسیاب، آن بدکردار و دشمن آهنگ تورانی، پس نوبت یکان یکان به یلان، پهلوانان و شه سواران و سلحشوران ایرانی می رسد که هر کدام از آناهیتا تقاضای یاری می کنند، و برایش در نقاط گوناگونی قربانی و نثار و فدیه می دهند و با کامیابی و پیروزی به آرزوهایشان می رسند.

مبنای بسیاری از معجزات سامی در یشت ها

آنچه که بسیار شایان توجه است، این است که در میان یشت ها و سروده های زیبایی که ایزدان و از آن جمله آناهیتا را در آنها ستایش کرده اند، مبنای بسیاری از معجزات پیامبران سامی را می توان دید، بدون این که در این سروده ها منظوری از معجزه را داشته باشند.«ویستَه اورو» از خاندان نوذر در کنار آب ویتنگوهئیتی برای آناهیتا، فدیه ی زَور آورد، شیره ی هوم به شیر آمیخته، چیزی که بسیار دوست می داشت و درخواست کرد تا ایزدبانو یاریش دهد. این یل نامدار که دارمستتر با گستهم شاهنامه یکی می داندش می گوید که شمار بسیاری از دیو پرستان و دروغ گرایان را هلاک کرده ام و اینک خواهانم تا از برای من گذرگاه خشکی از فراز آب های ویتنگوهئیتی بگشایی. بغ بانو آناهیتا با تمام زیبایی و فر و شکوهش به صورت دوشیزه ایی زیبا آزاده و شریف و والانژاد، با کفش هایی زرینه ی درخشان آن گاه از میان آب های ژرف، یک گذرگاه و جاده ی خشک باز می کند و آن قهرمانی که دشمن سرسخت دیوسنان است به کام خود می رسد و به آسانی از جاده ی میان رود خروشان می گذرد.که این سروده بسیار اینهمانی دارد با معجزه ی موسا، هنگامیکه سپاه فرعون در تعقیب اش بودند آنها به رودخانه نیل می رسند بر روی آب جاده یی برای عبور گشوده می شود.موسا و یارانش عبور می کنند و فرعون و افرادش غرق می شوند.

برخی از پژوهشگران بر این باورند که این بغ بانوی توانمند را نخستین بار تورانیان در تهاجمات خود از غرب به شرق برده و سپس به فلات ایران وارد کرده اند، اگر اینچنیین هم باشد، ماندگاری و توان روزافزون این بغ بانو به دلیل آمادگی ذهنیت اجتماعی برای چنین پذیرشی بوده است.چنانکه از آغاز ورود ایران به صحنه ی تاریخ جهان تا حمله عرب ها و انقراض دولت ساسانی، اردویسور آناهیتا به صورت درخشانترین جلوه ی آسمانی مورد پرستش همگان بوده و در بخش هایی از تاریخ به صورت سمبل و نماد ملیت ایرانی در برابر بیگانگان قد برافراشته و گهگاه نیز بر تارک هرم خدایان این سرزمین جا داشته است.

و بی گمان دیانت زرتشتی در این جاودانگی نقش بزرگی ایفا کرده است. زیرا گرشاسب آخرین کَوی و پشتیبان بزرگ زرتشت از خاندان نوذر و از گروندگان به اردویسور آناهیتا بود. هر چند تیره ی فریانه که خاندان  نوذر نیز از آن است احتمالن از قبایل سکایی بودند که پس از این ها به آیین مهر گرویدند.اما چنان که از اَشی یشت برمی آید، از پذیرش اَشی میثره ای خودداری کرده و پرستش اردویسور آناهیتا را در کنار میثره ادامه دادند.

 منبع > آتش فروزان

وضعيت زن در دوره ساسانی

با مطالعه منابع مذهبي و غيرمذهبي مربوط به دوره ساساني، از جمله اوستا و ماتيكان هزارداتستان، متوجه مي شويم كه زن در دوره ساساني مي توانست در دادگاه شهادت بدهد، هنگام ازدواج نظر دختر را جويا مي شدند و پدر حق نداشت دختر خود را به زور شوهر دهد، حتي دختر مي توانست بدون اجازه والدين خود با شخص مورد علاقه ازدواج نمايد، زن وقتي ازدواج مي نمود مي توانست به كارهاي اقتصادي بپردازد و حتي شوهر خود را طلاق دهد. بنابراين مشخص مي شود كه زن در آن دوره داراي مقامي مناسب در جامعه بوده است.

نقش زنان در تاریخ ایران

منبع  > سایت فراسو > سمانه شفیعی

 … زنان در طول دوران سه هزار ساله ايران زمين رنج بسياري را بر دوش خويش گرفته اند. آنان درزیر فشار بسيار بارگراني را با دستهاي خويش برداشته و از فشار آن رسته و خود را چون گوهري درخشان نمايان ساخته اند. هر نام و چهره اي كه در اين نوشته آيد درخشندگي ويژه اي دارد كه تابندگي آن تا به امروز روشني بخش زنان پرشكوه ايران بوده است.

زنان در تاريخ ايران نقش پررنگ و موثري داشته اند. چنين است كه هرودرت مورخ در جايي از نوشته هايش رشته ي گزارش گونه ي خود ا قطع مي كند و مي گويد: «راجع به ساير فرماندهان عالي رتبه سخن نمي گويم، چون لزومي ندارد. اما برعكس درباره ي آرتيمزيا كه در سپاه خشايارشاه سمت دريا داري داشته است زني كه عليه يونانيان لشكر كشيد و ستايش بسيار مرا برانگيخته است توضيح مي دهم».

زنان ايراني همواره و در طول تاريخ شايسته و بنام بوده اند، در شاهنامه نيز به وسيله شاعر و حكيم عالي قدر فردوسي بزرگ مطرح شده اند. فردوسي در دو سه جا شخصا اظهار نظرهايي در مورد زنان داشته است كه همگي حاكي از احترام اين دانشمند بزرگوار نسبت به مقام و منزلت زن مي باشد. نيز در نظر فردوسي شايسته بودن ملاك فرزند است نه دختر و پسر بودن. این مطلب مي رساند كه در آن زمان كه فرزند دختر جايگاهي نداشته است زن از ديدگاه حكيم فردوسي بسيار شايسته و قابل تقدير و تحسين بوده است. آنچه در اين مقاله مي آيد چكيده اي از تحقيقي مي باشد كه نگارنده در مورد زنان نامدار و موثر و موفق ايران زمين داشته است:

ايران بان

در ايران باستان بانويي به نام «ايران بان» حاكم وقت ايران بوده است. وي يكي از بزرگترين آرزوهايش داشتن دختري بوده است كه بعد از خودش به پادشاهي ايران برسد. از اين رو به مناسبت نداشتن دختر اجاق خانوادگي خود را خاموش مي دانست. به موجب افسانه ها سه هزار سال فقط زن ها در ايران حكومت مي كردند. ايران بان پادشاهي فرزانه و لايق بود او با مكشوفات بسيار خويش نام خود را در تاريخ به ثبت رساند و كمك شاياني به مردم هم عصر خود نمود. وي در يكي از كوه ها با خود دو جانور زيبا آورد كه كسي اسم آنها را نمي دانست و ايران بان آنها را «اسپا» نام نهاد كه به معني «پا بلند» بود. كه بعدا به اسم اسب معروف شد و تا حال نيز به همين اسم نام برده مي شود.

رومن گيرشمن مورخ فرانسوي در اين باره مي نويسد: اسب جز در ايران وجود نداشت و ايرانيان رسم تربيت اسب را براي سواري و باركشي به ملل ديگر آموختند و اسپريس «يونجه» هم كه غذاي اسب مي باشد از ايران به ساير كشورها رفت.

ايران بان ملكه و زن خردمند ايران اشاره به خورشيد مي كرد و به اتباع خود مي گفت: ما هر چه داريم از «خور» مي باشد. وي همچنين اساس كشاورزي را بنيان گذاشت و به مردم آموخت كه گندم بكارند تا اين كه بتوانند از محصول آن استفاده نمايند.

هارتاما ايران شناس انگليسي مي گويد: ايرانيان رسم پختن را به ديگر اقوام آموختند. كلمات «پاپا» و «ماما» كلمات اصيل ايراني مي باشند كه از اين زبان به ساير السنه جهان سرايت كرده است. (1)

ايران بان اصلا زن هاي قابله را قبول نداشت و به نظر او زن قابله يكي از مخوف ترين بلاها بود كه تمدت عارض نوع بشر كرد و دستهاي كثيف زن قابله در طول هزارها سال صدها و شايد هزار ميليون زن را به قبرستان فرستاده بود. بعد از ايران بان، دكتر‌ «سمل ويس» مجارستاني بود که در قرن نوزدهم ميلادي علت نرض آل زدگي (كه اين اصطلاح در شرق رايج بود) را كشف کرد و دانست كه دستان كثيف زن قابله كه پر از مرض «پوئر پرال» است توليد آل زدگي مي كند.

آمازون كه اصل آن مازون است كلمه اي اصيل ايراني مي باشد كه به معناي زني است كه فرمانرواي مرد است. و اين اسم بعد ها به شكل آمازون وارد زبان هاي اروپايي گرديد. (2)

زني ايراني به نام رود دوم ریسيدن نخ را اختراع كرد و آن را از جانوري به نام سنجاب فرا گرفت. (3)

زن هاي ايراني باستان وسائل تزئيني و آرايشي نداشتند و يگانه وسيله ي آرايشي زن هاي ايراني در دوره ي هخامنشيان شانه بود و زن ها پيوسته موي خود را شانه مي كردند. (4)

در ذيل به برخي از زنان نام آور ايران اشاره خواهد شد:

آتوسا: آتوسا دختر بزرگ كوروش است. پدر بزرگش از طرف پدر كمبوجيه رئيس پارس ها در جنگ با مادها كشته شده است. مادر بزرگش از طرف پدر، ماندان (ماندانا) دختر اژدهاك پادشاه مادها است و مادر وي كاساندان همسر اول كوروش دختر فرناسپ است. كه از خاندان هخامنشي بود. نام آتوسا را در تراژدي معروف شاعر نامدار يوناني ( اشيل) مي خوانيم. در اين تراژدي آتوسا كه بانويي بنام بوده است به عنوان همسر داريوش و مادر خشايارشاه معرفي مي گردد.

آرتميزيا (آرتمسيا): اين زن پس از درگذشت شوهرش سلطنت مي كرد. وي دختر (ليگ داميس) بود و سپاهيان هالي كارناسر – كوثر – ني سي رير و كاليدينه را تحت فرمان داشت و پنج ناو جنگي را هدايت مي كرد و در همه ي ارتش معروف ترين كشتي ها را بلافاصله بعد از صيدايي ها در اختيار داشت و در ميان همه ي متحدان بهترين توصيه ها را به شاه مي نمود. وي در جنگي عليه يونانيان نيز عنوان دريا داري داشته است. و در آن يونانيان را شكست داده است. (بايد دانست يونانيان بويژه آتني ها با همه پيشرفت هاي تحسين آميز و شگفت آورشان در علوم و ادبیات و گاه حكومت مداري در برخي از موارد مهم اجتماعي و سياسي ترقي نكرده و عقب افتاده باقي ماندند) زنان از نظر آنها انسان هاي درجه دوم و غير مساوي با مرد بودند و در نتيجه نمي توانستند حقوقي مساوي با مردان داشته باشند. يوناني هايي كه در دربار ايران مي زيستند و با مورخان يوناني از دخالت زنان در امور سياسي و حكومتي بسيار شگفت زده مي شدند وآن پادشاه كه اين حق را براي زنان قائل بودند از نظر آنها ضعيف النفس و بازيچه دست زنان قلمداد مي گرديدند.

وقتي آرتميزيا در جنگ دريايي شركت كرد و پيروز شد يونانيان اين امر را توهين به خود تلقي كرده و ننگ مي دانستند كه زني با آنان بجنگد و اگر مي توانستند از مقابله با وي حذر مي كردند. اما نگاه كنيد به فرهنگ غني اجداد ايراني ما: خشايارشا اين زن (آرتميز) را با مرتبه ي بلند دريا داري و فرماندهي در سپاه خود جاي داد.

پروشات = پروسات = پريزاد: اين بانو در بابل داراي مباشري بوده است به نام آناپولي كه ناظر بر اراضي و احوال و كارگران او بوده است. همچنين قصري در بابل به نام او بوده است و 60 كور ( KUR) جو مال مال الاجاره در اختيار نیاهوت ني نورت پسر، پسر نورا گذشته بوده. هم چنين اين بانو داراي كشتزار ها و پرديس هايي در بابل بوده است. داراي سفره هاي گسترده بوده و از سفره ي خود براي دوستان طعام مي فرستاده است. وي هم چنين به كتزياس شمشيري هديه داده است. اين بانو قريه هايي نيز در حلب داشته است.

رخسان = رخسانه = ركسانه: دختر هيدرانس: به نقل از كنزياس رخسان زني بسيار زيبا بوده و در تيراندازي با كمان وزوبين اندازي مهارت فوق العاده داشته است.

سپاكو: زني كه همسر مهرداد (ميتراداس) گاوچران بوده و سرپرستي كوروش را به عهده گرفت و او را بزرگ كرد.

مانيا: پس از فوت شوهرش زنيس (zenis) با سپاه و هداياي بسيار نزد فرناباز (ساتراپ وقت ايالت) رفت و آمادگي خود را براي اداره استان بعد از شوهرش اعلام داشت و تعهد نمود خراج استان را مرتبا بپردازد. فرناباز موافقت كرد و هيچگاه جز صداقت چيزي از اين زن نديد. اما مانيا به محدوده ي حكومت خود بسنده نكرد. شهرهاي كنار دريا مانند لاريس – هاماكيست و كلنه را به حيطه تصرف خود درآورد. مانيا سوار بر گردونه از نزديك به نظارت نبرد هايي مي پرداخت كه رخ مي دادند و به افراد شايسته و دلير جايزه و پاداش مي داد. به علاوه در سفر هاي جنگي فرناباز پي سيديان و ميسيان شورشي لشكر مي كشيد و در نبردها شركت مي كرد.

كانجو: بانويي كه خانم ارت منس بوده است و مادر (آتي يا واهي) Atiyawahy و فرزندش مامور تهيه سنگ بوده است و در كتيبه خود به داريوش شاه پيامي داده است.

آپامه: همسر سلوكوس سردار تامي ايران بود. آپامه پس از آنكه سلوكوس بعد از مرگ اسكندر سلسله سلوكيان را بنياد گذارد و پادشاه شد. ملكه و مادر وليعهد دولت سلوكي گرديد. سپس بعد از سلوكوس پسر آپامه (آن تيوخوس) به سلطنت رسيد و دومين پادشاه سلوكي است.

آذرآناهيد: به احتمال قوي اوزن شاهپور اول بوده است. نام او به نام بانبشنان بانبشن (ملكه ملكه ها) ذكر شده است و در كلبه زرتشت بستگي بين بانو و معبد آناهيتا از نام او هويدا است. در كتيبه ي شاهپور نام آدور آناهيد Adur Anahid دختر شاهپور خوانده شده است. (5)

ملكه اسپارثرا: در جنگي كه ميان كورش و سكاها صورت گرفت، پادشاه سكاها به نام آمرژس شوهر اسپارثرا به اسارت كورش درآمد. ملكه اسپارثرا پس از اسارت شوهرش سپاهي متشكل از سيصد هزار مرد و دويست هزار زن عليه كورش گرد آورد (عدد اغراق آميز است) و خود فرمانروايي سپاه را به دست گرفت و كورش را شكست داد و در ميان افراد بسياري كه به اسارت وي درآمدند برادر آمي تيس (يكي از زنان كورش) به نام پارميس و سه پسر اين شاه زاده (پاريس) بودند.

آرتستون (ارتيس تن): دختر كورش و همسر داريوش شاه هخامنش بود و مادر ارسام. داريوش اين زن را بيش از زنان ديگرش دوست مي داشت، چنان كه به افتخار او امر داده بود از وي مجسمه اي طلا بسازند. (6)

از جمله زنان ايراني نامدار مي توان به زناني كه نامشان در شاهنامه بزرگ فردوسي ذكر شده است نيز اشاره كرد، و از جمله:

آذر ميدخت و پوران دوخت: دختران خسرو پرويز پادشاه ساساني كه رشادت هايشان خواندني است و خود بحثي جداگانه مي طلبد.

جريره: دختر پيران وسيه سالار افراسياب همسر سياووش و مادر فرود كه در جنگي كه بين پسرش فرود با لشكر طوس درگرفت و فرود كشته شد. جريره تمام پرستندگان دژ و خودش را آتش زد و از بين برد و اين كار صرفا به اين خاطر بود كه خود و پرستندگانش به دست دشمن نيفتند.

دلارا: همسر دارا پادشاه و كياني است كه حكيم فردوس وي را بانويي دانشمند، با تدبير و موقع شناس معرفي مي نمايد.

رودابه: دختر مهراب كابلي پادشاه كابلستان كه مادر جهان پهلوان رستم نامدار است و رستم در دامن چنين زني پرورش يافته است.

سمن ناز: اين بانو دختر گورنگ شاه شهريار كابل و زابل در زمان جمشيد و ضحاك بود. سمن ناز بسيار زيبا بوده است و اين دختر در سواري و تير اندازي و پهلواني يكي بوده است و به علاوه در ادب و فرهنگ از زنان منحصر به فرد زمان خود بوده.

شيرين: ديگر زن نامدار شاهنامه و ايران كهن است كه هم فردوسي و هم حكيم نظامي درباره اين بانو اشعار فراواني سروده اند. وي همسر خسرو پرويز پادشاه ساساني مي باشد كه بسيار زيبا بوده و در وفا داري نيز بي همتا بوده است چرا كه تا آخرين لحظه مرگ خود باقي مي ماند و بر سر مزار خسرو با خوردن زهر هلاهل جان به جان آفرين تسليم مي كند.

فرانك: اين بانوي گرامي مادر فريدون پادشاه پيشدادي و همسر آشين است كه پس از مرگ شوهرش به دست ضحاك ناپاك براي به ثمر رساندن فرزندش از خود گذشتگي بزرگي نشان مي دهد و سعي مي نمايد كه فرزندش فريدون را از گزند ضحاك و ياران او در امان نگه دارد. چون فريدون به حد رشد رسيد انتقام خون پدرش و هزاران جوان ايراني را از ضحاك گرفت.

گرد آفريد: دختر گژدهم و خواهر هژير دو سردار ايران و نگهبانان دژ سفيد در مرز ايران و توران مي باشد. وي خود نيز بانويي جنگاور بوده است.

همسر فردوسي: و از آن جمله مي توان به همسر حكيم فردوسي نيز اشاره كرد كه در داستان منيژه و بيژن درباره ي همسر مهربانش ابياتي نوشته است. اين بانو كه همسر شاعرنامدار ايران است زني مهربان، خوشخو و حرف شنو مي باشد. شاعر سترگ فردوسي طوسي او را به نام هاي بت مهربان، سروين، ماهروي، بت خوب مهر و نيكي شناس ياد كرده است و اين خود نشانه ي همسري نيكي خوي است و آرامش فردوسي در سرودن اشعار نغز و پرمعني اش به واسطه ي داشتن چنين همسر لايق و فداكار بوده است. (7)

و … هزاران زن نيكو منش و نامدار ديگري که در اين سرزمين مي زيسته اند و اسامي بسياري از آنان در اينجا ذكر نشده است.

منابع:

1)      ماريژان موله ايران شناس فرانسوي

2)      فرهنگ هندو اروپا، تاليف: كارل بروكمان آلماني

3)      ايرانيكا، تاليف: كروس دانشمند آلماني

4)      سرزمين جاويد، اثر ماريژان موله، هرتزفلد، گيرشمن ترجمه و اقتباس: ذبيح اله منصوري

5)      كتيبه شاهپور، ترجمه ي خانم دكتر اميد بهبهاني

6)      زنان بنام در تاريخ ايران (از آغار تا انقراض سلسله ي ساسانيان) تاليف: دكتر كامياب خليلي

7)      فرهنگ جامع شاهنامه، اثر: محمود زنجاني

هویت زن ایرانی

منبع > زهرا پیشگاهی فرد – مریم امیدی آوج

هويت داراي ابعاد مختلفي است و مهم ترين بعد آن هويت فردي و اجتماعي است. جهت نقش پذيري و رسيدن به حقوق واقعي در اجتماع شناخت اين هويت ها ضرورت دارد. يكي از مهم ترين مسائل در ارتباط با هويت?بحث هويت يابي دختران و زنان جوان است كه اين موضوع در بين دختران و زنان جوان ايراني در مسيري حركت كرده كه بين تصور آنان و جامعه از خود فاصله وجود دارد. بنابراين مسئله اي كه اكنون با آن مواجهند مربوط به هويت آنان مي باشد هويتي كه به دليل آموزش هاي به دور از واقعيت هاي اجتماعي دچار بحران شده است و زمينه خلاقيت و سازندگي را از آن ها سلب نموده است. اين نوشتار بر اساس مطالعات كتابخانه اي در پي بررسي اين سوال است كه : – دختران جوان ايراني چه هويتي دارند وچه عواملي مانع شكل گيري هويت ايراني – اسلامي در آنان مي باشد؟ نائل شدن به هويت موفق در كشورهاي در حال توسعه?كاري بس دشوار است زيرا معيارهاي سنتي و مدرن درتعارض هم قرار دارند و جهت از بين بردن اين تعارض و هويت يابي صحيح دختران جوان براي ايفاي نقش در تمدن سازي نقش خانواده بهره بردن از ديدگاه هاي اسلامي و تجديدنظر در سياست هاي هويتي از سوي برنامه ريزان ذيربط ضروري به نظر مي رسد.

منبع > كانون زنان ايراني_مهرزاد غني‌پور

زن در قلمرو اندیشه و سیاست در افغانستان> خامه ی از نسرین مفید

دوستان گرانمایه ، عزیزان وهماندیشان راه رهایی زن از ستم ، درود بر شما !

نخست اجازه بدهید ، تا به نمایندگی از هیآت رئیسه شورای اروپایی نهضت فراگیر دموکراسی وترقی افغانستان ، صمیمانه ترین شادباش ها وبهترین درود های خودر ا بمناسبت هشتم ماه مارچ روزهمبستگی زنان جهان به شما وبه همه زنان جهان وبه زنان ومادران افغان که در کلبهء ماتم سرا با درد ورنج پنجه نرم میکنند پیشکش بدارم . پس از آن گلدسته های آفرینبار وسپاسگذاری های گهربارخود را به اتحادیه مهاجران افغان در هالند وبه ویژه به سازمانده گان گرانقدر آقايان حفیظ حازم ،صدیق وفاودیگر همکاران شان که این کنگره را راه اندازی کردند، تقدیم بدارم .
اگراز آفرینش انسان که به گونه ی اسطوره یی و یادانشی در قلمرو زمین پدیدار گشت بگذریم زن ومرد دو پدیده با هم پیوند وهمسو و همسان در تاریخ تمدن بشری گام بر میدارند .
در فرهنگ کهن بار اسطوره یی آریایی ، کیومرث، که نخستین انسان است با زنش بارگاه افرینش می یابد . وگرشاسپ که نخستین حکمروای اریایی که در اوستا ستوده شده نیز با زنش کتایون دین زردشت را پذیرفت . واز همینرو در فرهنگ کهن بار آریایی همچو کهکشان شهابی میدرخشند .
اگر با دید ژرف بر جایگاه زن در فرهنگ وادب وهمچنان بر تاریخ پر ریخت وپاش کشور ما بنگریم در میآبیم که زن در سه بخش زیرین هستی میابد :
یکم : زن در زیر چادر دین ومذهب : جایگاه زن در تمام ادیان چی آسمانی و چی غیر آسمانی به مثابه شخصیت دست دوم وپس از مرد حضور دارد. و در هیچ دینی ومذهبی نیست ، که به زن مانند مرد حق وحقوق قایل شده باشد به گونه ی نمونه :
در دین زردشتی که باستانی ترین دین آریایی است زن جایگاه پس از مرد را دارد در میان هفت امشاسپندی) که به درگاه( اهوره مزدا) نزدیکی دارند و اینها اند 😦 بهمن)،( اشه وهیشته)، خشتروثیریه)یا (شهریور) ،( سپنتا آرمه ئیتی) ،( اسپندار مذ) ،( هه آروتات)( خرداد) و امرتات . اند هیچکدام آنها زن نیستند . دین زردشت یک دین کاملآ مرد پنداری است . افزون برآن بلا های را که فراهیم پدر کلان زردشت بالای( دغدوا) مادر( زردشت سپنتما) آورد مایه تعجب میباشد .
در میان آئین هندوان( آدی تا) یا هندوان آریایی که نیز هفت خدا برازنده اند تنها ( وارونا ) و( میترا) ساختار زن گون دارند ، در دین یهودیت که از جمله ادیان الهی است . زن حق ندارد ، تا در جایگاه ویژه نیایش پدیدار گردد .در دین مسیحیت با وصف آنکه مریم مقدس مادر است ولی عملآ زنان به( کلوستر ها) رانده میشوند . در دین مقدس اسلام برداشت ها چنین است که زن با مرد حقوق مساوی ندارد .
در دین هندویسیم زنی که شوهرش بمیرد لازم میافتد تا، خود را زنده در پهلوی شوهرش بسوزاند تا در های خوشبختی دینی برویش باز شود . در غیر آن تا که زنده است باید لباس سفید بپوشد وبه زنی نجس ومنحوسی مبدل می گردد.

تنها زنی که بر داشت درست از دین اسلام ارایه میکند ، بانو شیخ فریحه است . او که در ایالات متحده امریکا زیست میکند با تفسیر درست از قرآن وبا ارایه دلایلی چنین می پندارد که ؛ حقوق زن ومرد در دین اسلام یکسان است . او اکنون سنت شکنی میکند ودر جایگاه امامت در یک مسجد وخانقای نامور امریکا پیش نماز شده است . کاری که از هزار سال تا اکنون به آن بدیده ای ناپسند دیده می شد .
دوم زن در جایگا ه ادب وفرهنگ : در فرهنگ دیر بار وباستانی زبان دری که پیشنه ی هزار ساله دارد ، جایگاه زن به سه گونه به چشم دید است :
1- زن در جایگاه معشوقه ودلبر : در این بخش به پیروی از سروده سرایان عرب نقش زن گاه گاهی جایگاه ایزدی می یابد . غزلیات حافظ که درآن بخاطر خال سیاه دوشیزه ی ترک شیرازی سمرقند وبخاررا را میبخشد ، بهترین نمونه ی این دیدگاه من شده میتواند :
اگر آن ترک شیرازی بدست آرد دل مارا به خال هندویش بخشم سمرقند وبخارارا
داستان ها وقصه های بس عاشقانه ی لیلی ومجنون ، فرهاد وشیرین ، ورقه وگلشاد ودیگران همه از همین دیدگاه برخاسته اند .
2-زن در جایگاه خانم خانه وپرورش دهنده فرزندان: در این جایگاه که مقام واقعی زن است ، بی توجه ترین بخش فرهنگ وادب زبان دری را می سازد . اکثر شاعران وسروده سرایان بنا بر حاکمیت اندیشه زن ستیزی در جامعه در این مورد بر خورد سهل انگارانه دارند ، در جامعه نیز همه بدبختی ها ناشی از همین دیدگاه واز همین جایگاه زن است ، ظلم واستبداد ، تجرید از کار اجتماعی ، به خانه نشستن زنان ، لت وکوب ، دشنام ونا سزا ، قطع اعضا، طلاق وهزار ها ظلم وستم ددمنشانه وغیر انسانی در همین جایگاه زن چهره می نمایاند ، که بازتاب این جایگاه در فرهنگ زبان دری نیز بد ترین نمونه ها را دارد،که توجه شما را به چند نمونه در این مورد میخواهم :
فردوسی که با آفرینش شهکار بزرگ شهنامه جایگاه والای در فرهنگ وادب زبان دری دارد ،می گوید :
زن واژدها هر دو در خاک به

جهان پاک از این هردو نا پاک به
ویا فخر الدین اسعد گرگانی می گوید :
زنان در آفرینش نا تمام اند

 از اینرا زشت کام وزشت نام اند
ویا ناصر خسرو قبادیانی بلخی می گوید :
بگفتار زنان هر گز مکن کار

 زنان را نا توانی مرده انگار
زنان چون ناقصان عقل ودینند

 چرا مردان ره آنان گزینند .

جامی می گوید:

زن از پهلوی چپ شد آفریده

کسی از چپ راستی هرگز ندیده
انوری گوید: زن چو میغ است ومرد چون ماه است ماه را تیرگی زمیغ بودبد ترین مرد اندرین عالم به بهینه ی زن دریغ بود.
دیدگاهی که همین اکنو بدان اشاره رفت با وصف آنکه تهی از ارزش های اجتماعیست ، با درد ودریغ دیدگاهی است ، که زنان را تجرید از کار های موء ثر اجتماعی وتاریخی میسازد . لازم است تا با همین اندیشه ی خشکمغزانه وتحجر ددمنشانه که در تار وپود جامعه ی افغانی ریشه دوانیده مبارزه کرد .
3-زن درجایگاه مادر : در این مقام زن والا ترین موجود جامعه است . که با یکدست اش گهواره وبا دست دیگر اش جهان را میشوراند . نه تنها در ادب وفرهنگ زبان دری بل که در فرهنگ وادب کشور های غربی نیز جایگاه درخشانی دارد .
4 :زن در جایگاه سیاست: در این جایگاه که زنان خود شان به دستیابی بدان دست یافته اند بنا بر عوامل گوناگونی خیلی کم ونا چیز است . تاریخ سیاسی جهان بدست مردان رقم زده شده است ، البته قابل یاد آوری میدانم که نقش زنان در عرصه سیاست بنا بر اینکه زنان موجودات با ترحم و پر عطوفت اند . واز جنگ وکشتار متنفر میباشند . وتاریخ سیاسی جهان نیز با جنگ ها وکشتار ها رقم خورده اند شاید موجب شده باشد که زنان در این عرصه کمترین سهمگیری را دارند .از این رو زن در جایگاه پسین مرد قرار می گیرد وبدبختی ها را به نظاره می گیرید . اما با آنهم دست زیر الاشه نمی نشیند بل که دو شادوش مردان ولی اینبار تنها به ابادانی وساختمان جامعه کمر همت میبندد. ،وبا گامهای استوار وماندگار در دل تاریخ کشور ما ره می سپارد وکارنامه های سترگی از خود بیادگار میگذارد . بودن رزمجویان صلحجو ، مادران پر عطوفت ورایزنان خیر اندیش بیانگر ویژگی اهمیت زن در برهء تاریخ سیاسی کشور ماست . هرگاه در لابلای برگ های زرین تاریخ رد پای زنان رزمنده وماندگار را جستجو کنیم به نام کتایون مادر اسفند یار برمیخوریم که در تارک خردورزی وآگاهی سرافراز است . رودابه مادر رستم درخت استوره یی استوارریست که ریشه هایش به درازای تاریخ میکشد . بانو گشتاسپ دختر رستم از زمرهء زنان نام آور وجنگندهء دلاور یست که رد پایش در تاریخ کشور ما میدرخشد .تهمینه مادر سهراب قهرمان بی همتا ، زنیست مهر پرور ، بردبار وبا فرهنگ.که درد مرگ فرزندش سهراب را با دشواری میپذیرد وآه ازجیگر نمیکشد . فرنگیس زن وارسته از گرایش جاه وجلال ، زنی از خود گذر ووفاداریست که تاریخ وفاداری چون او هرگز به یاد ندارد .
رابعهء بلخی ومهستی گنجوی دو چهرهء شاعرهء نگار گر که با اندیشه های نفیس وتخیل های پیراسته ، تار های ظریف روح انسان را بنوا در آ وردند وهستی خویش را با پایداری سترگ وروان سر شار از عشق ، دوستی ، شرافت وبزرگمنشی در راه بر آورده شدن حقوق زن که دوست داشتن وشایسته زندگی کردن است ، به یاد گار گذاشتند .
ستاره مادر ابو علی ابن سینا ی بلخی دانشمند ماندگار همه سده ها وزمانه ها زنی فرهیخته وپویه داریست که فرزندی چون ابوعلی را خرد ورزی واندیشیدن بیاموخت . گوهر خاتون مادر مولا نا جلال الدین محمد بلخی که نخستین الفبای عشق را در دامن پر مهر مولا نا کارید .فاطمه خاتون زن علاالدین عروس مولانا جلال الدین محمد بلخی که در گسترش عشق ورسانش اثار گرانبهای مولانا با یاد دهانی دو کتاب ارزنده مناقب العارفین وزندگینامه مو لانا نام او را ماندگار ساخت .
مادر حسنک زن بردباری که به گواهی تاریخ بیهقی هنگامیکه خبر به دار کشیدن پسرش را به او گفتند بی آنکه خم به ا برو آورد گفت :
(( بزرگا مردا!که این (حسنک) پسرم بود که پادشاهی چون محمود این جهان بدو دادوپادشاهی چون مسعود آن جهان …)).این سخن تا هنوز که بیشتر از هزار سال از آ ن میگذرد با باز تاب سترگی در دهلیز تاریخ پژومیا فگند .
حاذقه ومحجوبه هروی ، مخفی بدخشی ، عایشه درانی مستوره غوری، نازو اناو ملالی که با پیکار دلیرانه با قلم واندیشه به جنگ بی خردی وسیه روزی رفتندومبارزه کرده اند . علیا جناب خواهر محمد نادر شاه خانم امیر حبیب الله خان نخستین زنیست که با زندگی وتمدن غربی آشنایی یافت و با ترجمه کتاب ( الفاروق )شبلی نعمانی رده های روشنگری وتمدن را در وجود امیر حبیب الله خان بر انگیخت وپای دنیای متمدن را در
افغا نستان باز کرد در همین هنگامه است که برای نخستین بار فرمان لغو محرومیت دختران از ارث ومنع ازدواج اجباری زن بیوه با اقوام شوهر فوت شده اش و رعایت قانون حد نصاب مذهبی برای داشتن همسر که چهار زن است (؟) به دستینه رسیدند با آنکه نیم بند وغیر دموکراتیک بودند پدیدار گشتند. ملکه ثریا زن امیر امان الله خان که در سال 1927 به کشور های اروپایی بدون چادر وبرقه سفر کرد وپس از بازگشت دلیرانه گلم بورقه وچادر را درید وبا سر برهنه در دعوت ها نما یان شد ، نخستین زن همتبار ا فغان پنداشته می شود .به همت مادر محمود طرزی در هفته نامه سراج الاخبار بمنظور روشن شدن زنان همگینهء ارشاد النسوان براه افتاد که نخسین گام های روشنگر ی برای زنان درآن بازتاب گردید. . به همت و همیاری زنان مبارز برای نخستین بار در تا بستان 1928 انجمن حمایت نسوان افغان که در گام نخست دوازده نفر وکیل زن پویه ور وقامت افزا در آن هستی یافتند بنیان گذاری شد .که نخستین اموزشگاه زنان در کشور پنداشته میشود .
با گسترش اموزشگاه های دخترانه ورشد نهضت زنان ، آ موزگاران ودختران مکاتب خوا ستار دور افگنی چادر و رفع حجاب شدند .که در جشن آزادی کشور در سال 1959 ملکه حمیرا وزنان وزرای خارجه ودفاع کشور بدون حجاب این ارزو را فرا گیر ساختند .
در سال 1965 که موج خروشندهء ندای زن در گوش جهانیان طنین میافگند در کشور ما نیز برای نخستین بار زن در کارگااه رهبری دولتی ره میگشاید .که خانم معصومه وردک وکبرا نورزایی در پست وزارت تکیه میزنند .در همین زمان خانم دکتور انا هیتا راتب زاد رقیه حبیب ،خدیجه احراری ومعصومه عصمتی نخستین زنان وکیل انتخابی مردم در پار لمان کشور ره می گشایند .
بر اساس قانون اساسی سال 1964 که راه بسوی دمو کراسی باز ونخستین هسته های سازمان های سیاسی بنیان کذاری میشوند . سازمان دموکراتیک زنان افغا نستان به رهبری خانم دکتر انا هیتا راتب زاد وپسانتر ها سازمان انقلابی زنان افغا نستا ن (راوا) ودهها سازمان خورد وبزرگ مبارز وپیکار جوی دیگر سر هستی میگذارند . در افغانستان برای نخستین بار از هشتم مارچ روز جهانی زن به ابتکار بانو داکتر انا هیتا راتبزاد زن مبارزوفرهیخته انقلابی تجلیل بعمل آمد .
در پایان دههء هفتاد وآغاز دههء هشتاد سدهء بیستم با خیزش طوفنده ورسانش دانشمداری در کشور، زنان نیز از آ زادی های لازم بهره ور میگردند . زنان دوشادوش مردان در کارگاه هاو کارخانه ها، در دفتر ودیوان ، در مزرعه وکشتزار پدیدار می گردند .دامن سیه روزی وبیخردی را میدرند . حق ازدواج ، آموزش وتلاق را بدست میآورند و با آنکه دست زور وزر به برهء آزادی های آنان چیره بود ، میتوانستند نفس به دلخواه بکشند . اما دریغا ! ودرد ا !که این دهه به نابودی کشیده شد ویکبار دیگر دست اهریمنی بی خردان وسیه روزان بر تاریک تاریخ کشور ما پهن گشت وزن از تلویزیون .رادیو از اداره وکارگاه دو باره به زیر چادر سیاه بربریت وددمنشی برده شد واز تمام آ زادی ها وحقوق انسانی بی بهره گردید . وهنوز که هنوز است با آنکه آ فتاب در خشان آزاذی به کرانه ها وویرانه های میهن ما به روشنا یی نشسته ولی زن چنا نکه بود زیر یوغ تعصب ددمنشی وسیه روزی دست وپا میزند . به امید روزی که زن افغان ما نند سایر زنان جهان از حق آزادی کامل ودر برابری با مردان به مثابه انسان در کشتی بی پهنای جهان جاه بگیرد .

 منبع>mashal.org سایت مشعل

March 16th, 2008

مقا یسه وضعیت زن در دو فرهنگ ایران و عرب

به گفته هرندی (استاد دانشگاه) : «در فرهنگ ايران شاعر، زن خوب فرمانبر پارسا را زني مي‌داند كه مرد درويش را پادشاه مي‌كند. در اين طرز تلقي زن نقش اقتصادي دارد و عاملي براي ثروتمند كرد مرد محسوب مي‌شود.

اما در ادبيات عرب كمتر ديده مي‌شود كه زن به عنوان يك عامل اقتصادي مطرح شده باشد.»

وي درباره اين تناقض كه عرب‌ها زنان خود را زنده به گور مي‌كردند، مي‌گويد: «اين قضيه عموميت نداشته و عرب آرامش‌دهندگي‌اي كه در طبيعت زن نهاده شده را هيچ‌گاه فراموش نكرده است.در بررسي قرآن نيز مي‌بينيم كه قرآن هيچ‌گاه به مسلمانان توصيه نمي‌كند كه لواط نكنيد زيرا اعراب هميشه توجهشان به زن معطوف بوده و لواط در ميان آن‌ها وجود نداشته است.”

وي در ادامه مي‌گويد: «پيامبر كه با زبان اعراب با آن‌ها سخن مي‌گويد اعلام مي‌كند كه من سه چيز را دوست دارم عطر، زن و نماز.
از طرف ديگر يكي از وعده‌هايي كه براي مبارزه در راه دين به اعراب داده مي‌شد اين بود كه حورالعين نصيب شما مي‌شود از اين‌جا مي‌توان فهميد كه عرب جاهلي زيبايي و لطافت زن را درك كرده است.»

هرندي درباره مسايل اجتماعي زن در دوران جاهلي مي‌گويد: «اسلام اعراب را از سه عمل كه در ميان آن‌ها رواج داشته منع مي‌كند: زنا كه در ميان زنان برده رواج داشته، استبدال يا جابه‌جا كردن همسران و دوست گرفتن.
در جامعه جاهليت نيز نسبت به روسپي گري نظر خوبي وجود نداشته و اين عمل تنها در ميان كنيزك‌ها و زنان برده رايج بوده است. همچنانكه وقتي پيامبر مكه را فتح مي‌كند از شرط‌هاي بيعت را زنا نكردن را مطرح مي‌كند كه عايشه اعتراض مي‌كند و مي‌گوید ،مگر زن ازاد چنين عملي را انجام مي‌دهد؟
استبدال نيز در جامعة عرب به اين معنا بوده كه هر يك به نفع ديگري از زن خود دست برمي‌داشته و اين رسم كه از جامعة رم به ميان عرب آمده رسمي خجسته و پسنديده و بسيار متعارف بوده است.»

هرندي در ادامه مي‌گويد: «در اين زمينه نقل شده كه حصين بدون در زدن نزد پيامبر مي‌رسد در حالي كه عايشه در كنار پيامبر بوده است. او وقتي عايشه را مي‌بيند رو به پيامبر مي‌پرسد اين زن زيبا كيست؟ آيا حاضر است به نفع تو از زيباترين مخلوقات (زنش) دست بردارد كه رسول خدا در پاسخ مي‌گويد خداوند استبدال را حرام و ممنوع كرده است.»

نقل ديگري هم درباره استبدال آمده به طوري كه عايشه به عروه (يكي از ناقلين) مي‌گويد: «ازدواج در جاهليت به چهار شكل انجام مي‌شد. يك نوع در اين ازدواج‌ها همان ازدواج به صورت امروزي با تعيين مهريه بوده است. در نوع دوم مرد متأهل زنش را نزد مرد نجيب‌زاده‌اي مي‌فرستاد تا با او آميزش كند. در اين مدت شوهر كاملاً جدا از زن زندگي مي‌كرد تا از بارداري زن با نطفه آن نجيب‌زاده مطمئن مي‌شد و شوهر پس از اطمينان از بارداري همسرش در صورت تمايل بار ديگر با زنش آميزش مي‌كرد. اين نوع زناشويي ناشي از اشتياق شوهر به داشتن فرزند نجيب‌زاده بود كه به آن نكاح الاستبدال مي‌گويند.

در نوع سوم ازدواج نيز مرداني با يك زن آميزش مي‌كردند و زن پس از به دنيا آمدن بچه تعيين مي‌كرد كه اين بچة چه كسي است كه اگر زني داراي نطفه از مردي بود به غلط به مرد ديگري نسبت مي‌داد به اين بهتان گفته مي‌شد كه در قرآن هم اين واژه آمده است.

عده‌اي از جامعه‌شناسان و مورخان عرب نيز در مواجهه با علايم تأنيث در اسامي عرب مخصوصاً اسم‌هايي با پيشوند بني و يك اسم مؤنث معتقدند كه در قسمتي از عربستان (بيشتر مدينه و نه در مكه) چند شوهري متعارف بوده است كه اسلام اين را نيز مذموم دانسته است.

در نوع چهارم ازدواج يك گروه كمتر از 10 مرد با يك زن ملاقات و آميزش مي‌كردند و اگر زن باردار مي‌شد و كودكي به دنيا مي‌آورد پس از گذشت چند شب از تولد طفل آن زن از مردان دعوت مي‌كرد كه به نزدش بيايند و هيچ يك از مردان حق سرپيچي نداشت. در اين‌جا زن به هر كدام از مردان كه مي‌‌خواست خطاب مي‌كرد كه اين كودك توست كه در اين زمينه در قرآن هم آمده كه بهتان نياوريد و كودك را به دروغ به كس ديگري نسبت ندهيد.
سپس بچه را به آن مرد مي‌داد و با او زندگي مي‌‌كرد، آن مرد هم حق امتناع نداشت و در آخرين نوع ازدواج در جاهليت نيز بسيار از مردان با يك زن آميزش مي‌كردند.

اين زنان پرچمي به در خانه‌هاي خود نصب مي‌كردند و هر شخصي مي‌توانست به داخل خانه‌هاي آن‌ها برود پس از اين‌كه زن باردار مي‌شد و كودك او به دنيا مي‌آمد مردان را جمع مي‌كردند اما ديگر زن حق شهادت در مورد اين‌كه بچه مربوط به كداميك مي‌شود را نداشت و از قيافه‌شناس استفاده مي‌كردند و در نهايت هم طفل به پدرش داده مي‌شد و او حق هيچ‌گونه سرپيچي نداشت.

به گفته عايشه وقتي پيامبر رسالت خود را آغاز كرد تمام اين آداب مذموم دوره جاهليت را منسوخ و ممنوع كرد و تنها نوع اول ازدواج كه امروزه رايج است را مجاز دانست.»

هرندي در رابطه با شأن نزول آيه مربوط به استفادةه زنان از جلباب كه به چادر تعبير شده مي‌گويد: «در تاريخ و تفسير آمده كه شب‌ها كنيزكان در نخلستان‌ها به عمل فحشا مشغول بودند و جوانان مدينه نيز براي اين كار به نخلستان‌ها مي‌رفتند. در اوايل شب كه هنوز رفت و آمد زياد بود گاهي اوقات اين مردان به اشتباه متعرض زنان آزاده مي‌شدند كه خداوند آيه جلباب را نازل كرد تا زنان آزاده با كنيزان به واسطة اين پوشش از هم شناخته شوند.»

بنابر اشعار جاهليت و روايات متعدد، زن در دوران جاهليت عرب سمبل زيبايي و آرامش‌دهندگي بوده و اعراب به اين جنبه توجه داشته‌اند.

اين را محمد جعفري هرندي مدرس حقوق و فقه اسلامي چند روز پيش در جلسة” بررسي نگاه اجتماعي اعراب به زن” در انجمن زنان پژوهشگر تاريخ مي‌گويد و مي افزايد: «برخلاف آن‌چه تصور مي‌شود، عرب‌ها مردمان عاقلي بوده‌اند. آن‌ها زماني كه مي‌خواهند محمد را از سر راه خود بردارند با يكديگر رايزني مي‌كنند و براي متشنج نشدن جامعه كم آسيب‌ترين راه را پيدا مي كنند. شخص پيامبر نيز هميشه پيش از وحي از عقل خود استفاده مي‌كرد. “

به گفته وي از آن‌جا كه عرب جاهلي ارتباط چنداني با ملت‌هاي ديگر نداشته، جاهليت تاريخ روشني ندارد و در بررسي نگاه عرب به زن با توجه به تعلق عرب ناچاريم به منابعي چون قرآن، شعر جاهليت، سنت پيامبر و روايات رجوع كنيم.

هرندي در ادامه مي‌گويد: «با بررسي ادبيات عرب در مي‌يابيم كه سه چيز در نزد عرب جاهلي ارامش بخش بوده: سنگ، آسمان شب و زن.

سنگ از اين جهت كه عرب در سرزميني زندگي مي‌كند كه هيچ‌گونه گلي نمي‌روييد و سايباني براي عرب وجود نداشت به همين خاطر هم عرب جاهلي بت‌پرست شد.
دومين منبع آرامش او آسمان شب است كه در اشعار عرب نيز همچنان كه مي‌بينيم توصيف زيادي از آسمان،ستاره و ماه شده است و سومين مايه آرامش روحي عرب نيز زن بوده است.»

زنان نامدار , مبارز و فرزانه ایران زمین

آتوسا:

مادرخشایار شاه که نخستین زن شاعر و ادیب ایران بود و از مشوقین آموزش و پرورش در عهد خود به شمار می رفت.

ملكه بیش از 28 كشور آسیایی در زمان امپراتوری داریـــــــــــوش بزرگ . هرودت پدر تاریخ از وی به نام شهبانوی داریـــــوش بزرگ یاد كرده است و آتوسا را چندین بار در لشكر كشی های داریوش یاور فكری و روحی داریوش بزرگ دانسته است.

آرتادخت:

وزیر خزانه داری و امور مالی دولت ایران در زمان شاهنشاهی اردوان چهارم اشكانی. به گفته كتاب اشكانیان اثر دیاكونوف روســــی خاور شناس بزرگ او مالیات ها را سامان بخشید و در اداره امور مالی كوچكتـــــرین خطایی مرتكب نشد و اقتصاد امپراتوری پارتیان را رونق بخشید.

ازرمی‌دخت:

شاهنشاه زن ایرانی در سال 631 میلادی. او دختر خـــــــــسروپرویز پس از » گشناسب بنده » بر چندین كشور آسیایی پادشاهی كرد.

آذرناهید:

ملكه ملكه های امپراتوری ایران در زمان شاهنـــــــشاهی شاپور یكم بنیانگزارسلسله ساسانی. نام این ملكه بزرگ و اقتدارات دولتی او در قلمرو ایــــران دركتیبه های كعبه زرتشت در استان فارس بارها آمده است و او را ستایـش كرده است.

دریاسالار بانو ارتمیز:

نخستین و تنها بانوی دریاسالار جهان تا به امروز. او به سال 480 پیــش از میلاد به مقام دریاسالاری ارتش شاهنشاهی خــشایارشاه رسید و در نبرد ایران و یونان ارتش شاهنشاهی ایران را از مرزهای دریایی هدایت می‌كرد.تاریخ نویسان یونان او را در زیبایی برجستگی و متانت سرآمد تمامی‌زنان آن روزگار نامیده اند.

پرین:

بانوی دانشمند ایرانی. او دختر کی قباد بود كه در سال 924 قبل از مــیلاد هزاران برگ از نسخه های اوستا را به زبان پهلوی برای آیندگان از گوشه و كنار ممالك آریایی گردآوری نمود و یكبار كامل آن را نوشت و نامش در تاریخ ایران زمین برای همیشه ثبت گردیده است.

گردافرید:

یكی از پهلوانان سرزمین ایران. تاریخ از او به عنوان دختر كژدهم یاد میــكند با لباسی مردانه با سهراب زورآزمایی كرد. فردوسی بزرگ از او به عـــنوان زنی جنگجو و دلاور سرزمین پاكان یاد می‌كند.

آریاتس:

یكی از سرداران مبارز و دلیر هخامنشیان در سالهای پیش از میلاد. مورخــین یونانی در چندین جا نامی ‌از وی به میان آورده اند.

هلاله:

پادشاه زن ایرانی كه به گفته كتاب دینی و تاریخی ( 391 یشتا 274+1 یشتا 2 ) در زمان كیانیان بر اریكه شاهنشاهی ایران نشست. از او به عنوان هفتـــمین پادشاه كیانی یاد شده است كه نامش را » همای چهر آزاد» نیز گفته اند.

یوتاب:

سردار زن ایرانی كه خواهر آریوبرزن سردار نامدار ارتش شاهنشــــــاهی داریوش سوم بوده است. وی در نبرد با اسكندر گجــستك همراه آریوبرزن فرماندهی بخشی از ارتش را بر عهده داشته است او در كوهـهای بختیاری راه را بر اسكندر بست. ولی یك ایرانی راه را به اسكندر نشان داد و او از مسیر دیگری به ایران هجوم آورد. با این حال هم آریوبرزن و هم یوتاب درراه میهن كشته شدند و نامی‌جاویدان از خود بر جای گذاشتند.

 گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ

منبع:ariarman.com


منبع >امرداد سایت http://www.amordad.net

ملافضه

اولین نویسنده  زنی است که نویسندگی را حرفه و شغل خود قرار داد.  کتاب, » کشف الغطا » را نوشت. وی زنی عالم , فاضل و ادیب و خوشنویس بود . او سرپرستی تدریس اصول وفقه و حدیث را بر عهده داشت و بعضی از علما کتاب قوانین میرزای قمی را نزد او خواندند. گفته اند که وی از راه استنساخ کتب امرار معاش می کرد.

رقیه قزداری

شاعر ایرانی که بنا به روایتی درسال 95 و به روایتی دیگر در سال 99 ق. در بصره به دنیا آمد و درخانواده ای تهیدست رشد یافت, رابعه به شعر و ادب فارسی و عربی مسلط بود و به هر دو زبان شعرمی گفت. سال وفات رابعه به سه قول 135 یا 180 یا 185 ش. گفته شده است.

مهستی گنجوی

در سال 559 ش. وفات یافت نام اصلی او منیژه بود و در سال 475 ش متولد شد. وی علاوه بر آن که شعر می گفت چنگ نیز می نواخت . بسیاری او را پیش کسوت زنان شاعر فارسی زبان دانسته اند.
بدرالملوک بامداد نخستین کتاب خانه داری به سبک جدید را برای زنان و دختران به رشته تحریر در آورد و کتاب روانشناسی تربیت, هدف پرورش زن , تعلیم و تربیت دمکراسی در ایران از دیگر نوشته های ایشان است.

گلبدن بیگم

در 930 قمری به دنیا آمد متولد خراسان و خاطراتش را با عنوان » همایون نامه » منتشر کرد که نسخه ناقص آن در موزه بریتانیا وجود دارد.

ام الفضائل ( علویه هاشمیه اصفهانی )

کتاب » سیرملوک» را به چاپ رساند. از وی کتاب های دیگری هم چون » معاد یا آخرین سیر بشر» به چاپ رسیده است.

شاه بیگم ملقب به ضیاء السطنه

دختر فتحعلیشاه که زنی سخنور فرمان نویس و خزانه دار و خطاط کتاب و زیارت نامه های متعدد دارد.

هاشمیه

خواهر حاجی امین التجار اصفهانی در فقه و اصول به درجه اجتهاد رسید و به مقام استادی نائل شد دارای کتب علمی متعددی از جمله کتاب اربعینی در جمع اجتهاد را به رشته تحریر در آورد.

ساره خاتون

ترجمه و شرح کتاب » عوامل جرجانی » را به نام » شرح عوامل المائه » نوشت.

منبع> ایونا سرویس زنان ایران> http://www.womenpress.ir

اولین زن جراح ایرانی:»سکینه پری» متولد 1281-1307 در روسیه دیپلم دکتری گرفت و 1314 با اجازه نامه ی پزشکی خود را دریافت کرد .

به گزارش سرويس اجتماعي خبرگزاري زنان » ايونا» ، اولین زن جراح پلاستیک:»دکتر هاسمیک هاراطونیان» در سال 1339 در این رشته فارغ التحصیل شد .

اولین زن داروساز:»اقدس غربی» و «اختر فردوس» اولین زنان دکتر داروساز ایرانی هستند که در سال 1316 وارد دانشگاه تهران شدند و در سال 1320 در این رشته فارغ التحصیل شدند .

اولین زن وکیل دادگستری:»یکاترینا سعیدخوانیان» متولد1278 اولین زن ایرانی که پس از تحصیل در رشته قضایی در روسیه به سال 1327 در تهران پروانه وکالت گرفت و به کار پرداخت.

اولین زن تاجر ایرانی: «مهین افشار» در سال 1336 موفق به دریافت کارت بازرگانی شد .

اولین زن سرتیب ایرانی:»مرضیه ارفعی» در سال 1312 با درجه هم ردیف سروانی در ارتش مشغول خدمت شد و در سال 1338 به عنوان اولین زن به درجه سرتیپی رسید .

اولین زن روزنامه نگار:»صدیقه دولت» در اصفهان به سال 1297 مجله» جمعیت نسوان وطن خواه» و مجله » زبان زنان» را منتشر کرد .

اولین زن خلبان:»عفت تجارتی» در سال 1318 در 22 سالگی برای اولین بار و به عنوان اولین زن در رشته خلبانی نام نویسی کرد و در همان سال اولین پرواز خود را با هواپیمای تایگرموس انجام داد .

اولین زن پرستار: «فاطمه توانایی» که در سال 1310 در آموزشگاه کوچک در شهر رشت نام نویسی کرد. او در سال 1314  در این رشته فارغ التحصیل شد .

اولین هنرمندان زن تاتر: اولین زنان که روی صحنه رفتند دو تن از زنان ارمنی به نام های » وارتوتریان»و»سراکالندریان» بودند .

كدخبر:  88053108

منبع > حمید حمیدی

دکتر فاطمه سیاح: اولین زن ایرانی دارای کرسی استادی در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران و نخستین زنی که در سال 1315 به سمت عضویت هیات نمایندگی ایران در جامعه ملل شرکت جست.

دکترمهرانگیز دولتشاهی: نخستین زنی که به سفارت رسید و سفیر ایران در دانمارک شد.

صفیه فیروز: اولین رئیس شورای زنان ایران.

ستاره فرمانفرمائیان: موسس مراکز رفاه خانواده و دانشکده مدد کاری و خدمات اجتماعی.

دکتر سکینه پری: اولین زن جراح.

تیمسار سرتیپ دکتر مرضیه ارفعی: نخستین زن که در نظام به درجه امیری رسید.

دکتر شمس الملوک مصاحب: اولین بانوی ایرانی که درجه دکتری در ادبیات گرفت.

دکتر لیلی آهی (ایمن): اولین بانوی عضو شورای عالی فرهنگ.

دکتر مهر انگیز منوچهریان: نخستین زن ایرانی که به سناتوری رسید. پیش از آن کتاب ایشان به نام انتقاد بر قانون اساسی ایران از نظر حقوق زن، جنجالی بر پا کرده بود و وزارت فرهنگ او را مورد تعقیب قرارداد. در مجلس سنا، دکتر منوچهریان طرح قانون حمایت صغار (کودکان) را ارائه داد که از سنا گذشت و در مجلس شورای ملی راکد ماند. ولی طرح قانون حمایت خانواده ایشان با پشتیبانی بی نظیر زنان عضو مجلس به تصویب رسید و اجرا شد. (در کتاب سناتورکار مشترک پروین اردلان و نوشین احمدی خراسانی اشاره شده که دولت وقت با ممانعت از به جریان افتادن طرح پیشنهادی مهرانگیر منوچهریان در مجلس و ارائه طرحی تلطیف شده تر، لایحه حمایت از خانواده را به مجلس ارائه و این طرح در مجلس به تصویب رسید.)

فخرالسطنه فروهر از زنان فعال و نویسنده در زمان مشروطیت بود. او دراداره مجله نسوان وطنخواه نقش مؤثری داشت واو را به خاطر چاپ مقاله در روزنامه شفق سرخ محکوم به تبعید کردند, اما دستگاه حکومتی وقت فقط به تبعید بیست روزه او به قم اکتفا کرد.

صدیقه دولت آبادی از فعالین جنبش زنان در ایران و نویسنده و روزنامه نگار درسال 1261 ش. به دنیا آمد او سال ها در اروپا تحصیل کرد و مقالات بسیاری نیز درزمینه مسائل زنان دارد و در جهت گسترش آگاهی زنا ن خدمات بسیاری انجام داد وی درسا ل 1340 در گذشت.

خانم روشنک نوع دوست در سال 1306 به دینا آمد او نویسنده  و روزنامه نگار بود که مجله » پیک سعادت نسوان » را به چاپ رساند.

دکتر مهرانگیز منوچهریان کتاب » انتقاد بر قانون اساسی ایران از نظر حقوق زن » را چاپ کرد وی حقوقدان و درسال 1968 موفق به دریافت جایزه صلح حقوق بشر شد . منوچهریان در حدود 42 کتاب و رساله درزمینه های  روانشناسی , حقوق تطبیقی و اجتماعی درداخل و خارج کشور به چاپ رساند.

پرین بانوی دانشمند ایرانی دختر گباد شاه بود که نسخه ای از اوستا را به زبان پهلوی برای مؤیدان هندی رونویسی کرد.

دکتر پوران دخت شجیعی دارای دکترا درادبیات فارسی و اولین استاد زن در دانشکده ادبیات دانشگاه اصفهان و از آثارش به کتاب » درباره ی سبک شعر پارسی » می توان اشاره کرد

جانان بیگم زنی دارای علم و فضل بود و تفسیری بر قرآن نوشت .

خانم سیمین دانشور درسال 1300 به دنیا آمد دارای درجه  دکترا درادبیات فارسی و اولین مجموعه داستانش را در 1327 منتشر کرد . دو کتاب به نام سووشون  و جزیره سرگردانی را منتشر و تعداد زیادی کتاب و مقاله ترجمه کرده است.

نصرت امین اصفهانی از زنان فقیه و مجتهده دنیای اسلامی و از اساتید حوزه علمیه اصفهان و از نویسندگاه شهیر ایرانی که درسا ل1366 در گذشت.

بدرالملوک بامداد نخستین کتاب خانه داری به سبک جدید را برای زنان و دختران به رشته تحریر در آورد و کتاب روانشناسی تربیت, هدف پرورش زن , تعلیم و تربیت دمکراسی در ایران از دیگر نوشته های ایشان است.

ام الفضائل ( علویه هاشمیه اصفهانی ) کتاب » سیرملوک» را به چاپ رساند. از وی کتاب های دیگری هم چون » معاد یا آخرین سیر بشر» به چاپ رسیده است.

هاشمیه خواهر حاجی امین التجار اصفهانی در فقه و اصول به درجه اجتهاد رسید و به مقام استادی نائل شد دارای کتب علمی متعددی از جمله کتاب اربعینی در جمع اجتهاد را به رشته تحریر در آورد.

شهناز رشدیه ( آزاد مراعه ای ) به واسطه چاپ مقالاتش دچار مشکلات زیادی از جمله حبس و زندان شد.

سرور مهکامه شاعر ایرانی در لاهیجان به دنیا آمد وی بیش از 5000 بیت شعردارد و درسال 1325 در کنگره نویسندگان در شمارهیئت ریسه بود.

جهان ملک خاتون شاعری شیرازی و معاصر با حافظ  بود که با حافظ رد و بدل شعری داشت او انجمنی داشت و دانشمندان زمان وی درخانه او گرد می آمدند. نسخه دیوان او درکتابخانه فرانسه موجود است.

مهرتاج رخشان (بدرالدجی) سخنرانی و مقالات بسیاری درمورد آزادی زنان به نگارش درآورد او به زبان های انگلیسی , فرانسه و عربی آشنایی کامل داشت و بیش از هزار بیت شعر سروده است. او متولد 1286 تهران می باشد.

پروین پیر مارشال غیبی شاعر بود و کتبی نیز تألیف کرده است از جمله کتاب » اسرار تاریه پارس» . وی درسا ل 1282 ش. در شیراز متولد شد.

بی بی خانم استرآبادی ( وزیراف) در سال 1313 کتابی به نام » معایب الرجال » را در جواب به رساله » تأدیب نسوان» به دست خط خود به نگارش درآورد.مضمون کتاب درواقع نقدی است بر کتاب » تأدیب نسوان» . شاید بتوان گفت کتاب معایب الرجال اولین نوشته درایران است که یک بانوی روشنفکر ایرانی از نگاه زنانه به نقد اجتماعی می پردازد.

افضل وزیری دختر بی بی خانم استرآبادی توانست مدرک » سرتیفکا» دارالمعلمین را بگیرد وی مقالات متعددی در احقاق حقوق زنان در روزنامه های آن زمان مانند شفق سرخ می نوشت.

زینب شهده دختر احمد ایبوردی یکی از خطاطان معروف قرن ششم است. وی در سخنوری و شاعری شهره زمان خودش گشت و در سال 574 ق. به سن 80 سالگی در گذشت.

نصرت امین اصفهانی د رسال 1265 ش. به دنیا آمد. وی از زنان فقیه و مجتهده دنیای اسلامی و از اساتید حوزه ی علمیه اصفهان و نویسندگان شهیر ایرانی است که درسال 1366 در گذشت.

طاهره( طایره) در سال 1278 ق. در تهران متولد شد وی شاعری متبحر بود و در سلسله مقالات خود که در روزنامه ی ایران نو با نام خانم دانشمند به چاپ می رسید از تعدد زوجات و طلاق و آموز ش دختران سخن می گفت.

اعظم سپهر خادم روزنامه نگار و نویسنده در سال 1321 به دنیا آمد وی صاحب امتیاز مجله  » پست ایران» بود و چهار سال نیز نماینده زنان روزنامه نگار ایرانی بود .

خانم شهلا لاهیجی د رسال 1312 به دنیا آمد نخستین ناشر زن فعال در زمینه چاپ آثار زنان است .  وی نویسنده و مترجم است و مقالات متعدد و کتاب هایی درزمینه مسائل زنان دارد.

منیر مهران(اصفیا) از زنان خبرنگار و نویسنده ورزشی هستند.

تاج السطنه درسال 1301 ق. به دنیا آمد. یکی از دختران ناصرالدین شاه بود. او زنی هنرمند و نویسنده ای تجددخواه بود. به آموختن موسیقی , نقاشی , زبان فرانسه  و مطالعات ادبیات, تاریخ و فلسفه پرداخت. وی از مروجان اندیشه آزادی زنان بود خاطراتش را که در سال 1303 شمسی نوشته شامل دورانی است که از بدو تولد شروع و تا جایی از همسرش خاتمه می یابد. ا ین کتاب به سبک رمانی تاریخی به رشته تحریر در آمد.

در 15 خرداد 1299 ش. تقی رفعت در مجله ی آزاد یستان با نام مستعار فمینا شعری خطاب به زنان می نویسد او د رمورد آزادی زنان و فیمینیست مناقشات قلمی با دکتر رفیع خان امین در روزنامه تجدد داشته است که دراین گفت و گوها به نوعی از یکدیگر انتقاد کرده و به بحث می پرداختند.

طلعت بصاری شاعر و نویسنده درسال 1302 دربابل به دنیا آمد وی چند کتاب در مسائل زنان دارد او در رشته زبان و ادبیات فارسی دکترا گرفته است.

بانوی مجتهده » نصرت امین»  دراصفهان به تحصیل پرداخت و به مراتب علمی والایی رسید  و بالاخره به دریافت اجازه اجتهاد نائل شد. وی عمر خود را یکسره به تأ لیف و تدریس گذراند و تألیفات متعددی همچون » سیر و سلوک در روش اولیاء» مخزن العرفان» و 15 جلد نفسیر کامل قرانی دارد که جملگی به نام » یک بانوی ایرانی» منتشر می شد . او در سال 1362 شمسی در گذشت.

فخرآفاق پارسای در سال 1275 شمسی به دنیا آمد و دور از چشم پدرش به مدرسه دوشیزگان وطن می رفت و درس می خواند با وجودی که پدرش تهدید کرده بود که به دنبال تصدیق گرفتن نرود و نگذاشت در امتحانات نهایی شرکت کند, درمنزل فرانسه , فارسی وعربی را به خوبی فرا گرفت بعد از ازدواج و سکونت درمشهد مشغول تدریس شد و مجله» جهان زنان» را منتشر کرد و به سبب مقالاتی که می نوشت ابتدا تهدید و سپس به قم تبعید شد . پارسای دو سال تبعید بود و سپس به عضویت جمعیت نسوان وطنخواه درآمد و فعالیت خود را در راه احقاق حقوق زنان ادامه داد.

قدسیه حجازی د رسال 1297 متولد شد. او درمدرسه ترقی که ماهرخ گوهر شناس تأسیس کرده بود با وجود مشکلاتی که از طرف خانواده داشت به تحصیل ادامه داد و از دانشگاه تهران فارغ التحصیل و دکترای خود را در پاریس اخذ کرد وی تألیفاتی همچون بررسی جرائم زن , ازدواج در دین اسلام , زن از نظر قضایی و اجتماعی , بشردرپناه اسلام  دارد. حجازی تسلط کامل به زبان عربی و فرانسه داشت و شرکت حقوقی قدسی و مرکز انتشارات حقوقی قدسی را تأسیس کرد وی در سال 1367 در گذشت.

ظهیرالدوله رئیس انجمن اخوت بود که ملکه ایران در جلساتی که این انجمن برگزار می کرد حضور داشت و سخنرانی می کرد. وی دو دختر به نام فروغ الملوک و ملک الملوک داشت. ملکه  ایران شعرهای اجتماعی و میهن پرستانه می سرود.

سیمین بهبهانی شاعر معروف ایرانی درسال 1306 درتهران متولد شد و تحصیلات خود را در دانشگاه تهران دررشته قضایی به پایان رساند و سالها به تدریس ادبیات در دبیرستانهای تهران مشغول بود. سیمین بهبهانی فرزند عباس خلیلی مدیر روزنامه اقدام و بانو فخرعظمی ارغون است.

بدری تندری (فانی) درسال 1285ش. متولد شد. وی بیش از دو هزار بیت شعر دارد و کتابی به نام » مقام زن در جهان » را منتشر کرده است. وی لیسانس ادبیات و زبان فرانسه و عربی بود.

زندخت شیرازی د رسال 1288 در شیراز متولد شد او از نوادگان کریم خان زند بود . زندخت نویسنده و شاعری توانا بود . او در42 سالگی درتهران در گذشت.

منبع >سایت  امرداد

 پنجمین زن ایرانی  که موفق به دریافت پروانه وکالت شد

منبع> دانشگاه الزهرا

توران شهریاری «بهرامی» در سال 1310 خورشیدی در یک خانواده زرتشتی و در یکی از محله های قدیمی کرمان به نام محله خواجه خضر پا به عرصه وجود گذاشت…

پدرش شهریار میرزا از بازرگانان معتبر کرمان بود که در سرای چهارسوق به حرفه تجارت اشتغال داشت. پدربزرگ وی نیز شادروان میرزا بهرام از جمله ثروتمندان نیکوکار کرمان بود که در دوران حیات خویش در امر دستگیری و کمک به مستمندان و بینوایان اعم از مسلمان و زرتشتی دریغ نمی نمود و کمکهای نقدی و جنسی مستمر به صورت پنهانی به خانواده های واقعا مستمند ولی آبرومند مسلمان و زرتشتی می نمود. توران شهریاری در چنین خانواده نیکوکاری پرورش یافت. وی تحصیلات ابتدایی خود را در «دبستان شهریاری کرمان» و تحصیلات متوسطه را در «دبیرستان دخترانه بهمنیار» همین شهر سپری کرد و سپس برای ادامه تحصیل به تهران عزیمت نمود. او تحصیلات دانشگاهی خود را در زمانی که در سراسر ایران تنها یک دانشگاه بود در دانشکده حقوق دانشگاه تهران به سال 1334 خورشیدی به پایان رسانید و در سال 1342 خورشیدی نیز پروانه وکالت خود را از کانون وکلای دادگستری ایران دریافت نمود. در آن زمان وی پنجمین زن ایرانی بود که موفق به دریافت پروانه وکالت می گردید.

شهریاری در همان حین به تحصیلات عالی خویش نیز ادامه داد و از دانشکده حقوق دانشگاه ملی (دانشگاه شهید بهشتی امروزی) به دریافت درجه فوق لیسانس نایل گشت. وی نویسندگی و سرودن شعر را از سال 1332 خورشیدی آغاز نمود و از همان زمان در کارهای اجتماعی، فرهنگی و ادبی حضوری فعال و گسترده داشت، حضوری که تا به حال نیز تداوم دارد. از جمله وی در چند دوره به عضویت در انجمن زرتشتیان تهران و همین طور در هیات مدیره انجمن زنان زرتشتی درآمده است. توران شهریاری «بهرامی» همچنین در ادیبهشت ماه سال 1342 خورشیدی با راهنمایی و ریاست شادروان خانم دکتر منوچهریان (نخستین دانشجوی زن دانشگاه تهران و نخستین زن استاد کشور و نخستین زن وکیل ایرانی) اتحادیه زنان حقوقدان ایرانی وابسته به اتحادیه بین المللی زنان حقوقدان را در تهران بنیان نهاده و درعین حال با سابقه 41 سال وکالت، در 18 اسفند ماه 1384 خورشیدی از سوی کانون وکلای دادگستری ایران به عنوان یکی از 17 نفر اعضای هیات مدیره این کانون برگزیده شده است. او اولین فرد از اقلیتهای دینی است که به عضویت در این هیئت مدیره رسیده و ضمنا نامبرده تنها زن اقلیت دینی است که از سوی دفتر مشارکت اموز زنان وابستهب ه نهاد ریاست جمهوری در شمار 60 نفر زن نام آور سراسر ایران قرار گرفته است و از سوی وزیر فرهنگ لوح افتخار دریافت نموده است.

– بی بی مریم بختیاری


در تاریخ و فرهنگ هر قومی و ایلی شخصیت ها یی وجود دارند که نماد شجاعت، شهامت، آزادی و تدبیر برای مردمان آن قوم به شمار می روند. و نوعی دلبستگی و احساس علاقه به این شخصیت های ماندگار وجود دارد.تاریخ بختیاری نیز از این قائده مستثنی بوده است، و شخصیت هایی چون حسین قلی خان ایلخانی ، سردار اسعد بختیاری ، شیر علی مردان خان بختیاری و….. را در خود پرورانیده است.

اما برجستگی که تاریخ بختیاری در پرورش شخصیت با تاریخ اکثر اقوام دیگر دارد این است که در این تاریخ زنان هم شخصیت هایی را به خود اختصاص داده و شیر زنانی چون سردار مریم بختیاری پا به عرصه وجود گذاشته اند که خود تداعی کننده مقام ، موقعیت و شجاعت زن در میان ایل بختیاری می باشد.بی بی مریم بختیاری ملقب ملقب به سردار مریم فرزند حسین قلی خان ایلخانی می باشد. او در کودکی پدرش را از دست می دهد و تحت سرپرستی برادران خود خصوصا حاج علیقلی خان سردار اسعد بزرگ می شود و زیر نظر همین سردار اسعد است که خواندن و نوشتن را فرا می گیرد.او در نوشته هایی که از خود به یادگار گذاشته است می گوید در کنار سردار اسعد سرگذشت کلئو پاترا پادشاه ملکه معروف مصری را مطالعه می کرده، و در نوجوانی آرزویش آن بوده که مانند کلئو پاترا ملکه ای نامدار شود.

زندگی بی بی مریم سراسر با فراز و نشیب همراه بوده است. وی دو بار ازدواج کرد. ازدواج اول او با بستگان مادرش علیقلی خان چالنگ بود. که پس از 4 سال و چند ماه با قتل علیقلی خان بی بی مریم شوهر خود را از دست می دهد. ثمره این ازدواج تولد 3 پسر از جمله شیر علی مردان بود. ازدواج دوم علی الرقم میل باطنی اش با پسر عمویش فتح الله خان صورت گرفت که به عیاشی و بی مسئولیتی معروف بود و زندگی این مرد عیاش سراسر درد و رنج را برای این بانوی بزرگ به همراه داشت. اما این شیر زن آنقدر معنی وفاداری را خوب آموخته بود که حتی برای حفظ املاک این مرد عیاش حاضر می شود در مقابل برادران خود تفنگ بکشد و افراد اعزامی برادران خودش را خلع سلاح کند. بی بی مریم شیر زنی بود که از پستان شجاعت شیر نوشید و خون شرافت و آزادگی در رگ هایش جاری بود. آنچنان که وقتی وی وضعیت زنان در بند ایران را با زنان آزاد آن روز مقایسه می کند. از ظلم مردان و بی قانونی حکومت گران وقت در حق زنان می نالد. بی بی مریم در حوادث سیاسی روزگار خود نیز نقش فعالی دارد، چنان که در منابع از درگیری این شیر زن با نیروهای قزاق در جریان مشروطه سخن به میان آمده است. این شیر زن در وقایع جنگ جهانی اول به پاس حمایت هایی که از آلمانی ها در قلمرو بعمل آورد. نشان صلیب  آهنین از امپراطوری وقت آلمان دریافت کرد.

او تنها زنی بود که در دنیا به این نشان مفتخر شده است.خانه بی بی مریم در آن دوران پرهرج ومرج تاریخ ایران محفل آزادی خواهان بوده است. چنان چه هنگامی که در سال 1299 ه ش رضا شاه با کودتا قدرت را به دست می گیرد، دکتر محمد مصدق که در این سال حاکم فارس بود پس از بر کناری توسط کودتا چیان به خانه این شیر زن پناه می برد. بی بی مریم با همه زندگی پر فراز و نشیب خود عاقبت در سال 1316 ه  ش یعنی سه سال بعد از شهادت فرزندش شیر علی مردان خان که در برابر ظلم و ستم رضا خانی عدم مخالفت برداشت و مقابل چوغه اعدام جلادان زمان مردانه جان باخت در اصفهان بدرود حیات گفت.

 تهیه کننده: میلاد قریشوندی آبخوکی

منابع: خاطرات سردار اسعد و بی بی مریم بختیاری

آسماری از سایت خبری گروه بختیاری

 

منبع > زنان امروز (معاصر)

  آلینوش طریان

آلینوش طریام مادر فیزیک ایران ونخستین زن استاد فیزیک ایران و بنیانگذار رصدخانه و تلسکوپ خورشیدی تاریخ نجوم ایران است . بانویی که ۳۰ سال از زندگی پربارش را به تربیت دانشجویانی پرداخت که اکنون خود استادانی بزرگ در این عرصه هستند.

منبع > سایت خانه و خاطره

   شيرين دختر شروين یا سيده ملک خاتون فرمانروای ری و اراک/ همسر علی دیلمی

شيرين دختر شروين که به سيده ملک خاتون مشهوراست، از زنان خوشنام و مدبر در تاريخ ايران ميباشد. وی همسر على ديلمی ملقب به فخرالدوله دیلمی که از 366 تا 387 هجری قمری حاکم ايالات ری و اراک و برخی مناطق مرکزی ايران بود، که پس از درگذشت شوهرش بعلت خردسال بودن فرزندش با صلاحديد امراء و مشاوران دولتی و همچنين پشتيبانی مردمی و بخاطر اشتهاری که در کياست و عادل بودن داشت ، در سال 988  ميلادی زمام امور آن ایالات به وی سپرده شد.

 

ابوعلی سینا پناهنده دربار شیرین/ سالهای 988 میلادی

ابوعلی سينا اين نابغه ايران در فرار از پيگردهای ماموران سلطان محمود غزنوی به دربار سيده ملك خاتون پناهنده مى شود و چند صباحى در آرامش زندگى مى كند. شهرت سيده خاتون تنها بخاطرعدل وانصاف، كفايت وخوشنامى ويا زن بودنش نيست، همچنين به سبب جواب دندان شكنی که در مقابل دعوت تهديد آميز سلطان محمود غزنوی، به وی میدهد، نيز ميباشد. روايت است که سلطان محمود وقتی که بيشتر شهرهاى ايران را گرفت چند بار درصدد گرفتن رى برآمد ولى هر بار سيده ملک خاتون به لطائف الحيل متوسل شد و محمود را بطريقى از كار منصرف ساخت. تا اينكه محمود غزنوی سرانجام مصم شد مُلک رى را از سيده ملك خاتون بگيرد ودر اين زمينه به او نامه ای نوشت. سيده ملك خاتون براى وى پيغام داد كه اين كار از دو حال بيرون نيست يا آنكه تو دراين نبرد پيروز خواهى شد يا من. اگر تو پيروز شوى كه چندان قدر و بهائى ندارى زيرا همه گويند محمود زنى را شكست داد و اگر من فاتح شوم آبرو و حيثيت تو برباد خواهد رفت و همگان گويند محمود با آنهمه خدم و حشم از زنى بيوه شكست خورد.

 

رستم مجدالدوله ديلمی پسر شیرین

پس از مرگ سيده ملک خاتون در شهر رى، فرزندش رستم ملقب به مجدالدوله ديلمی به حکمروايی رسيد، و در زمان او بود که سلطان محمود غزنوی ری را تسخير کرده، کتابخانه معروف ری را به آتش کشيده و صدها نفراز انديشمندان و متفکران آنجا را به جرم زنديق و ملحد بودن به دار آويخت. وی پس ازهشتاد سال زندگی افتخار آمیز در 419 هجری قمری در ری درگذشت. آرامگاه سيده ملک خاتون واقع در جاده خاوران تهران است که به زيارتگاه امامزاده  سيده ملک خاتون معروف است. این آرامگاه هر ساله مورد بازديد هزاران نفر از مشتاقانش قرار ميگيرد.

خُراسويه دیلمی دختر وجستان سوم
خراسويه از زنان زبده ی ديلمی تبار است. او که در سده سوم ه.ق در وجستان از توابع رودبار ديلمان میزیست ، دختر يکی از امرای ديلمان به نام وجستان سوم بود که در آن بخش از ديلم حکومت داشت. خراسویه نه تنها از تک شمار زنان عيار آن منطقه بود، او در اسب سواری و شمشير بازی و ساير شيوه های عياری کمتر نظير داشت و به سواد و شعور وعقل و خرد نيز ازديگر زنان و مردان هم عصر خود ممتاز بود.

مرزبان و وهسودان فرزندان خُراسویه/ خُراسویه همسر محمد مسافر کنگری

خراسویه درنوجوانی به عقد يکی از امرای محلی به نام محمد مسافر کنگری درآوردند که پس ازسقوط امرای وجستانی امارت ديگری را به نام کنگريان در آن ناحيه برقرار ساخت. خراسو ازهمسرش که مردی سنگدل, خشن و هوسباز بود دو پسر به دنيا آورد که مرزبان و وهسودان نام گرفتند. خراسویه فرزندانش را با آداب عياری آشنا ساخت و خود نيز در جمع عياران به چنان پيشرفتی رسيد که مردم کوی و بازار به او به چشم فرشته ی نجات خود مینگريستند وهر قدراز فرمانروای خود که همانا شوی خراسويه بود نامردی می ديدند به همان اندازه از ياری های او بهره مي جستند. اين وضع تا رسيدن پسران خراسويه به مرحله بلوغ ادامه يافت و از آن پس امير محمد مسافر کنگری که رفته رفته پسران خود را سد راه و رقيب خود می يافت, در انديشه ی برداشتن آنان از سر راه خود افتاد، اما خراسويه که خطر را احساس کرده بود به ياری پسرانش و گروه عياران که در آن ناحيه فعاليت شديدی داشتند ، امير محمد (شوهرش) را از دژ شميران بيرون رانده و پس از تصرف دارايیهای حکومتی او، در کنار پسرانش به حکومت نشست و توانست اندک اندک آرامشی توام با عدالت را در آن ناحيه برقرار سازد

 

 زرين گيس شاگرد ابوعلی سینا / امير شمس المعالی قابوس زياری پدر زرین گیسو  

زرين گيس، دختر فرزانه ی امير شمس المعالی قابوس زياری، از بانوان با سواد و دانشجوی سده ی 4 قمری و از نادر زنانی است که به علم ستاره شناسی علاقه داشت و از شاگردان ابوعلی سينا بود و به خواهش او ، آن فيلسوف بزرگ رصدی را در جرجان گرگان انجام داد و يکی از رسالات نجومی خود را هم به نام او به نوشته درآورد و در تاريخ به ثبت رسانيد.

شاه بانو فرنام / دختر امیر فخرالدوله دیلمی/ نوه شیرین  

شاه بانو فرانام دختر امير فخرالدوله ديلمی و نوه ی سيده ملکه خاتون، بانويی که 32 سال تمام با قدرت بر خطه ی ری حکم راند و از زنان چهره ساز تاريخ ايران است. او که به عقد نوح پسر منصور سامانی درآمد نه تنها به زيبايی در همه جا شهره بود که از زنان خردمند، چاره ساز و کاردان قرن 5 ه.ق نيز به شمار می آمد.

آزرمیدخت دختر فرخان بزرگ امیر تمیشان تبرستان/ همسر اسپهبد خورشید

 دختر فرخان بزرگ امير تميشان تبرستان که بيشتر «گران گوش» خوانده ميشد، يکی از همسران اسپهبد خورشيد، امير بعدی آن خطه بود که پس ازعمويش فرخان کوچک زمام امور تميشان را به دست گرفت. او که از جنگاوران نامدار تبرستان شمرده میشد سرانجام پس از مبارزات بسيار با اعراب و قيام عليه منصور خليفه عباسی با نوشيدن زهر به زندگانی خود پايان داد.

 به روايت تاريخ تبرستان، آزرمیدخت که بسيار زيبا و دلاور بود از همسران محبوب سپهبد خورشيد به شمار می آمد و برای بقای حکومت او دست به فداکاریهای بسياری زد و هنگامیکه در کنار همسران و دختران اسپهبد خورشيد به اسارت اعراب درآمد و او را به دربار خليفه بردند و خليفه منصور درصدد نکاح او افتاد (خواست آزرمیدخت را بعقد خود در آورد ولی در حقیقت بخاطر زیبائی آزرمیدخت قصد تجاوز داشت) ، اما با مقاومت خراسویه روبرو گردید….از آنچه که پس ازاين رويداد بر سر اين شیرزن دلير تبرستانی آمد در تاريخ ها نشانه ای نمانده است اما چون در حرمسرای منصور خليفه نيز نامی از او نيست، بی شک به دست تازيان کشته شده است.

بی بی خانم استرآبادی (گرگانی)

(مادر کلنل علی نقی وزیری و حسن وزیری نقاش)

  

بی بی استرآبادی يا بی بی خانم در سال 1274 ه.ق به دنيا آمد، پدر وی محمد باقر خان استرآبادی از بزرگان گرگان و مادرش خديجه خانم معروف به ملا باجی از نديمه های يکی از زنان ناصرالدين شاه (شکوه السلطنه) بود. خديجه خانم چنانکه از تخلصش(ملاباجی) پيداست يک نديمه معمولی که کارش فقط تر و خشک کردن باشد نبوده, بلکه زنی بود با سواد که در آن دوره و حتی در دربار شاهان، تعدادشان انگشت شمار بود. وی امر سواد آموزی کودکان دربار ناصری را به عهده داشت. بى بى خانم بيست و دو سالش بود که با موسى خان وزيرى از صاحت منصبان بريگاد قزاق ازدواج میکند که حاصل آن هفت فرزند بود، معروفترين شان کلنل علينقی وزيری موسيقی دان و پايه گذار هنرستان موسيقی و ارکستر ملی و حسن وزيری (نقاش) میباشند.

بی بی در دوران نوجوانی و جوانی ضمن بهره مند شدن از درسهای مادرش از امتياز بزرگ رفت آمد بين بيرون و حرم سرای شاه هم برخوردار بود.  او با مشاهده وضعيت زنان چه در جامعه و چه در فضای بسته حرمسرا می ديد که هر دو گروه محبوس در تاريکخانه تنگ نظری و سودجويی مردسالاران، نه زندگی بلکه به گذران مشقت بار عمرشان مشغولند. در آن دوره زنان همچون بردگان از هيچگونه حق و حقوقی برخوردار نبوده وحتی دختران خانواده های فقير خريد و فروش میشدند. به زن چون موجودی نادان، ضعيف ، خطاکار و دسيسه گری که بايد هميشه مواظبش بود تا دست از پا خطا نکند، می نگريستند. و محترمانه ترين شکل خطاب به زنان «ضعيفه« بود.

ميرزا تقى خان امير كبير صدراعظم اوايل سلطنت ناصرالدينشاه برای حمايت از صنايع داخلی، ورود بعضی اجناس از جمله لباس نظاميان را که از کشورعثمانی وارد می شد ممنوع کرده بود. در تهران زنی به نام خورشيد خانم که کارگاه کوچکی داشت کارش ميگيرد و کارخانه ای زده و توليد لباس ارتش را به عهده ميگيرد. روزنامه وقايع اتفاقيه مورخ جمعه 11 ربيع الثانى 1267 هجرى قمرى بعنوان يک خبر مهم اقتصادی درباره او می نويسد بدون آنکه نامی از وی

بياورد: «ضعيفه تهرانى زردوزى دوره ملبوس صاحب منصب نظامى را به قاعده روم دوخته و در كمال خوبى به عمل آورد كه در اين هفته به نظر اولياى دولت عليه رساند.» زنان هرگز اجازه بيرون رفتن را نداشته و اگر هم با شوهر خود بيرون ميرفتند (که کمتر چنين فرصتی پيش می آمد) هيچ غريبه ای نبايد صدايشان را می شنيد، بسياری از دختران تا سنين ازدواج چهره هيچ مردی را نديده بودند.

تاج السلطنه دختر ناصرالدينشاه در خاطراتش می نويسد:

 «من به قدرى از پدرم مى ترسيدم كه هر وقت چشمم به او مى افتاد، بى اختيار گريه میکردم، و هرقدر به من نوازش مى كرد، تسلى پيدا نمى كردم. چون من هيچ مردى را غير از پدرم نمى ديدم، در نظرم اين شخص فوق العاده و قابل ترس می آمد» و ادامه میدهد: « اگر كسى (از زنان) درحال نزع بود و طبيب لازم ميشد، اگر برحسب اتفاق آغا نورى (خواجه حرمسرا) حمام بود آن مريض بايد بميرد بدون طبيب.» و درباره وضعيت عمومی زنان مینویسد: «زندگانى اين زنها ى ايران از دو چيز تركيب شده، يكى سياه و ديگرى سفيد. در موقع بيرون آمدن و گردش كردن هياكل موحش سياه عزا و در موقع مرگ، كفن هاى سفيد و من كه يكى ازهمين زنها ى بدبخت هستم، آن كفن سفيد را ترجيح به آن هيكل موحش عزا داده..» و « سن من به هشت سالگی رسيد، اغلب می شنيدم كه ازعروسى من صحبت ميكنند و خيلى زود مايل هستند كه مرا به شوهر داده خلعت ها (هدایا و جایزه بخاطر دختر دادن) بگيرند و شيرينىها بخورند…و ترتيب شيرينى خوران را هم فراهم و شروع نمودند.» فکرش را بکنيد وقتی زنان اشرافی (که حداقل مشکل سير کردن شکم خود و فرزندانشان را نداشتند) بعلت جو مردسالارانه و زن ستيز چنين وضعيت فلاکت باری داشتند، چه بر سر زنان اقشار فقير جامعه می آمد.

به نظر من عقب ماندگی روابط توليدی و مناسبات اجتماعی گرچه نقش بسيار تاثيرگذار و در مقاطعی نقش تعيين کننده در زن ستيزی و مردسالاری دارد، اما ديد و تفکر و مقاومت مردی که نمی خواهد از «امتياز» تملک و برتری و اعمال قدرت بر زن به راحتی دست بکشد نيز عامل مهم ديگر جان سختی اين پديده می باشد. قرنها است که مرد حق تملک زن را از حقوق بديهی خود دانسته و میداند. مقاومت در برابر تغيير وضعيت به سمت برابری جنسی از طرف مرد به معنای عام آن صورت میگيرد. هم از طرف مرد متمولی که حرمسرا و يا حداقل سه تا زن دارد وهم مرد بی بضاعتی که جامعه و سيستم ناعادلانه اجتماعی بر سرش ميزند، اما در خانه با استفاده از اين امتياز خود را ارضاء ميکند. دفاع از اين موقعيت و امتياز ويژه، يعنی برتری جنسی، منحصر به مردان مستبد و ديکتاتور و ظالم پيشه نيست، بلکه کم و بيش در آنهايی که حتی به دمکرات و آزاديخواه بودن اشتهار داشته و دارند نيز وجود داشته و دارد.

 

مجلس اول شورای ملی ایران عهد مشروطه

وقتی در مجلس اول شوراي ملی بعد از انقلاب مشروطه که به دمکرات ترين مجلس تاريخ ايران مشهور است عده ای مسئله حقوق زنان را مطرح کردند اکثريت نمايندگان به آن عکس العمل منفی نشان داده وحتی عده ای مدعی شدند که با طرح اين مسائل دنيا ما را مسخره کرده و به ما خواهد خنديد. با همين طرز تفکر بود که زنان همراه با جانيان و قاتلين از حق انتخاب کردن محروم شدند.

 

در نظامنامه ی مجلس شورا آمده

در ماده ی ۴ اشخاصی که از حق انتخاب نمودن مطلقاً محرومند عبارتند از:

– اول نسوان (زنان)

– دوم اشخاص خارج از رشد و آنها که تحت قيومت شرعی هستند 

– سوم تبعه خارجه

– چهارم اشخاصی که خروجشان از دين حنيف اسلام در حضور يکی از حکام شرع جامع الشرايط به ثبت رسيده باشد

– پنجم اشخاصی که کمتر از ۲۰ سال داشته باشند 

– ششم ورشکستگان به تقصير 

– هفتم متکدّيان (گدائیان) و اشخاصی که به وسايل بی شرفانه تحصيل معاش می نمايند  

– هشتم مرتکبين قتل و سرقت  

 

در مجلس دوم

نيز وضع بهتر نشد و مدرس ضمن سخنانش گفت: «از روی برهان بايد سخن گفت و برهان اين است که هرچه تأمل کنيم میبينيم خداوند قابليت در اينها (زنان) قرار نداده است که لياقت حق انتخاب را داشته باشند. مستضعفين و مستضعفان و آنها (زنان) ازاين نمره اند که عقول آنها استعداد ندارد» (مذاکرات مجلس شورای ملی جلد سه / سيد محمد هاشمی).
در چنين فضای سنگين فکری و تسلط مطلق انديشه های زن ستيز
و مردسالارانه بود که بی بی خانم با شهامتی بی نظیربه تنهايی پا به ميدان نبرد با يکی از کهن ترين اشکال ستمگری می گذارد. در بسياری از مقالاتی را که درباره بی بی خانم استر آبادی خواندم اين احساس را داشتم که نويسندگان آنها بيشتر بر شکل طنز گونه نوشته های بی بی خانم (که به جای خود بسيار ارزشمند بوده و نوشته هايش را بسيار دوست داشتنی و شيرين و خواندنی میکند) تاکيد داشتند تا بر محتوای حق طلبانه و رزمجويانه آنها. بی بی استرآبادی اين بانوی گرگانی ستاره نورافشانی بود که در شب سياه سلطه نا برابری های ظالمانه با پرتوافکنی خود راهگشای فعاليت های بسياری از تلاشگران زن و انجمن های زنانی شد که در زمان وی و پس از وی پا به ميدان مبارزه گذاشتند.

مقاله تأدیب النسوان

سال 1312 هجری قمری در تهران مقاله ای بدون امضا و توهين آميز درباره معايب زنان و چگونگی تربيت شان منتشر شد به نام تاديب النسوان. بی بی خانم در دفاع از زنان و حقوق شان با جسارتی شگفت انگيز کتاب معايب الرجال را سال 1313 هجری قمری يعنی يازده سال قبل از امضای فرمان مشروطيت می نويسد.

 

تأسیس «مدرسه دوشیزگان» بتوسط بی بی خانم/ قبل از انقلاب مشروطه

بی بی قبل از انقلاب مشروطه اولين مدرسه دختران به نام مدرسه دوشيزگان را درمنزل خودش تاسيس میکند.

مواد درسی آموزش داده شده عبارت بودند از:

–          از نامه مشق قلم

–          تاريخ

–          قرائت كتاب

–          آشپزی

–          مذهب

–          جغرافيا

–          وعلم حساب.

 

گشايش مدرسه عکس العمل تند و خشن جامعه مرد سالار را در پی داشت و سيد علی شوشتری اعلاميه ای چاپ کرد و در آن نوشت اين دبستان دوشيزگان ، مال زنى است كه مفاسد دينيه دار، در منزلش تار میزنند و خانه‌اش اجتماع هنرمندان است. مدرسه پس از يک ماه بسته شد.

به روايت دكتر «مه لقا ملاح» نوه بی بی خانم که در سن 90  سالگی رياست «جمعيت زنان مبارزه با آلودگى محيط زيست» را برعهده دارد: «اين مدرسه كه قبل از انقلاب مشروطه راه افتاده بود، خيلی سروصدا راه انداخت. يكی از این آقايان امام جماعت در مسجد حضرت عبدالعظيم پاى منبر رفته و گفته بود: «واى بر آن ملتى كه مدرسه دوشيزگان داشته باشد. دوشيزه شهوت‌انگيز است.»

اين شد كه ساير ملاها برعليه مادر بزرگم اقدام كردند. يك بيانيه دادند عليه مادر بزرگ كه اين خانم در منزلش عرق دارد و تهمتهایی اين چنينى به او زده بودند. مادر بزرگم مجبور شد بالاخره مدرسه را ببندد و تابلو را پايين بكشد». (مصاحبه با صدای آلمان).

اما بی بی که زنی پيکارجو بود بيکار ننشسته و شروع کرد به تماس با عده ای از مشروطه خواهان مترقی وهمچنين نوشتن مقالات در روزنامه های مشروطه خواه (در واقع بی بی خانم اولين زن روزنامه نگار ايرانی هم هست). در مقاله ای در روزنامه تمدن با امضای بی بی به دفاع از مدرسه دوشيزگان پرداخته و مينويسد: «از اهل اين مملکت سوال میکنم آيا دراين پايتخت ملاباجی نبوده يا مکتب خانه از بدو عالم تا اين دم معمول و دائر نشده يا دختران ما نزد آخوندهای زير گذر محله درس نمیخواندند واگر مکتب میرفتند عبور آنها از معبر مخصوصی بود؟ آيا مکتبخانه را مدرسه گفتن کفر است ويا دبستان که زبان آبا و اجداد ماهاست صحيح نيست؟ يا هرکس دختری را دوشيزه بگويد مقاصد تعليم از مفاسد دينيه دارد؟ و درعوض عرقچين دوختن و آجيده و مادربچه و برگ تره زدن که امروز دراين مملکت منسوخ شده يا چرخ خياطی کردن و کاموا و گل دوزی و سرمه و مليله دوزی ياد گرفتن و به درد بی درمان مرد بيچاره شريک شدن از گناهان کبيره است؟ ای روسای ملت، به خدا قسم روز ديگری غيراز امروز هست که تمام شماها سر خجلت به زير خواهيد افکند که حقوق معاشی و حياتی ما نسوان را ضبط کرده ايد».

بالاخره بعد از يکسال تلاش بی وقفه، بی بی خانم استرآبادی نه تنها موفق به گشايش دوباره مدرسه دوشيزگان گرديد بلکه بتدريج مدارس ديگری برای دختران در بسياری از شهرهای بزرگ ايران داير شدند.

وفات بی بی خانم در 1300 خورشیدی

بی بی خانم استرآبادی،اين تلاشگر رزمجو، فعال دوران انقلاب مشروطيت وازپيشگامان جنبش حق طلبانه ومساوات خواهی زنان، در سال 1300 خورشيدی وفات يافت. گرچه تلاشهای وی، سد اوليه ورود زنان به فعاليتهای اجتماعی در جامعه مطلقا مرد سالار و زن ستيز را شکسته و چشم اندازهای روشنتری برای احقاق حقوق زنان گشود، اما تفکر مرد سالارانه کماکان جان سختی میکند. گرچه روز بروز ميدان مانور خود را تنگتر و تنگتر ديده و با گسترش آگاهی به حقوق خود در بين زنان مجبور به عقب نشينی هايی شده، اما کماکان تفکر مسلط  در جامعه ما می باشد. هنوز از برابری حقوق زن و مرد خبری نيست و در بعضی عرصه ها حتی عقب گرد هم داشته ايم. بديهی است که اين حق را فقط با تلاش و پيکار همدوش زنان و مردان حق جو و آزاديخواه می توان گرفت، و گرنه هيچ مقام يا نهاد دولتی آن را اهدا نمی کند. حتی اگر اين مقام يا دولت خود را مدرن و امروزی معرفی کند.

رضا شاه که بسيار تلاش داشت تا خود را مدرن معرفی کرده وبعضی الگوهای زندگی غربی را وارد جامعه کند، وقتی به مسئله حقوق زنان رسيد بيشتر به ظواهری چون لباس پوشيدن زنان پرداخت تا به برابری واقعی زن و مرد(؟!). برای نمونه توجه کنيد به گفته های همسر و دختر رضا شاه و چگونگی به خانه شوهر رفتنشان. عصمت الملوک آخرين همسر رضاشاه در مصاحبه ای به سال 1373 خورشیدی : «موقعیکه من 13 يا 14 ساله بودم خواستگاران زيادى داشتم كه يكى از آنها سردار سپه بود. من حتى عکسی هم از سردار سپه نديده بودم و نمی دانستم آيا او هم مرا ديده بود يا نه.…خانمها آنوقت در كوچه و خيابان كمتر رفت و آمد می‏كردند» (مطالعات تاريخ معاصر ايران) .

اشرف پهلوى در کتاب خاطراتش می نويسد: «شايعاتى در كاخ شنيده میشد كه پدرم براى من و شمس شوهر انتخاب كرده است. دايه و خدمتكاران من، حتى مادرم شروع كردند به تبريك گفتن به من. اما در نظر من كه در آن موقع بيش از هفده سال نداشتم، اين خبر وحشتناكى بود. من در آن موقع از فكر ازدواج كردن هم بيزار بودم ، تا چه رسد به اين كه با مردى كه هرگز نديده بودم ازدواج كنم. قرار بود فريدون جم كه افسر جوان ارتش بود شوهر آينده من شود و خواهرم با مردى به نام على قوام. اما متاسفانه خواهرم شمس اظهار نظر كرد كه او به نامزد من (كه جوانى بلند بالا بود) بيشتر از مردى كه پدرمان براى او انتخاب كرده بود علاقمند است. چون اوخواهر بزرگتر بود حق تقدم را به او دادند وبه اين سبب نامزدهاى ما را رسما عوض كردند».

اما درباره طرز تفکر کارپردازان سياست امروز ايران نسبت به اين مسئله اشاره کنم که چند سال پيش خانم نماينده مجلس وقتی در مصاحبه ای می خواست از حقوق و وظايف زنان صحبت کند، با برشمردن ليست بزرگی از وظايف، در مورد يکی از آنها خيلی با احساسات صحبت ميکرد، آنهم اين بود که وقتی شوهر از کار به منزل می آيد زن بايد حوله بدست آماده باشد تا وقتی او دست و صورتش را می شويد به او بدهد. حقوق زن هم خلاصه میشد به «امورات منزل» و امثالهم. تازه ايشان خانم بودند و نماينده مجلس. اما برای اينکه تصوير بهتری از وضعيت کنونی زنان ايران داشته باشيد ، بهتر است به صفحه اخبار داخلی بويژه صفحه حوادث روزنامه ها مراجعه نمائيد.

 

روشنک نوع دوست
بانوی مبارز دوران مشروطیت
بنيانگذار يکی از اولين انجمنهای زنان در ايران
موسس يکی از اولين نشريات زنان در ايران
برگزار کننده اولين بزرگداشت روز جهانی زن
در هشتم مارس

بانوی مبارز، فعال اجتماعی و روزنامه نگار، روشنک نوع دوست، در يکی از روزهای سال 1277 خورشيدی از يکی از پزشکان آزاد انديش و روشنفکر گيلان در شهر رشت زاده شد. نخستين درس ها را از پدر خود گرفت، سپس به مکتب اساتيد ديگر رفت و زبانهای فرانسه وعربی را از آنها فرا گرفت و از آنجا که به سواد آموزی زنان توجه زيادی داشت و عقب افتادگی آنها را از نادانی و بیسوادی می دانست مدرسه 3 کلاسه ای را در شهر رشت باز گشود وچون ندای مشروطه خواهان از شهرهای گونه گون ايران برخاست اونيز به آنان پيوست و با شالوده ريزی انجمنی به نام «پيک سعادت نسوان« گروهی از زنان هم انديش چون جميله صدیقی ، سکينه شبرنگ، اورانوس پارياب را به گرد هم آورد و از آن پس با آرمان آزادی زنان ايران تلاشی پيگير را در جهت بيداری و آگاهی زنان در پيش گرفت که به زودی با انتشار نشريه ای به همان نام بر شدت آن افزوده شد.

ماهنامه ی پيک سعادت نسوان/ سال 1301 خ. در بندر(انزلی) پهلوی

که امتياز آن علمی و تربيتی و ادبی بود و بخشی از آن به زنان اختصاص داده شده بود، با گزارش های جالب و مقالات آتشين خود تاثير زيادی بر زنان روشنفکر گيلان گذاشت ، به ويژه که روشنک نوع دوست در کنار انجمن و نشريه اش کلاس هايی را هم به منظور سواد آموزی زنان بزرگسال داير کرده و کتابخانه انجمن هم به کتابخوانی زن ها کمک های چشمگيری کرد. پيک سعادت نسوان برای اولين بار در ايران در سال ١٣٠١ ، روز ٨ مارس را بعنوان روز جهانی زنان در بندر انزلی جشن گرفت. هر چند اعضای انجمن پيک سعادت نسوان و برگزار کنندگان روز جهانی زن، به زندان افتادند اما تأثير اين برنامه چندی بعد از انزلی (بندر پهلوی) به تهران کشيده شد، چنانکه در سال 1306 سازمان بيداری زنان نمايشنامه‌ی «دختر قربانی» را به مناسبت اين روز اجرا کرد. به جرات میتوان روشنک نوع دوست را يکی از نخستين پايه گذاران سوادآموزی و آموزش و پرورش زنان خطه گيلان و يکی از کاراترين مبارزان حقوق زنان ايران دانست. «پيک سعادت نسوان» تا حدود سال 1314 شمسى فعاليت می کرد اما در اين سالها با بالا رفتن قدرت ديکتاتورى پهلوى اول و سرکوب نيروهاى مخالف بخصوص نيروهاى چپ اين جمعيت از هم پاشيد ، اما بنيان «برگزارى روز جهانى زن« در ايران به جاى ماند.

يادی از شمس و «نرگس شيراز«

 سنبل به چمن با ناز آمد
گل به گلستان باز آمد

در بزم جهان بوی نرگس

از
چمن شيراز آمد
مرغ زيبا آمد به سخن/آمد به سخن

شوری ديگر دارد دل من/دارد
دل من
نوشد هر کس جامی /از دست دلارامی

گيرد ز جهان کامی

گل چون بيند
روی ترا/ رخسار دلجوی ترا
جلوه نمايد، عطر افشانی از سر گيرد

تازه شود گل،
عشق و شوری ديگر گيرد

از قديمی ترها شنيدم ، وقتی اين ترانه زيبا با صدای گرم و دلنشين و دوست داشتنی شمس برای اولين بار از راديو پخش شد تا سالها يکی از بشارت دهندگان نوروز و بهاران بود. بسياری از هم ميهنانمان با فرا رسيدن سال نو، در تلاش برای زدودن دلها ازغم ، پالايش زندگی از کهنگی و فرتوتگی زمانه، و در پيشواز از تازگيها، با گل تازه به چمن آمده » نرگس شيراز» شمس،عشق و شوری ديگر میگرفتند.

شمس (شمسی شمس)، زاده شده در شهر رشت، در مدرسه پيک سعادت تحصيل کرده بود، موسيقی را نزد اساتيدی چون ابوالحسن صبا و حسين ياحقی فرا گرفت. در سال 1327 خورشيدی کار خوانندگی را شروع کرد، ابتدا در برنامه های شير و خورشيد وسپس با نام ناشناس در راديو میخواند. در ايام جوانی به کار هنرپيشگی علاقمند شده و در سه فيلم سينمايی به نام های «ولگرد« به کارگردانی مهدی رئيس فيروز(1331 خورشيدی) ، «خورشيد میدرخشد« به کارگردانی سردار ساکر( 1335 خورشيدی) و «همه گناهکاريم» به کارگردانی عزيز رفيعی (1337 خورشيدی) بازی کرد. شمس درسال 1332 خورشیدی با شمالی هنرمند ديگريعنی استاد حبيب الله بديعی نوازنده كم نظير وموسيقى دان برجسته سواد کوهى ازدواج کرد. سال 1333 زمانی که بديعی ارکستر شماره شش راديو را بنيان گذاشت، شمس در آن هنر نمايی ميکرد. اين ارکستر به رهبری بديعی تا سال 1336 شب های جمعه در راديو برنامه داشت. غير از ترانه «نرگس شيراز« که شعر آن از معينی کرمانشاهی است ، شمس ترانه های ديگری با اشعاری از کريم فکور و بيژن ترقی نيز خوانده است. اما بيشتر ترانه های وی به گيلکی بوده و همگی زيبا و دلنشين هستند، ترانه هايی چون «کاکوله« و «بهارای» معروفيتی سراسری يافتند. چندين ترانه دو صدايی با خوانندگان گيلانی چون ناصر مسعودی و جفرودی از شمس به يادگار مانده است. بانو شمس در تابستان 1381 در آمريکا زندگی را بدرود گفت.

ايران دفتری
هنرپيشه برجسته قديمی, ايران دفتری که
يکی از چهره های شايسته ی هنری ايران است و به مادر سينما آوازه دارد, به سال 1291 خورشيدی در شهر زيبای رشت زايش يافت. در نوجوانی با ضيا دفتری پيمان زناشويی بست و 3 سال بعد با رضايت همسرش ، با شرکت در نمايشنامه ی «رستاخيز» ميرزاده عشقی ، کار هنری خود را آغاز گرفت. او در اين نمايشنامه که تماشاگران آن زن بودند با مهارت زيادی بازی کرد، و در پی آن در نماشينامه «خسرو و شيرين« که باز مخصوص تماشاگران زن بود با ايفای نقش و خواندن آواز، استعداد وافر خود را به تماشا گذاشت. سپس به تهران آمد و به دليل عشق به کار تئاتر بياری يکی از آشنايان به هنر او، به يک گروه هنری پيوست و توانست در کنار دیگر هنرپيشگان معروف آن زمان به روی صحنه برود.

او در اين زمان در چندين نمايشنامه ی پربيننده، همانند «آرشين ملالان« ، «خاقان میرقصد«،  «ايده آل« و «بلبل سرگشته« شرکت موفقيت آميزی داشت. سپس در سال 1313 که عبدالحسين سپنتا فعاليت های سينمايی خود را در هندوستان آغاز کرد، با او همراه شد و نقش نديمه شيرين را در فيلم «شيرين و فرهاد« با زبردستی بازی کرد و به جای هنرپيشه اول زن فيلم نيز آواز خواند. ايران دفتری از آن پس با بازی در 23 فيلم سينمايی و 7 نمايشنامه خود را به قله ی شهرت رسانید. او به جز فيلمهای ياد شده در فيلمهای: «شکار خانگی« 1320 ، «پريچهر« 1331 ، «خواب های طلايی« 1331 ، «يک نگاه« 1334 ، «برای تو« 1336 ، «مردی که رنج ميبرد» 1338 ، «عروس کدومه» 1344 ،»عروس دريا» 1345 ، «خدا حافظ تهران» 1346 ،»ببر مازندران» 1338 ، «قيصر» 1349 ، «قهرمانان» 1350 ، «کلبه ای آن سوی رودخانه» 1351 ، و چند فيلم ديگر هنر خود را ارائه داده است. ايران دفتری در آذر ماه 1374 (در ایران) با زندگی وداع گفت.

کتايون/ شهپر امیرابراهیمی  

شهپر اميرابراهيمی که به نام کتايون در سينمای ايران درخشيده به سال 1318 خ. در بندر پهلوی (انزلی) متولد شد. تحصيلاتش را تا حدود ديپلم ادامه داد ، سپس با فيلم های تبليغاتی وارد سينما شد و پس از آن به هنرپيشه های سينما پيوست و با بازی در فيلمهای «عذاب مرگ« ، «يک پارچه آقا« ، «قهرمان سوم« ، «شمسی پهلوون» ، «مردی از اصفهان«

«نيم وجبی» ، «پسران علاالدين» و «زنی به نام شراب» در جهان سينما نامی برآورد.

اما پرفروش ترين فيلم او «حسن کچل« نام داشت که سناريست و کارگردان آن علی حاتمی بود.

دلکش/ عصمت باقرپور

 

یکی از بزرگترين خوانندگان زن ايران عصمت باقرپور که پس از درخشش هنری دلکش ناميده شد. در سال 1304 خورشيدی درخانه ی يکی از تجار پنبه، در شهر بابل چشم به روی زندگی باز گشود، در دبستان ارديبهشت بابل با مبانی خواندن و نوشتن آشنايی يافت، سپس به تهران آمد و به خاطر شور و شوقی که به خواندن آواز نشان میداد چند گاهی به مدرسه موسيقی رفت و مدتی نيز در مکتب عبدالعلی وزيری به فراگرفتن آواز سرگرم شد وازآن جايی که به صدای روح انگيز علاقه ی بسياری داشت کوشيد تا پای جای او بگذارد. دلکش از 20 سالگی همراه گروه همنوازی مهدی خالدی به هنرنمايی پرداخت و چندی نگذشته بود که صدای زيبا و بی مانندش دوستداران بسياری يافت و نامش در سراسر ايران آوازه يافت. همکاری دلکش با مهدی خالدی به سال 1331 خاتمه يافت و او چند گاهی با گروه همنوازی بزرگ و جواد لشگری و سپس با حبيب الله بديعی همکاری کرد. دلکش از سال 1329 در چند فيلم فارسی نيز ظاهر شد و در فيلمهای «شرمسار» 1329«، «مادر» به همراهی فخرالملوک وزيری 1330، «افسونگر« 1331، «دسيسه« 1333، «ظالم بلا« 1336 «عروس فراری« 1337، «فردا روشن است» 1331 «شير فروش« 1339، نقش آفرينی کرد. از آهنگهای بسيار زيبای دلکش، «رقص گيسو» با آهنگ فريدون حافظی، «به کنارم بنشين» با شعر رهی معيری، «تنها منشين» با آهنگ تجويدی و شعرمعينی کرمانشاهی، «آه بی اثر» با آهنگ مجيد وفادار وشعراسماعيل نواب صفا و «مکتب وفا» با آهنگ پرويز ياحقی و شعر بيژن ترقی، دوستداران بيشتری يافتند. دلکش در شهريور سال 1383 خورشيدی در بيمارستان مهر تهران به مرگ طبيعی درگذشت.

 

سیمین غانم

خواننده ی هنرآفرين معاصر سيمين غانم در 22 فروردين 1322 خورشيدی در يکی از خانواده های سنتی تنکابن(شهسوار) چشم به زندگی بازگشود، اوهمانند خواهر و برادرش از صدای خوشی بهره مند بود. در دورانی که او سرگرم آماده شدن برای ازدواج بود، از سوی گروه موسيقی تلويزيون ملی ايران دعوت به همکاری شد. با نخستين برنامه ای که به همراه ارکستر راديو در تلويزيون اجرا کرد به شهرت زيادی رسيد و صدای رسايش دوستداران زيادی يافت و پس از آن با آنکه هرگز در شمار خوانندگان جنجالی روز جای نگرفت، تنها به خاطر نبوغ هنری و جذابيت صدايش دوستداران بسياری به دست آورد و آهنگهايش که در تيراژ زيادی پخش میشد از آن پس به طور مرتب در نوارها و اينک در سی دی هايی که در داخل و خارج تهيه ميشود پخش ميگردد.

 که از صدای رسايی بهره مند است و زير و بم صدای او در هيچ خواننده ی زنی در ايران ديده نشده است، از خوانندگان موقری است که هنرش را هرگز قربانی ماديات نکرده و جز در مجالس خيريه و يا فرهنگی زبان به آواز نگشوده است. از ميان آهنگ های معروف سيمين غانم می توان از «قُلک چشات»، «اين کيه»، «پرنده»، «آسمون آبی» و «گل گلدون» نام برد.

 

شهین حنانه/ برادرزاده مرتضی حنانه

شاعر، ترانه سرا، نقاش و نويسنده، شهين حنانه برادرزاده مرتضی حنانه، موسيقيدان بزرگ معاصر در سال 1322 در شهر ساری پای به عرصه حيات گذاشت. از هنگام تحصيل ذوق خود را در سرودن شعر نشان داد و به همين دليل در پايان تحصيلات با نشريات ادبی تهران به همکاری پرداخت و مدت ها اداره ی صفحه شعر مجله بانوان را برعهده داشت و در همان حال اشعارش در نشريات به چاپ می رسيد و ترانه هابش از راديو پخش و بر سر زبانها جاری میشد. شهین حنانه پس ازازدواج ناموفقش، بخش پايانی زندگانی را در پريشانی و اندوه بسياری گذراند و سرانجام نيز به دليل فشارهای شديد روحی در اول تيرماه 1376 با حمله ی قلبی در تهران درگذشت.

از او 2 دفتر شعر به نام «کليد» و «گل های راگيا» در 1350 و 1361 به کتاب فروشی ها راه يافت. جلد اول کتاب معروف «پشت دريچه های او» که شامل گفتگوهايی خواندنی با همسران هنرمندان است در سال 1371 به چاپ رسيد. اما جلد دوم اين کتاب در پاييز نخستين سال درگذشت او وارد بازار کتاب شد. از شهين حنانه يک رمان چاپ نشده هم به نام «زن پائيزی» به يادگار مانده است.

 

پریسا    

فاطمه واعظی «افراز« خوانندهِ اصيلی که در جهان هنر به پريسا آوازه دارد در سال 1328 در شهسوار (تنکابن) در خانواده ای که صدای خوش در آن موروثی بود زاده شد. او از کودکی علاقه زيادی به موسيقی و آواز خوانی نشان میداد و چون از تشويقهای پدر آزاده و روشنفکرش بهره مند بود و با حمايت ها و تشويق های او بود که در مسابقات هنری مدارس شرکت ميکرد و در برنامه های مختلف مدرسه به هنرنمايی می پرداخت آخرين باری که او در رشته ی آواز در بين دانش آموزان سراسر کشور رتبه اول به دست آورد، با استادش محمود کريمی که از اعضای هيئت داوران بود، آشنا شد و به تشويق آن استاد برای آموزش موسيقی ايرانی به شاگردی ايشان درآمد و 2 سال بعد کار حرفه ای را در وزارت فرهنگ وهنر وقت آغار نمود.

در سال 1352 از سوی مرکز حفظ و اشاع موسيقی سنتی ايران وابسته به سازمان راديو و تلويزيون که به ابتکار دکتر داريوش صفوت پايه گذاری شده بود، با گروهی از موسيقیدانان برای اجرای کنسرت عازم فرانسه و بلژيک شد.
آشنايی پريسا با نوع تفکر استاد دکتر داريوش صفوت در زمينه
بُعد معنوی موسيقی و جهان بينی عرفانی، چنان او را مجذوب ساخت که به شتاب از وزارت فرهنگ وهنر استعفا داده آماده همکاری مستمر با مرکز حفظ و اشاعه موسيقی سنتی گرديد و از سال 1352 به مدت 5 سال با اين مرکز همکاری داشت. در اين مدت موفق به انجام فعاليتهای هنری بسياری شد و با شخصيت نافذ و استوار و وقار خاصی که در اجرای برنامه هايش نشان ميداد در شمار وزين ترين هنرمندان زن آن زمان جای داشت. پس از دعوت مرکز حفظ و اشاع موسيقی سنتی از او در خلال سالهای 69_70 برای تدريس آواز به زن ها، آن دعوت را پذيرفت و در مدت 3 يا 4 سال فعاليت در اين مرکز موفق به تربيت شاگردان زيادی شد اما به زودی با تشکيل کلاسهای خانگی برای زنها راه خود را از آن مرکز جدا کرد واينک اوقاتش را بيشتر به آموزش شاگردان خصوصی اش ميگذراند.
پريسا که روحی
جستجوگر و حقيقت پرست دارد، از آغاز ورود به جهان هنر به کيفيات معنوی خاصی در موسيقی توجه داشت و بيشتر به عوالم درونی کشيده میشد تا پديده های بيرونی و توانست ارزشهای تازه ای را در حيطه موسيقی و هنر کشف کند، نکته ای که در موسيقی سنتی امروز ايران که ريشه در عرفان کهن آريايی ايرانی دارد کمتر مورد توجه قرار ميگيرد.

پروانه ميلانی
پروانه «فاطمه» ميلانی شاعر و مترجم به سال 1321 خورشيدی در شهر رشت زندگی را آغاز گرفت، در خاتمه تحصيلات در حالیکه در سازمان زمين شناسی کشور سرگرم خدمت بود ازدواج کرد و دارای 2 دختر شد. پروانه از جوانی به سرودن شعر علاقه نشان می داد، سپس به علت تسلط بر زبان انگليسی به ترجمه هم روی آورد و موفق به بازگردانی چند اثر ارزشمند روانشناسی شد.
از آثار ترجمه ی اين
بانوی فرهنگساز از کتابهای منتشره ی «روياها و رشد شخصيت«، گسترش آگاهی در «روان درمانی« از دکتر ارنست لارنس راس و با همکاری انتشارات ويس، «روانشناسی تخيل« از دکتر رست گوتنبرگ….. نام برده ميشود از پروانه ميلانی چند مقاله ی ترجمه در باب فلسفه و مسائل زنان نيز به صورت پراکنده در ماهنامه ها به چاپ رسيد. اشعار او نيز در دفترهای «هيچکس نمیداند« و «من مردمم« در دسترس علاقمندان شعر قرار گرفته است.

گالری معصومه سيحون
معصومه سيحون «نوشين« که به نام خانوادگی همسرش شهرت دارد، از فرزندان هنرمند گيلان زمين است و به سال 1312 در شهر رشت تولد يافته است. او نيمی از تحصيلاتش را در ايران و نيمی ديگر را در فرانسه به پايان رساند. در ايران پس از جدايی از همسرش تمام نيروی خود را پايريز آفرينش تابلوهای نقاشی و اداره ی گالری معروف «سيحون« کرد که محل ارايه ی آثار نقاشان بزرگ ايرانی و خارجی است واز مراکز مهم هنری ايران شناخته شده است.

 خانم مکرمه قنبری

ايشان با ۷۵ سال سن در يکي از روستاهاي اطراف مازندران زندگي مي کنند و بدون هيچ سواد و تحصيلاتي تا به الان توانستند آثاري را که مربوط به هنرهاي بدوي مي باشد، خلق کنند. داستان زندگي اين خانم که اسمشون هم مکرمه هست اينطوري بوده که چند سالی ازطرف شوهرش اذيت ميشه، تا اينکه شوهر اين خانم از ایشان جدا شده و با کس ديگري ازدواج مي کنند. از اون سال به بعد خانم مکرمه تنها با گاوشون زندگي ميکردند. اين خانم با گذشت سال ها به قدري به گاو خودش علاقه مند بوده که در خلوتش با او صحبت مي کرده و ديوانه وار او را دوست داشته. پسرهاي اين خانم وقتي مي بينند مادرشون مضحکه روستائيان شده ، اين گاو را شبانه از خانه خارج مي کنند و مي فروشند. از همون روز به بعد اين خانم به حالت جنون افتاده و با هيچ کس صحبت نمیکرده و ديوارهاي خانه و طويله خود را با چوب و رنگهاي طبيعي ميوه ها نقاشي مي کردند.

و بعد از چند ماه خانم معصومه سيحون سراغ اين خانم رفتند و به قولي نقاشيهاي ايشان را کشف کردند و حالا بعد از گذشت اين مدت خانم مکرمه طي نمايشگاهي که در لس آنجلس توسط اين گالري دار برگزار کرد در جهان سروصداي زيادي بلند کردند و همه کارشناسان بزرگ جهان متحير از اين موضوع بودند و باور نمي کردند که خانم مکرمه قنبری حتي با ابزار نقاشي و همين طور با سبکهاي هنر نقاشی آشنا نيستند ولي توانستند اين آثار رو خلق کردند (درود به شما خانم مکرمه/ سایت خانه و خاطره). (برگرفته از سایت Shaar.com)

ماهرخ پور زينال
ماهرخ پور زينال زاده شده در سال 1309 در بندر پهلوی (انزلی)، از کودکی استعداد خود را در سرودن شعر نشان داد و به هنگام تحصيل در مدرسه اشعارش دهان به دهان نقل میشد و سرانجام با تخلص ماهرخ به جرگه شاعران زن ايران پيوست و اشعارش نه تنها در بسياری از نشريات ايران که در مجموعه های شعری نيز به چاپ رسيد و در ميان شعر دوستان، نامی برآورد. از اين بانوی شاعر گيلانی تبار در خلال سال های 30 تا 40 سه دفتر شعر به نام: «دل های شکسته«، «گلهای مرداب« و «خشم شاعره« به چاپ رسيده است.

مرضيه ضرابی
مرضيه ضرابی از زنان مبارزی است که عمرش را پايريز سوادآموزی زنان و گشودن راه های پيشرفت آنان در به دست آوردن حقوق اجتماعی آنها کرد. مرضیه ضرابی که در بندر پهلوی (انزلی) می زيست، در آغاز قرن 13 خ. موفق به گرفتن امتياز روزنامه ای ويژه زنان شد و توانست آن را به نام «نسوان شرق« به انتشار درآورد. در روزنامه او گروهی از زنان مبارز اجتماعی قلم می زدند که هدف اصلی آن ها بيدار کردن همنوعان و جهت دادن به مسير پيشرفت های اجتماعی آنان بود.

هنگامه اخوان  هنگامه اخوان 
 

 هنرمند پرآوازه هنگامه اخوان در شهر فومن زايش يافت و کوچکترين فرزند خانواده ای بود که صدای خوب در تمامی افرادش ارثی است. پدر او صدای زيبايی دارد, صدای مادرش بسيار گرم و جذاب است و برادر اوهم از صدايی پرقدرت و جذاب بهره مند است, اما درميان اين افراد تنها او به خواندن روی آورد و به عنوان يک هنرمند رسمی به جامعه معرفی شد. هنگامه در 10 سالگی نخستين آموزش آواز را از پدرش گرفت و او شعر معروف «دل خون شد از اميد و نشد يار يار من / ای وای بر من و دل اميدوار من»  را در آواز دشتی به او آموخت. و از همان زمان او و برادرش اجرای برنامه های آواز مدرسه هايشان را برعهده گرفتند.

پدر هنردوست هنگامه گه گاه با او از  قمرالملوک وزيری و روح انگيز سخن می گفت و می کوشيد تا آنها را با قدرت هنريشان به او بشناساند. در آن دوره پخش داستان های شب از راديو با تصنيف معروف قمر الملوک وزيری «موسم گل« آغار و با آن پايان مي گرفت. و پدرش قمر را به او هنرمندی پرقدرت، وارسته، خوش قلب و مهربان و انسانی واقعی معرفی مي کرد و مي کوشيد چهره ی او را به عنوان يک هنرمند راستين به دختر کوچکش بنماياند. و از همان زمان بود که نهال مهر اين زن بزرگ در قلب هنگامه نشانده شد.
پس از پايان دوره ابتدايی به تهران آمد
، همزمان با تحصيل به آموزش آواز پرداخت. پس از مدتی با تشويقها و حمايت های استاد تجويدی در آزمون آواز راديو قبول و وارد راديو شد. پس از اين موفقيت در کلاس درس استاد مسلم آواز اصفهان اديب خوانساری که برای تربيت هنرجويان هفته ای 2 بار در کلاس راديو شرکت مي کرد، حضور يافت و در حدود 10 سال آموزش او به درازا کشيد و پس از آن هم به دليل بيماری استاد کلاسهای راديو تعطيل شد و او برای ادامه ی آموزش به خانه ی استاد ميرفت و بدينسان ميتوان گفت که هنگامه اخوان تنها يادگار استاد اديب خوانساری است. پس از فوت استاد از چند استاد ديگر مثل ظلی, دوامی, اقبال سلطان و طاهر نژاد درسهايی گرفت.

هنگامه اخوان از سال 1355 خ. با گروه شيدا، سماعی وعارف آغاز به کار کرد و فعاليتش را با بازسازی آثار قمرالملوک وزيری شروع کرد. تصنيف دشتی «موسم گل« با شعر وحيد دستگردی، آهنگ موسی خان، تصنيف «عاشقی محنت بسيار کشيد« با شعر ايرج ميرزا در دستگاه همايون و آهنگ مرتضی نی داوود و آواز شور، آواز و تصنيف «مرغ سحر ناله سر کن«, «گل های 201« در دستگاه ماهور با شعر ملک الشعرای بهار و آواز بيات، «باز آمدم« با شعر مولانا و آهنگ محمد رضا لطفی با گروه شيدا به سرپرستی محمد رضا لطفی، تصنيف «فروردين« در دستگاه ماهور با شعر ملک الشعراء بهار و آهنگ زرين پنجه با گروه سماعی، آواز و تصنيف دشتی با گروه عارف و به سرپرستی پرويز مشکاتيان از زبده آثار اوست.
هنگامه اخوان پس از
مدت ها خاموشی در سال 1363 خ. به همکاری با صدا و سيما دعوت شد و به عنوان کارشناس آرشيو در انجمن حفظ و اشاعه ی موسيقی ايرانی ، سرگرم به کار شد و در خلال سال هم در سمت مربی آواز در آن انجمن به فعاليت پرداخت ولی به دليل مشکلاتی که پيش آمد از ادامه ی کار منصرف شد و در حال حاضر در کلاسهای خصوصی به تعليم آواز بانوان سرگرم است. هنگامه اخوان از سال 1370 چند کنسرت برای بانوان اجرا کرده و از 2 سال پيش نيز به عنوان کارشناس موسيقی در مرکز موسيقی سرگرم تعليم صدا به بانوان است.

 

  قدسی قاضی نور

هزار سال عمر لاک پشت
درون لاک تاريکش

به يک لحظه پرواز پروانه

نمی ارزد

که با تمام کوتاهی

در خاطرات
جنگل سبز جاودانه می ماند.

 
قدسی قاضی نور, نقاش, داستان نويس و شاعر, از
پيشروان ادبيات کودک و نوجوان, در سال 1325 خورشيدی از پدری کارمند و مادری خانه دار در لنگرود زايش يافت. او از 12 سالگی به تهران آمد و دوران دبيرستان و از آن پس دانشکده هنرهای زيبای تهران را در رشته نقاشی در اين شهر گذراند و در پايان تحصيلات دانشگاهی در يکی از مدارس جنوب تهران سرگرم تدريس شد و از آنجايیکه دنيای سرشار از فانتزی کودکان را که در آن هر ناممکنی ممکن است بسيار دوست می داشت, به زودی نوشتن برای کودکان را آغاز کرد.
در
سال 1350 نخستين داستان کودکان خود را به نام «چه کسی به چشم پسرک عينک زد« به نوشته درآورد, اگرچه هيچ  يک از سازمان های پخش, آن را نپذيرفتند اما سرانجام مدير انتشارات صدای معاصر به دادش رسيد و همين کتاب پس از پخش، بارها و بارها تجديد چاپ شد.

کتاب دوم قدسی قاضی نور در اين زمينه «ماهی بعدی« نام داشت که تا مقطع انقلاب در اداره مميزی فرهنگ وهنر خاک میخورد, سرانجام در 1357 به چاپ رسيد, اما پيش از آن در 1352 خورشیدی داستان «آرزو« را نوشته بود که شورای کتاب کودک آن را بهترين کتاب سال شناخت و همان سال ديپلم افتخار «هانس کريستين آندرسن« را از يونان گرفت.

در پی آن کتابهای «مهمانی مهتاب« را همراه با نقاشیهای خود و زان پس «آب که از چشمه جدا شد« و «دو پرنده« را به چاپ رساند که کتاب «دو پرنده«ی او عنوان کتاب برگزيده سال شورای کتاب کودک را به دست آورد و اين موفقيت با انتشار کتابهای ديگر او همانند «هيچ مثل خواب نبود«, «هشتمين پرنده«, «فاصله« دنبال شد که داستان «فاصله«, به کارگردانی فتحعلی اويسی به صورت فيلم کوتاهی به نام «سه شنبه آخری« درآمد که فيلم نامه ی آن جايزه گرفت.

از قدسی قاضی نور از آن پس داستانهای «تعميرگاه« ، «اینجا کجاست«، «چه کبوتری«، «اقا معلم«، «دو طبقه«، «پشت پستوی مشهدی باقر«، «درخت عناب«، «يک اتفاق ساده«، «همه بهانه است«، «بهترين باغ وحش دنيا«، «اعتصاب«، «مدرسه انقلاب«، «پدر بزرگ نمی ميرد«، «من از ماهی آموختم« پی درپی به چاپ رسيد و آخرين داستان او به نام «ويتنام گواهی است« به سال 1357 انتشار يافت. در سال 1362 با داستانهای «چشمهای آدم برفی« و«مثل باران« حضور دوباره خود را در پهنه ادبيات کودک دنبال کرد. و به تجربيات تازه ای در زمينه شعر و داستانهای کوتاه بزرگسالان روی آورد.
آخرين آثار شعری و داستانی قدسی قاضی نور يک مجموعه شعر
به نام «مثل يک حباب آبی« و يک مجموعه داستانهائی به نام «دختری با پيراهن صورتی« و يک داستان کودکان به نام «زندگی« که پس از چاپ از سوی انتشارات روزبهان در تهران به زبان هلندی و آلمانی هم ترجمه شده وبه زودی از سوی انتشارات «هارل من« در اروپا منتشر میشود.

 

  مينا اسدی

مينا اسدی،  شاعر، روزنامه نگار, مقاله نويس در 22 اسفند 1322 در ساری تولد يافت. تحصيلات ابتدايی و متوسطه اش را در آنجا گذراند سپس به تهران آمد و تحصيلاتش را در رشته روزنامه نگاری در دانشکده علوم ارتباطات به انجام رساند و در پی آن در نشريات آن زمان به کار پرداخت . او نخستين دفتر شعرش را در 18 سالگی به نام «ارمغان مينا» در ساری به چاپ رساند. و چندين سال طول کشيد تا انتشارات اميرکبير، دفتر دوم شعر او «چه کسی سنگ می اندازد« را به سال 1350 در تهران به چاپ رساند. او پيش از سال 1357 به سوئد سفر کرد و دفتر سوم خود را پس از ازدواج به نام «من به انگشتر ميگويم بند« به همت انتشارات پگاه در لندن چاپ کرد و در پی آن دفاتر  کارنامه« و «از عشق در جهان چيزی نمانده است«، نيز از سوی همين انتشارات منتشر شد.

مينا اسدی پس از آوردن 2 فرزند از همسرش جدا شد. اما ناکامی در ازدواج به نيروی خلاقه ی او افزود و از آن پس با شور بيشتری به سردون شعر ومقاله نويسی و انتشارات کتاب ادامه داد. از آثار اين زمان او «دختر گم شده« از نشر مينا در سوئد، «بی عشق بی نگاه« از نشر پگاه در لندن و کتاب مستند «با بچه های تبعيد« به فارسی و سوئدی از آثار در دست چاپ اوست که به خاطر فعاليتهای اجتماعی اش در سال 1996 برنده ی جايزه ی جهانی بنياد «هلمن . هامت» شد.

  نادره

حميده خيرآبادی که به نادره آوازه دارد از چهره های محبوب سينما, تلويزيون و تئاتر ايران است. او که به سال 1303 خورشيدی در رشت زاده شد, از کودکی به هنر بازيگری علاقه نشان میداد. سرانجام هم در 23 سالگی به روی صحنه رفت و با هنرنمايی در نمايشاتی همچون «چراغ گاز«، «شاهزاده تايتانا« و «قهوه خانه ی ماه اوت» و… در جمع هنرمندان تئاتر درخشيد.

فعاليت او در تئاتر نزديک به 7 سال به درازا کشيد و زان پس به عالم سينما روی آورد و پس از بازی در فيلمی به نام «ميهن پرست» از سال 1332 وارد جرگه ی هنرمندان سينما شد و به دليل شخصيت خاصی که از خود بروز داد خيلی زود در شمار هنرپيشگان پول ساز سينما و تلويزيون جای گرفت و در مدت 47 سالی که به بازيگری سينما سرگرم است تاکنون در نزديک به 1000  فيلم به هنرنمايی پرداخته است که از ميان آنها فيلمهای «بچه های محل»,»آتش وخاکستر», «عروس دهکده», «مرخصی اجباری», «دزد بانک», «همسايه خطرناک»,  «حسن کچل»,»شادیهای زندگی», «پلنگی در شب», «جانی و تپل», «شب آفتابی», «تاراج«, «خانه ی ابری» ياد ميشود.
اين هنرپيشه پرکار
و جذاب در چندين سريال پربيننده تلويزيونی نيز بازی کرده است که معروف ترين آن «سرکار استوار», «تلخ و شيرين«, «آپارتمان» و «پدر سالار» نام دارند.

شورانگيز طباطبايی
شورانگيز طباطبايی بازيگر سينما, متولد لاهيجان, از سال 1351 وارد جهان سينما شد. او از سال 1353 تا 1358 خ. که فعاليت سينمايی اش قطع شد، در افزون بر 25 فيلم سينمايی ديده شد که از جمله ی آنها از «اوستا نوکرتيم» 1353, «کنيز» 1354, «مرد شب» 1354, «پاشنه طلا» 1355, «شادیهای زندگی ما« در 1356, «نان و نمک« 1357 «خيابانی ها« و «اشراف زاده« که در 1358 نمايش داده شد, ياد ميگردد.

وووووووووووووووووووووووووووووووووووووو

وووووووووووووووووووووووووووووووووووووووو

– بی بی خانم استر آبادی اولین زن روزنامه نگار ایرانی

بی بی خانم استرابادی اولین زن روزنامه نگار ایرانی+عکس منبع > شمال نیوز:

نخستین‌یار در سال 1324 هجری قمری،مدرسه ای به‌نام «دوشیزگان» توسط «بی‌بی خانم وزیراُف» برای دختران گشایش یافت. اما اقدام جسورانه‌ی او با مخالفت بسیاری روبه‌رو گشت، بطوری‌که پاره‌ای از مخالفان تصمیم به ویران‌کردن مدرسه گرفتند.«بی‌بی خانم» در اثرفشار مخالفان به وزارت معارف شکایت برد، اما در جواب وی گفتند که صلاح بر این است که مدرسه تعطیل شود. ایستادگی و مقاومت سودی نداشت و بالاخره مدرسه تعطیل گردید. پس از به توپ‌بستن مجلس شورای ملی، «بی‌بی خانم» پیش «صنیع‌الدوله» وزیر معارف رفت. این‌بار تقاضای وی پذیرفته شد مشروط بر این که مدرسه فقط به دختران 4 تا 6 سال اختصاص داشته باشد و کلمه‌ی «دوشیزه» نیز از تابلوی مدرسه حذف گردد.
در تاریخ روشنگری زنان، جایگاه و نقش اولین مدارس از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. اگر چه این اموزش در آغاز کار در اختیارخانواده‌ های مرفه آن روزگار بود اما باتلاش و مبارزه‌ی زنان، این پدیده گسترش یافت و موضوع اموزش و پرورش، سطح وسیع‌تری از دختران و زنان را در برگرفت. باید گفت که همان اندک فضای اموزشی و نقش آگاهی‌دهنده‌ی آن در آن زمان، تأثیر به سزایی در شکل‌گیری اعتراضات حق‌طلبانه‌ی زنان داشت.
درست در زمانی که سواد آموزی زن، گناه بزرگی شمرده‌می‌شد ومدارس دخترانه، مخالف شرع اسلام به نمایش در می‌آمد و بانگ «وای به حال مملکتی که در آن مدرسه دخترانه تأسیس شود» در همه‌جا طنین‌افکن بود، زنی روشنفکر و مبارز با نام «بی‌بی‌خانم استرآبادی» دست به تأسیس اولین مدرسه دخترانه به سبک نوین زد و نام آن را مدرسه «دوشیزگان» گذاشت.
این مدرسه و نام آن، خواه ناخواه جنجال بر‌انگیزبود. زیرا به باور چنین افرادی که وجود مدرسه دخترانه را گناه بزرگی می‌شمردند، واژه «دوشیزه» برای گذاشتن بر سر در چنین مدرسه ای شهوت‌انگیز تلقی می‌شد. باورمندان به چنین طرز تفکری، در اعلامیه‌ای نوشتند که این دبستان دوشیزگان، مال زنى است که افراد فاسد در منزلش تار می‌زنند و خانه‌اش، محل اجتماع هنرمندان است. به همین دلیل مدرسه مورد نظر پس از یک ماه بسته شد.
«بی‌بی خانم استرآبادی» در سال 1274 ه.ق در گرگان به دنیا آمد. پدر او «محمدباقرخان استرآبادی» از بزرگان گرگان ومادرش «خدیجه خانم» معروف به «ملاباجی» از معدود زنان باسواد آن دوره بود. خدیجه خانم در واقع، یکی از ندیمه‌های (شکوه السلطنه) از زنان «ناصرالدین شاه» به حساب می‌آمد که کار تدریس کودکان دربار ناصری را نیز به عهده داشت.
خدیجه خانم بیست و دو ساله بود که با «موسى‌خان وزیرى» از صاحب منصبان بریگاد قزاق ازدواج کرد.حاصل این ازدواج هفت فرزند بود که معروفترین آنها «کلنل علینقی وزیری»موسیقیدان و پایه‌گذار هنرستان موسیقی و ارکستر ملی است و نیز «حسن وزیری» که در هنرنقاشی از شهرتی برخوردار است.«بی‌بی خانم» دردوران نوجوانی و جوانی، ضمن بهره‌مند شدن از درس‌های مادر، در مقایسه با دیگر زنانِ در بندِ حرم شاهی، از این امتیاز بزرگ برخوردار بود که بتواند هم دنیای درون حرمسرا را تجربه کند و هم دنیای بیرون آن را. او توانست با مشاهده‌ی وضعیت زنان چه در متن جامعه و چه در فضای بسته‌ی حرمسرا، شاهد این مسئله باشد که هر دو گروه، در اسارت دنیای تنگ نظری و سودجویی نظام مردسالار هستند.در آن دوره، زنان همچون بردگان، از هیچ‌گونه حقی خوردار نبودند. حتی دختران خانواده های فقیر، خرید و فروش می‌شدند. نگاه آنان به زن همچون موجودی نادان، ضعیف، خطا کار و دسیسه‌گر بود. در چنین فضای سنگین فکری و تسلط مطلق اندیشه‌های زن‌ستیز بود که «بی‌بی خانم» با شهامتی بی‌نظیر، به تنهایی پا به میدان نبرد با یکی از کهن‌ترین شکل‌های ستمگری گذاشت.در سال 1312 هجری قمری، در تهران مقاله ای بدون امضا و توهین آمیز به نام «تأدیب‌النسوان»درباره معایب زنان و چگونگی تربیت آنها منتشر می‌شود. «بی‌بی خانم» که در حقیقت اولین زن روزنامه نگار ایرانی نیز هست، در دفاع از زنان و حقوق آنها با جسارتی شگفت انگیز، کتاب «معایب‌الرجال» را در سال 1313 هجری قمری یعنی یازده سال پیش از امضای فرمان مشروطیت می‌نویسد.شهرت اصلی او به این دلیل نیست که توانسته‌است در روزنامه ‌های «حبل‌المتین»، «تمدن» و نشریه‌ی «مجلس» به دفاع از تحصیل دوشیزگان، مقالات مختلفی بنویسد و با علمای اعلام که عمل او را در دفاع از زنان، کفر می‌خواندند، مجادله کند. شهرت «بی‌بی خانم» بیش از همه‌ی اینها، در نوشتن همان کتاب «معایب‌الرجال» است که مقابله‌ای است با کتاب «تادیب‌النسوان».

« تأدیب‌النسوان» رساله کوچکی است که گویا در سال ۱۲۸۸ هجری قمری توسط یکی از شاهزادگان قاجار و بدون ذکر نام نوشته شده‌است. این کتاب، نوعیرساله زن‌ستیزانه‌ی تفکر آن دوران است. نویسنده‌ی گمنام کتاب، در این رساله زنان را برای زندگی ایده‌آل از دیدگاه مردان، پند و اندرز می‌دهد.»

«بی‌بی خانم» در مورد کتاب «تادیب‌النسوان» می گوید:

«… چون این اوراق را ملاحظه نمودم دیدم گوینده‌ی او به اعتقاد خود تربیت شده و می‌خواهد مربی زنان گردد. مهملاتی چند برهم بافته که هیچیک را مأخذی نیافته، با سلیقه‌ی کج، طریقه‌ی لج، پیشه گرفته، نیش زبان به ریشه‌کندن نسوان دراز کرده، بد اندیشه نموده و او را مفصل به ده فصل فرموده که در هر فصلی ایرادی غیرواقع بی‌مزه، بسیار خنک برنسوان وارد آورده.

او را نپسندیده به دورانداختم و در خاطر نرد مخاطره می‌باختم و طرحی در واهمه می‌ساختم، هرچند تا به حال خیال نداشتم، لیکن اکنون همت برگماشتم که سخنانی موزون به پارسی زبان، از خوبی و نرمی چون آب روان در برابر کتاب زشت این بدسرشت آرَم تا مردان بدانند که هنوز در میان زنان کسانی چند، با رتبت بلند، نکونام و ارجمند می‌باشند که قوه ناطقه ممد از ایشان بَرد….

«بی‌بی خانم» در توضیح علت نوشتن کتاب « معایب‌الرجال» در مقدمه چنین می‌آورد:

« نخست از ابتدا، آرَم ثنا و حمد یزدان را، که از اضلاع چپ پدید آورد نسوان را…. روزی یکی از کسانِ کمینه، که در دوستی بی‌قرینه، به سرافرازیم تشریف فرمای کلبه‌ی ویرانه گردید، مرا مشغول به مهمل‌پردازی و مزخرف‌سازی این کتاب دید. با کمال نامرغوبی و نهایت نامطلوبی وی را بسیار پسندید…الحاصل، این کمینه، خود را قابل تادیب کردن رجال ندانسته، لهذا جواب کتاب «تادیب‌النسوان» را گفته و «معایب‌الرجال» را نگاشتم تا معایبشان عیان شود، شاید دست از تادیب کردن نسوان بردارند و در پی تادیب و تربیت خود برآیند. و آن را به چهار مجلس و فی‌الجمله از طریقه‌ی زن‌داری ایشان پس از آن سرگذشت خود را قرار داده.

مجلس اول اطوار شراب خوار، مجلس دوم کردار اهل قمار، مجلس سوم در تفصیل چرس و بنگ و واپور و اسرار، مجلس چهارم شرح گفت‌و‌گو در اوضاع عبائره و اقرات اجامره و الواط. مقصود این کمینه مردان بل هم اضل است زیرا معلوم و معین است که این قسم رفتار و کردار و اطوار و گفتار از مردان باعقل و شعور با کفایت در امور سرنزند…..

برای آشنایی با کتاب «معایب‌الرجال» که جوابیه‌ای است از طرف «بی‌بی خانم استرآبادی» به کتاب تأدیب‌النسوان»، بخش کوتاهی از آن را نیز می‌آوریم:

«بیچاره زنان که از هر طرف بدیشان می‌تازند، شعرا هجا می‌نمایند، عقلا و ادبا نیش می‌زنند و اسمش را نصیحت می‌گذارند و راه فضیحت می‌سپارند. در همچون زمانی و چنین اوانی که برهر عاقلی واضح و لایح است، متاب «تادیب‌النسوان» هم پیدا می‌شود، قوز بالاقوز و درد بالای درد می‌گردد.»

رساله «بی‌بی خانم» از نظر افکار اجتماعی وسیاسی بسیار با ارزش است بویژه اگر به زمانه و موقعیتی که او در آن زمان می‌زیست توجه داشته باشیم. گزیده‌ی کلام او این است که:

«خواهران، گوش به پند و اندرزهای نویسندگان «تأدیب‌النسوان» و افرادی از این قبیل ندهید. این مربیانِ زنان، که خود را نادره‌ی دوران و اعجوبه‌ی جهان می‌دانند، بهتر آن که اول به اصلاح صفات رذیله‌ی خود برآیند که گفته‌اند: «ذات نایافته از هستی‌بخش/ کی تواند که بود هستی‌بخش» این عبارت‌پردازان مهمل‌گو که می‌خواهند بساط تمدن را برچینند و انسانیت را تمام کنند، در قالب مغز متحجر خود، تمام عالم را مثل خود فرض نموده و به اندازه‌ی وضع و خیالات خود ترتیب زندگانی و دستورالعملیه اهل عالم می‌دهند. اما خوشبختانه مردم مختلف‌اند و رأی و طبایع متخالف‌اند. آنان می‌دانند که این نصایح برای تأدیب ما نیست. برای اثبات ظلم برمظلوم است و خدای تعالی مردان را عاشق و معشوق با زنان خلق کرده و نه ظالم و مظلوم!»

از «بی‌بی خانم استرآبادی» آثار زیادی باقی نمانده است. اما جا دارد که ما در کاوش های خود در بستر تاریخ، بتوانیم چهره هایی از این دست را از تاریکی و گمنامی درآوریم و نقش آنان را در بافت اجتماعی موجود زمانشان، دور از هرگونه اغراق به تماشا بگذاریم.


==================

بی‌بی‌خانم استرآبادی مؤسس نخستین مدرسه دخترانه

 منبع > شهروند
پنجشنبه, 20 اسفند 1388

بیداری و آگاهی زن ایرانی پیوندی مستقیم با جنبش مشروطه و اندیشه‌های آزادی‌خواهانه دارد. نسل اول فعالان حقوق زن با ترویج سواد و انتشار نشریه به میدان برابری‌طلبی پا نهاد و فرزندان شاخصی را نیز به جامعه نوین ایران هدیه کرد.

بی‌بی‌خانم استرآبادی، یکی از پیشروترین زنان عصر خویش و مؤسس نخستین مدرسه دخترانه در تهران است. او یازده سال قبل از اعلام مشروطه، در پاسخ به زن ستیزی و  نوشته‌ای تحقیرآمیز به نام «تأدیب‌النسوان»،  مقاله‌ای با عنوان «معایب‌الرجال» نوشت. بسیاری پژوهشگران، این نوشته را نخستین بیانیه فمینیستی در ایران می‌نامند.

بی‌بی‌خانم استرآبادی، فرزند ملاباجی (معلم) دربار ناصرالدین شاه بود.  او به یمن داشتن چنین مادری، هم درس خواند و هم امکان رفت و آمد بین حرمسرا و جامعه را پیدا کرد. عموم زنان این دوران، قربانی تاریک‌اندیشی و فاقد هرگونه حقوق بودند. مردان آنها را دسیسه‌گر، نادان و ضعیفه خطاب می‌کردند.

 

نخستین مدیر مدرسه

بی‌بی‌خانم استرآبادی بر همین اساس و پس از فراغت از تربیت فرزندان‌ خود در ۵۰ سالگی، در سال ۱۲۸۱شمسی مدرسه دوشیزگان را تاسیس کرد. مه لقا ملاح، رییس موسسه مبارزه با آلودگی محیط زیست و نوه‌ی دختری بی‌بی‌خانم به دویچه‌وله می‌گوید: «این مدرسه خیلی سر و صدا راه انداخت. امام جماعت مسجد عبدالعظیم پای منبر گفته بود که کلمه دوشیزه شهوت ‌انگیز است، وای بر ملتی که مدرسه دوشیزگان داشته باشد! سایر ملاها نیز علیه مادربزرگم اقدام کردند. آقا سیدعلی شوشتری اعلامیه چاپ کرد و نوشت این مدرسه مال زنی است که مفاسد دینیه دارد. خانه‌اش محل اجتماع هنرمندان است و در آن تار می‌زنند.»

 صدای تار این خانه از پنجه کلنل علینقی‌خان وزیری پسر بزرگ بی‌بی برمی‌خاست. پسر دیگر او حسنعلی ملاح نقاش بود و دو دخترش افضل و مولود نیز همراه مادر به آموزگاری می‌پرداختند. خانم افضل وزیری، بعدها از فعالان کشف حجاب و حقوق زنان شد.

 

مشروطه‌خواهان محتاط

مدرسه دوشیزگان به دلیل مخالفت سنت‌گرایان و دین‌پرستان سرانجام تعطیل شد. بیشتر مشروطه‌خواهان و نمایندگان مجلس، از بیم تبدیل شدن این مخالفت‌ها به یک بحران سیاسی سکوت پیشه کردند. مخبرالسلطنه هدایت، وزیر معارف وقت در پاسخ به شکایت بی‌بی گفت: صلاح در این است که مدرسه تعطیل شود.

مدرسه دوشیزگان یک‌سال تعطیل ماند و با پیگیری‌های بی‌بی و کمک برخی مشروطه‌‌خواهان که همراهی او با نهضت آزادی‌خواهی را دیده بودند، به کار خود ادامه داد.

 به گفته مه‌لقا ملاح، شرط بازگشایی مدرسه این بود که تنها دختران ۴ تا ۶ سال در آن درس بخوانند و دیگر آن که نام دوشیزه از تابلوی آن برداشته شود!

بی‌بی‌خانم استرآبادی در سال ۱۳۰۰ شمسی درگذشت. درباره زندگی و کوشش‌های اجتماعی او کتاب‌ها و مقالات زیادی نوشته شده‌اند. در این میان می‌توان از کتاب «بی‌بی دلاورِ»، نوشته افسانه نجم‌آبادی نام برد که در آمریکا منتشر شده است.

 

فخرعظما ارغون، اولین سردبیر زن

خانم فخرعظما، عضو هیات مدیره جمعیت نسوان وطنخواه و از نخستین روزنامه‌نگاران زن در زمان خود بود. این بانوی پیشرو و فرهیخته، سردبیر روزنامه آینده ایران، شاعر، آموزگار، مدرس زبان فرانسه، فعال حقوق زنان بوده و در تاسیس چند مدرسه دخترانه در ایران نیز نقشی چشمگیر داشته است.  سیمین بهبهانی، شاعر معاصر، فرزند اوست.

فخرعظما ارغون نیز مانند بی‌بی‌خانم استرآبادی در خانواده‌ای با سواد و بامکنت به دنیا آمد. عربی، انگلیسی و فرانسه را مانند زبان فارسی می‌دانست و علوم جدید را در خانه با معلم خصوصی فراگرفت.

سیمین بهبهانی در گفتگو با دویچه‌وله، از چگونگی فعالیت‌های اجتماعی مادرش می‌گوید:«مادرم به همراه زنان آگاه آن دوره مانند ملوک اسکندری، فخرآفاق پارسا، مستوره افشار و نورالهدی منگنه، جمعیت نسوان وطنخواه را در سال ۱۳۰۳ راه‌اندازی کرد. این جمعیت تا سال ۱۳۱۲ سرپا بود و با تشکیل کانون نویسندگان به ریاست خانم صدیقه دولت‌آبادی، تغییر شکل داد. این جمعیت خیلی خودجوش و مردمی بود و آقایان روشنفکر آن زمان مثل ملک‌الشعرا بهار، رشید یاسمی، سعید نفیسی یا پورداود با آن همکاری داشتند. در این جمعیت، کلاس‌های زیادی برگزار می‌شد از جمله کلاس سواد‌آموزی برای خانم‌های بزرگسال.  جالب این‌که نحوه اداره کلاس‌ها با ابتکار زنانه، پایاپای بوده است. یعنی اگر کسی می‌توانسته آشپزی یاد بدهد، در مقابل فرانسه یاد می‌گرفته است. هفته‌ای یکبار در این جمعیت، سخنرانی در مورد حقوق زنان بوده و این‌ها وکیلی‌هم به‌نام آقای احمد مقبل داشته‌اند که مسائل حقوقی را تشریح می‌کرده است.»

 

آگاهی، شرط شکوفایی

سیمین بهبهانی، از تاثیر قطعی موقعیت خانوادگی مادرش در رشد و آگاهی او می‌گوید: «پدرش امیرتومان بود که معادل سرلشکر الان است. مادرش هم از خانواده خیلی محترم و از فامیل گیلانشاه بود. این‌ها سه فرزند بودند که به دلیل داشتن آب و نان و امنیت، در زمانی که مدرسه و دانشگاه در ایران نبود، در خانه تحصیل کردند. علت پرورده شدن مادر من، این بود که از بچگی با علوم و دانش آشنا شد. زمان خردسالی مادرم، خانم و آقایی از سوئیس به ایران آمدند و سال‌های سال ساکن خانه ‌آنها شدند. مادر من فرانسه را کامل و البته با لهجه ی سوئیسی صحبت می‌کرد. در مدرسه ژاندارک و مدرسه آمریکایی نیز ادامه تحصیل داد. او تار و هفت دستگاه موسیقی را هم نزد خانم محترمی به نام «خانم جان مشاق یهودی» فرا گرفت و گوشه‌های آوازی را  پیش عبدالله دوامی آموخت. من به مادرم افتخار می‌کنم و همیشه از خودم پرسیده‌ام او کجا بود، من کجا هستم. البته در روزنامه‌ها به مسخره نوشته بودند که مادر سیمین بهبهانی، تارزن بوده است».

فخرعظما ارغون همواره تاکید می‌کرده که سرنوشت زن ایرانی تنها با تغییر قوانین، بهبود می‌یابد. سیمین بهبهانی با تایید نگاه مادر، از  ضرورت آگاهی در بین زنان می‌گوید: «در قدیم به زنان تنها خواندن یاد می‌دادند و نگران بودند که با فراگرفتن خط، به کسی نامه بنویسد! زن ناآگاه، اسیر و اجیر است. زنان ما به آگاهی نیاز دارند تا حقوق خود را بشناسند و قوانین با شناخت این حقوق می‌توانند تغییر کنند.»

فخرعظما ارغون در سال ۱۳۴۵ در سن ۶۸ سالگی در تهران درگذشت. از او بیش از ۱۵۰ غزل، رباعی، قصیده و ترجیع‌بند و چندین مقاله برجای مانده است.

Advertisements